Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat Äleumet
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.
kerey.kz
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr
Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan.
Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı.
Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr?
Mäsele sanğa emes, sanağa tirelip twrğan siyaqtı. Biz täuelsiz eli bar halıq retinde äli künge deyin öz küşimizdi tolıq sezinip ülgermedik-au.
Keyde qazaqtar özara qazaqşa söylesip twrıp, orısşa söyleuge ıñğayı bar adam kelse, birden bäri orısşağa köşe saladı.
Keyde qazaqşa swraq qoyğan adamğa qazaqtıñ özi orısşa jauap berip twradı.
Keyde balası qazaqşa söylep jürse de, ata-anası onı orıs mektebine beredi. Sebebi onıñ qazaqşa bilgenine emes, orısşa bilmey qalatınına alañdaydı.
Keyde memlekettik organda isteytin qazaq qızmetker qazaq azamatımen orısşa söylesudi tabiği närse dep qabıldaydı.
Mwnıñ bäriniñ demografiyağa tük qatısı joq. Bwl psihologiya mäselesi. Birneşe ğasır boyı tarihi sanamızda qalğan inerciya. Ğalımdar mwnı ärtürli atap jatadı ğoy. Bireui simvoldıq üstemdik deydi. Basqası til ierarhiyası deydi. Endi biri otarlıq sananıñ sarqınşağı dep jatadı. Atauı mañızdı emes. Mañızdısı – qwbılıstıñ özi bar.
Biz keyde öz elimizde öz tilimizdi qoldanuğa moral'dıq rwqsat swrap twrğanday körinemiz. Al şın mäninde oğan eşkimnen rwqsat swraudıñ qajeti joq.
Qazaq tili – osı eldiñ memlekettik tili. Tarihi tili. Osı jerdiñ tabiği tili. Qazaqşa söyleu eşkimge qarsı äreket emes. Qazaqşa söyleu – qalıptı närse.
Qazaqşa qızmet swrau – qalıptı närse.
Balasın qazaq mektebine beru – qalıptı närse.
Qazaqşa qwjat jürgizu – qalıptı närse.
Qazaqşa biznes jasau – qalıptı äreket.
Biz keyde mwnı küres, talap, sayasi wstanım siyaqtı qabıldaymız. Biraq şın mäninde bwl – qalıptı ömir boluı kerek.
Biraq bar jauapkerşilikti halıqqa artıp qoyu da dwrıs emes. Qazaqtardıñ öz küşin sezinui, ärine, mañızdı.
Alayda memleket öz jauapkerşiligin halıqtıñ moynına ısıra salmauı kerek. Al bizde qazirgi jağday solay. Kez kelgen elde qoğamdıq normanı aldımen bilik qalıptastıradı.
Eger ministr qazaqşa söylemese, äkim qazaqşa talap etpese, memlekettik organ qazaqşa jwmıs isteudi mindet sanamasa, onda qarapayım azamattan talapşıl äri batıl boludı kütudiñ özi qisınsız.
Adamdar biliktiñ äreketine qarap üyrenedi. Memleket qanday tildi bedeldi dep körsetse, qoğam soğan beyimdeledi. Qazaqstanda qazaq tiliniñ aldında twrğan eñ ülken qayşılıq – osı.
Bir jağınan memleket qazaq tilin memlekettik til dep jariyalaydı. Ekinşi jağınan memlekettik apparattıñ edäuir böligi qazaq tilin basqaru tili retinde emes, saltanattı jiındardıñ tili retinde qabıldaydı.
Qazaqşa qwttıqtaydı. Qazaqşa än aytadı. Qazaqşa koncert ötkizedi. Biraq şeşim qabıldau, qwjat äzirleu, jwmıs jürgizu, talqılau bastalğan kezde orıs tiline auısıp kete saladı.
Bwl qoğamğa naqtı signal berip twr. Jwmıs jürgizu tili basqa degen signal.
Sondıqtan qazaq tiliniñ mäselesin tek qazaqtardan izdeu jetkiliksiz. Mäseleniñ ekinşi jağı sayasi erikke kelip tireledi.
Tarihqa qarasaq, älemdegi eşbir til jay ğana narıqtıñ nemese demografiyanıñ küşimen tolıq üstemdikke jetken joq. Francuz tiline Franciya memleketi süyendi. Nemis tiline Germaniya memleketi süyendi. Türik tiline Türkiya memleketi süyendi. Özbek tiline Özbekstan memleketi süyenip otır.
Al memlekettik tildiñ artında memleket twrmağan jerde tildiñ damuı bayaulaydı.
Til halıq sanı az bolğandıqtan emes, sol halıq öz tiline tolıq senbegendikten älsiregen jağdaylar az emes. Jäne kerisinşe de bolğan, key tilder halıq öz küşin sezingen kezde kürt küşeygen.
Qazir qazaq tiliniñ bolaşağın qazaqtardıñ tañdauı men memlekettiñ sayasatı birge anıqtaydı.
Eger qazaqtar qazaqşa söyleudi tabiği norma dep qabıldasa, mäseleniñ jartısı şeşiledi. Eger bilik qazaq tilin şın mäninde basqaru tiline aynaldırsa, qalğan jartısı şeşiledi.
Halıq bir jaqqa, bilik bir jaqqa tartqan jerde nätije bayau boladı. Al halıqtıñ swranısı men memlekettiñ sayasatı bir arnağa toğısqan kezde tildiñ küşeyui tabiği proceske aynaladı.
Qazaq tiliniñ eñ ülken probleması – qazaqtardıñ öz küşin äli tolıq bağamdap ülgermegeninde jäne memlekettiñ sol küşti tolıq moyındamay jatqanında dep oylaymın.
Öz eliniñ iesi ekenin sezingen halıqtıñ qoldaytın biligi payda bolğan kezde, ol tildiñ bolaşağına sırttan eşkim ıqpal ete almaydı.
Pikir qaldıru