2010 جىلعى كۇزدە اقش وكىلدەرى گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا تاليباننىڭ جاس وكىلىمەن قۇپيا كەزدەستى. تايب اعا ەسىمدى سودىرلار توبىنىڭ ساياسي قاناتىنىڭ مۇشەسى اقش ديپلوماتتارىنا سوعىستى اياقتاۋ تۋرالى جول كارتاسىن كورسەتكەن. بۇل اقش-تىڭ تاليبانمەن ءبىرىنشى مارتە جولىعۋى ەمەس ەدى.
اقش باستاعان باتىستىڭ اسكەري كواليتسياسى 2001 جىلى تاليبان رەجيمىن قۇلاتقالى بەرى سودىرلار ۆاشينگتونمەن قارىم-قاتىناس جولىن ىزدەي باستاعان. ەكى جاقتىڭ اسكەري جەتەكشىلەرى جۇزدەسكەن. بىراق 2010 جىلى گەرمانيا اراعايىن بولعان كەزدەسۋ قاقتىعىس ءۇشىن ماڭىزدى ءسات ەدى.
- ءبىرىنشى رەت تاليبان مەن اقش ساياسي مامىلە قىلۋعا بايىپپەن كىرىستى، – دەيدى پرەزيدەنت باراك وباما اكىمشىلىگىنىڭ تاليبانمەن كەلىسسوزىنە قاتىسقان بۇرىنعى ديپلومات دجاررەت بلانك ازاتتىققا. – سول كەزدىڭ وزىندە-اق جۇرت سوعىستا جەڭىپ شىعا الماسىمىزدى بىلگەن.
بىراق وسى ارالىقتا اقش-تاليبان ديالوگىنان تۇك شىقپاعان. ەكى تاراپ ءبىر-بىرىنە سەنبەگەن، مۇمكىندىكتى پايدالانباعان، اۋعانستان ۇكىمەتى قارسى شىققان جانە سودىرلار ۇيىمىنىڭ ەكى جەتەكشىسى قازا بولعان.
سوناۋ العاشقى قۇپيا كەزدەسۋدەن بەرى ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. اقش پەن تاليبان امەريكانىڭ ەڭ ۇزاق سوعىسىن اياقتاۋ بويىنشا تاريحي كەلىسىم قىلۋعا شاق تۇر.
بۇل كەلىسىمگە سايكەس اۋعانستاننان شەتەلدىك اسكەردىڭ ءبىر بولىگى شىعارىلادى، ال تاليبان ەلدىڭ تەررورشىلار مەكەنى بولىپ كەتپەۋىنە كەپىل بەرەدى. ءبىتىم بويىنشا سودىرلار باتىس قولدايتىن اۋعانستان ۇكىمەتىمەن ساياسي تاتۋلىق پەن وق اتۋدى ءبىرجولا توقتاتۋ تۋرالى جەكە كەلىسسوز جۇرگىزەدى.
“قاتەلىك”
جىلدار بويى اقش كابۋلداعى ۇكىمەت پەن تاليبان اراسىنداعى كەلىسسوزگە اۋعان تارابى جەتەكشى ءھام مۇرىندىق بولسىن دەگەن ساياسات ۇستانىپ كەلدى. بىراق تاليبان مەملەكەت وكىلدەرىن زاڭسىز كورىپ، كەلىسسوزدەن باس تارتا بەرگەن سوڭ ءبىتىم قىلۋ پروتسەسى توقتاپ قالعان.
- سول جىلدارى اقش پەن تاليبان ماسەلەلەرىن اۋەلى ءوزارا تالقىلاۋى ءۇشىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرەتىن پروتسەسس تۋرالى كەلىسىپ الماۋ ارقىلى قاتەلىك جاسادىق، – دەيدى 2009-2015 جىلدارداعى اقش-تىڭ اۋعانستان مەن پاكىستانداعى ارنايى ۋاكىلى ريچارد حولبرۋكتىڭ اعا كەڭەسشىسى بولعان بلانك.
- ءتۇپتىڭ تۇبىندە ىشكى اۋعان كەلىسىمى جاسالۋى كەرەك ەدى. اقش پەن تاليبان اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ قاجەت بولدى. ول مىندەتتى اۋعانستان ۇكىمەتىنە ارتا سالا المادىق. تاليبان ءبارىبىر كەلىسپەس تە ەدى. ولار اۋعانستان ۇكىمەتى ءبىزدىڭ اسكەردىڭ اتىنان سويلەۋ المايدى دەپ ويلادى، – دەيدى بۇرىنعى ديپلومات.
زالماي حاليلزاد اقش-تىڭ ءبىتىم قىلۋ بويىنشا ارنايى وكىلى بولىپ تاعايىندالعاندا ساياسات وزگەردى. حاليلزاد اۋعان ۇكىمەتىن قاتىستىرماي قاتاردا اقش-تاليبان تىكەلەي كەلىسسوزىن باستادى.
اۋعان ۇكىمەتى ءبىتىم پروتسەسىنەن تىس قالعانىنا قاتتى اشۋلانىپ، قارسىلىق تانىتتى. بىراق ەڭ ماڭىزدى ءبىر جايت – حاليلزاد اقش پەن تاليبان كەلىسىپ جاتسا دا، ىشكى اۋعان كەلىسسوزدەرى باستالمايىنشا جانە وق اتۋ توقتامايىنشا كەلىسىم جۇزەگە اسپايتىنىن مالىمدەدى.
- ءبارى كەلىسىلمەيىنشە، ەشتەڭە شەشىلمەيدى، – دەدى حاليلزاد.
وسال تۇستار
اقش-تاليبان كەلىسسوزىنىڭ 8 راۋندى تامىزدىڭ 12-سىندە اياقتالدى. ەكى جاق تەحنيكالىق دەتالداردى ناقتىلاپ، ىقتيمال كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرىپ جاتىر.
كەلىسىمنىڭ جالپىلاما نوبايى تۋرالى امەريكالىق ءباسپاسوز جان-جاقتى حابارلاپ تاستادى. قۇجاتتا بارشا شەتەلدىك اسكەردى ەكى جىل ىشىندە شىعارۋ، ايماقتاردان شەتەل اسكەرى شىعىپ جاتقاندا اتىستى بىردەن توقتاتپاعانمەن شابۋىلدى ازايتۋ، تاليباننىڭ اۋعانستاندى تەررورشى توپتاردىڭ مەكەندەۋىنە جول بەرمەۋى تۋرالى باياندالادى.
وتكەن اپتا حاليلزاد بارىپ-قايتقان نورۆەگيا استاناسى وسلودا ىشكى اۋعان كەلىسسوزدەرىن باستاۋ بويىنشا قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر.
كەلىسىم نۇسقاسىنا سايكەس ءبىتىم جاسالعاننان باستاپ ءۇش اي ىشىندە تۇتقىنعا تۇسكەن 13 مىڭ تاليبان سودىرىنىڭ بوساتىلۋى ءتيىس بولادى. قۇجاتتا “بىتىمنەن سوڭ قۇرىلاتىن يسلامدىق ۇكىمەت” تۋرالى جازىلعان. بۇل ءسوز رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسىن تاڭداعان قازىرگى ۇكىمەتتى الاڭ ەتتى. كەلىسىم-شارتتا قىركۇيەكتىڭ 28-ءى وتەدى دەپ بەلگىلەنگەن پرەزيدەنت سايلاۋى تۋرالى ءسوز جوق. كوپتەگەن ەل تۇرعىنى سايلاۋ يا كەيىنگە قالادى، يا مۇلدەم وتپەيدى دەگەنگە بەيىل.
اۋعانستاندا اقش تاليباننىڭ ىڭعايىنا تىم قاتتى جىعىلدى دەگەن قورقىنىش بار. تۇرعىندار ەلدەن تەز شىعۋ ءۇشىن ۆاشينگتون بەيبىتشىلىك بويىنشا ءبىتىمدى ەمەس، كەتۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت بەكىتىپ جىبەرە مە دەپ الاڭدايدى.
- بەيبىتشىلىك اپەرمەيتىن بەيبىت كەلىسىم-شارت جاساۋ قاۋپى بار. كوپ جايت اقش-تىڭ قالاي قيمىلدايتىنىنا، اسكەري ىقپالىن قالاي پايدالاناتىنىنا قاراپ تۇر. احۋال اۋعانستاندىق پارتيالاردىڭ، ىشىندە اۋعان ۇكىمەتى دە بار، ىشكى كەلىسسوزدى قالاي جۇرگىزەتىنىنە تاۋەلدى، – دەيدى بلانك.
ۆاشينگتونداعى Atlantic Council ۇيىمىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى دجاۆيد احماد اقش-تىڭ الداعى كەلىسىم-شارتتا بىرنەشە كىناراتتى دۇرىستاۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
- ونىڭ ءىشىند اقش-تىڭ ىشكى اۋعان كەلىسىمى بەكىتىلگەن سوڭ بارىپ ەلدەن شىعۋى تۋرالى شارت كىرگەنى ءلازىم، – دەيدى ول.
ساراپشى اقش اسكەرىنىڭ شاعىن ءبىر بولىگى ۇزاق ۋاقىت اۋعانستاندا قالا تۇرماسا، كەلىسىمنىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىنا قاتىستى الاڭ تۋاتىنىن ايتادى.
ول ۆاشينگتون 13 مىڭ تاليبان سودىرىن بوساتقاندا ساقتىق قىلىپ، بوستاندىققا شىققانداردىڭ قايتا ەكسترەميستىك توپتارعا قوسىلىپ كەتپەيتىنىنە كوزى جەتۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
- كەلىسىمدى جۇزەگە اسىرۋعا ەمەس، قاعاز جۇزىندە بەكىتۋگە كوپ كۇش سالىندى. اقش قول قويۋدى، اۋعانستان ۇكىمەتى قول قويعاننان سوڭ نە بولارىن ويلاپ وتىر، – دەيدى ساراپشى.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى
پىكىر قالدىرۋ