تەكتىدەن تەكتى تۋادى، تەكتىلىك تۇقىم قۋادى…
زۋقا باتىر 1866 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى، زايسان اۋدانىندا ءسابيت مولدانىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى نۇرمۇحاممەد ابىز ۋفا مەن بۇقارادا ءبىلىم العان، ەل ىشىنە سىيلى، قازاقستاننىڭ شىعىس ءوڭىرى مەن شىڭجاڭ، موڭعوليا قازاقتارى اراسىندا ءدىن قىزمەتكەرى بولعان، داۋلى ماسەلەلەرگە تورەلىك ايتقان بي بولعان جان ەكەن. ول بالاسى ءسابيتتى جەتى جاسىنان ۋفا قالاسىندا ءۋالدان حازىرەتتەن وقىتىپ، بىلىمگە جولىن اشادى. سول كەتكەننەن بۇقارا، قازان، سامارقاندى ارالاپ 19 جىل ءىلىم ۇيرەنگەن ءسابيت 25-كە كەلگەندە عانا ۇستازىنىڭ باتاسىن، امانات ەتكەن اسا تاياعىن الىپ، ونىڭ نەمەرە قىزى ءباتيمانى جار ەتىپ ەلىنە ورالعان ەكەن. مول ءبىلىم ۇيرەنىپ قايتقان ول ەلگە كەلگەن سوڭ بالا وقىتادى، ەل-جۇرتىنىڭ العىسىنا بولەنەدى. جۇرت ونى قۇرمەتتەپ دامولدا اتاعان. لاستى، تاستى، تارباعاتاي، بۋىرشىن ايماعىندا ءتورت بىردەي مەدرەسە اشقان ءسابيت مولدانىڭ الدىن 500-گە جۋىق شاكىرت كورگەن دەسەدى. مىنە، وسىلاي اماناتتاپ العان ءبىلىمىن شاكىرتتەرگە ۇيرەتىپ، بار عۇمىرىن يگىلىكتى ىسكە ارناعان ءسابيتتىڭ شاڭىراعىندا زۋقاداي ەل ازاماتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى زاڭدى دا. قازاق:
تەكتىدەن تەكتى تۋادى،
تەكتىلىك تۇقىم قۋادى.
تەكتىلەردىڭ تۇياعى،
تاڭدايدى قۇز-قيانى.
شىن تەكتىلەر حالقى ءۇشىن،
ولىمگە باسىن قيادى.
جاقسى، جامان دەمەستەن،
جانىنا جۇرتىن جيادى، – دەپ وسىنداي ەرلەرىنە قاراتا ايتسا كەرەك. اناسى ءباتيما دا – ءوز زامانىنداعى اتاقتى حازىرەتتىڭ نەمەرەسى. نۇرمۇحامەدتەي ابىز اتاسى بار، سابيتتەي اقىلمان اكەسى بار زۋقانىڭ باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس-ءتى. تەگىنە تارتىپ تۋعان زۋقا دا قارشادايىنان مول ءدىني ءبىلىمدى اكەدەن، سونداي-اق، وسى ولكەگە ءدىن تاراتۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن مۇحاممەد مۋمين يشاننان ۇيرەنەدى. زۋقا باتىر ومىرىنەن جازىلعان قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ «پانا» دەرەكتى رومانىندا اۆتوردىڭ: «شاراپاتتى ءسابيت موللانىڭ بالاسى ەدىڭ. ۇلكەن ۇلى – سەنى جاستاي وقىتىپ، ءوز ءبىلىمىن، ءوز وسيەتىن ءسىڭىرىپ كەتكەنىن ەستىپ ەدىك»، – دەگەن ءسوزدى قاريانىڭ اۋزىنا سالىپ سويلەتۋى سونىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. ويتكەنى، زۋقا زەرەك، العىر، سوزگە شەشەن، شاريعاتقا جۇيرىك، ەسەپ-قيساپقا شەبەر بولىپ، بىردەن جۇرت نازارىنا ىلىگىپ، ەلدىڭ اۋزىندا جۇرەدى.
باتىردىڭ جالعىز فوتوسۋرەتى 
«ءزابىر كورسەڭ، زۋقاعا بار»
1882 جىلى اكەسى ءسابيت مولدا دۇنيەدەن ءوتىپ، وتباسىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعى 16 جاسار زۋقانىڭ يىعىنا تۇسەدى. ول بي-بولىس تۋىسقاندارىنىڭ جىلقىسىن باعىپ ءجۇرىپ، باسىنا قيىنشىلىق ءتۇسىپ، ساۋىر وڭىرىنە قونىس اۋدارادى. زۋقا باتىردىڭ اتامەكەنى كەيىن رەسەي مەن قىتاي قازاقستاندى بولىسكە سالىپ، شەكارا سىزعاندا قىتايعا قاراپ قالعان جەر ەكەن. قىتايدىڭ ۇلىعى جەڭىسحان گۇڭنىڭ قولاستىنا بارعان زۋقا وندا ەكى جىلداي بالا وقىتادى. سوندا ءجۇرىپ، قاراپايىم حالىقتىڭ جاعدايىن كوزىمەن كورىپ، شاريعي بىلىمدىلىگى، سوزگە شەشەندىگى، باتىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ءزابىر كورگەن ادامداردىڭ قامقورشىسىنا اينالادى. ادىلەتسىز، وزبىر بيلەۋشىنىڭ جانىندا ۇزاق بولا الماسىن بىلگەن زۋقا ءوز تۋىستارى ورتاسىنا ورالىپ، ءدىنىن ۋاعىزدايدى، بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشادى، بايلاردان ءجابىر كورىپ، جاپا شەككەندەرىنىڭ اقىسىن الىپ بەرەدى، قيىندىق كورىپ، جانىنا كوشىپ كەلگەندەرىنە پانا بولادى. وسىلاي التايدىڭ بارتوعاي وڭىرىنە قونىس تەپكەن زۋقانىڭ ماڭىنا شوعىرلانعان حالىق ۇلكەن ءبىر قاۋىم ەلگە اينالىپ، «زۋقانىڭ ەلى» اتالاتىن دارەجەگە جەتەدى. بۇل تۋرالى ءدىنتانۋشى عالىم حاليفا التاي: «زۋقا – جۇرەك جۇتقان باتىر، وتكىر ءتىلدى شەشەن ءارى ءادىل ادام بولىپتى. زۋقانىڭ توڭىرەگىنە جينالعان اۋىلدار بىرىنەن ءبىرىنىڭ ارتىق-كەمى جوق، بىركەلكى قوڭىر تۇرمىس كەشىپتى. كەرەي ىشىندەگى ناسىرعا شاپقان داۋ-شار زۋقا مەنەن اقىت قاجىنىڭ الدىندا ءادىل تورەلىگىن تابادى ەكەن. زۋقا وكتەمدىك كورسەتكەن ۇلىقتار مەن اكىمدەرگە قايمىقپاي قارسىلاسىپ، ءوزىن پانالاعان السىزدەردى قورعاپ وتىرعان»، – دەپ جازادى. حالىق اراسىنا «ءزابىر كورسەڭ، زۋقاعا بار» دەگەن ءسوز تارايدى. ارينە، مۇنىڭ ءبارى قاراپايىم حالىقتى سۇلىكتەي سورىپ وتىرعان ۇلىقتارعا جاعا قويمايدى. ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋ ەتىپ، حالىققا سالىقتى كوبەيتكەن ولار زۋقانىڭ توسقاۋىلىنا ۇشىراي بەرىپ، اشۋ-ىزالارى ودان سايىن ارتادى. ال زۋقا باتىر بۇل كەزدە ەلىن ساۋاتتاندىرىپ قانا قويماي، جاۋىنگەرلىك ايلا-تاسىلدەرگە باۋلىپ، اسكەري ونەردى جەتىك مەڭگەرتىپ، وزدەرىن قورعايتىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن ەدى.
زۋقا باتىردىڭ ۇرپاعى ۇرپاعى ب.ءبامىشۇلىنىڭ اڭگىمەلەۋىنشە، 1903-1904 جىلدار ارالىعىندا زۋقا باتىر سالىق تولەمەگەنى، حالقىنا تولەتپەگەنى ءۇشىن تۇرمەگە قامالادى. ءمامي بەيسىنىڭ ىقپالىمەن بوستاتىلعان زۋقا تۇرمەدەن قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ شىققان ەكەن. دەرەكتەر ونىڭ 9 تىلگە جەتىك بولعانىن ايتادى.
زۋقا باتىردىڭ مەككە-ماديناعا بارىپ، قاجى بوپ قايتۋى
زۋقا باتىردىڭ حالىق اراسىنداعى كەي قىزمەتىنەن ءوزىنىڭ اتا-بالالارى سەكىلدى ۇلكەن ءدىن قايراتكەرى، شاريعات بىلگىرى بولعانىن دا بايقايمىز. ول ءوزىن قاجىلىققا اتتاندىرعىسى كەلىپ، 500 قوي، 100 جىلقى، مول التىن-كۇمىس جيناپ بەرگەن ەلىن توقتاتىپ، ءوزىنىڭ قاجىلىققا بارعانىنان، كەدەي-كەپشىكتىڭ توق بولعانىن ارتىق كورەتىنىن ايتىپ، باس تارتادى. جينالعان مال-مۇلىكتى جوق-جىتىككە تاراتىپ بەرگىزەدى. قاعبانى ءبىر كورۋدى قاي مۇسىلمان ارماندايدى دەيسىز؟ بىراق جەكە باستىڭ قۋانىشىنان، ۇلتىنىڭ مۇددەسىن جوعارى قويعان زۋقانىڭ بۇل ارەكەتى ق.شابدانۇلىنىڭ «پانا» رومانىندا بىلاي سۋرەتتەلەدى: «ءبىزدىڭ ەلدە قازى مەن ابىرويلى بي تۇگەل بىرەر قاجىنىڭ بولماعاندىعىنان باسىنادى» دەپ تاپتى دا ماردان مالدىلارىنان كۇش بىرلەستىرىپ، زۋقاسىن مەككەگە جىبەرىپ قاجى اتاندىرۋعا كەلىستى. بىراق سول جىلى كۇزدە ادام سانى مولايىڭقىراپ، قىستىق ءىشىپ-جەم، استىق جاعىنان قىسىلاتىندىعىن بايقاعان زۋقا وعان كونبەدى. «مەككەگە بارۋ – بىزدەي جارلىلارعا پارىز ەمەس، بالا-شاعانى شاينامامەن قامداۋ – پارىز. بيىل استىعىمىز جەتپەيدى، كۇشىمىزدى جەمەنەيدەن استىق اكەلۋگە جۇمسالىق!» دەگەن ءماسليحاتىن ايتتى».
قاجىلىق زۋقا باتىردىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دۇنيە ەكەن. ەلىنىڭ جارلى-جاقىبايىن قانشا ويلاسا دا، كەلەر 1906 جىلى ەڭ جاقىن جولداستارى بىرنەشە مەرگەنگە بوكەن اتتىرىپ، ونىڭ ءمۇيىزىن ساتىپ، قارجى جيناپ، زۋقاسىن مەككەگە اتتاندىردى. زۋقانىڭ قاجىلىق ساپارىن اقىن رامازان بۇتاقبايۇلى بىلاي جىرعا قوسقان:
ارعى اتام – ءسابيت دا مولدا،
بەل بايلاعان حاق جولعا.
تاقۋا عازيز اتانىپ،
عالامنان اسقان سارى جورعا.
بەرگى اتام – زۋقا ءھام مولدا،
بارىپ كەلگەن ءبايتوللا.
شاريعاتپەن ءسوز سويلەپ،
جانە جۇيرىك زاڭجولعا.
كورسەتكەن ايات، حادىستان،
تەرەڭ سويلەپ جارىسقان.
ءباتۋا، دالەل بەرەتىن،
اقىلعا جۇيرىك دانىشپان.
ب.ءبابىشۇلىنىڭ ايتۋىنشا، زۋقا باتىر مەككەگە تۇركيانىڭ ىستامبۇل قالاسى ارقىلى بارعان. وعان دالەل رەتىندە كەيىن بۇل قالادان قازىر بارلىق جەردە جاريالانىپ جۇرگەن زۋقا باتىردىڭ سۋرەتى تابىلادى. ول سۋرەت قاجىنىڭ قارا ساقالدى، اق قاباقتى، ۇلكەن قۇلاقتى، كەلىستى ادام بولعانىن ايعاقتايدى.
زۋقا باتىر ومىرىمەن تانىسا وتىرىپ، ونىڭ ءدىن قاعيدالارىمەن عۇمىر كەشكەنىن بايقايمىز. ول تۋرالى ەڭبەكتەردە نامازىن قازا ەتپەگەنى، جىلدا قۇرباندىق شالىپ وتىرعانى ايتىلادى. ەل تىنىشتىعى بۇزىلعانىنا قاراماستان، اۋىل بالالارىنا ءبىلىم بەرۋدى دە توقتاتپاعانىن كورەمىز. سونىمەن بىرگە، ەل اراسىنداعى داۋعا بيلىك ايتقاندا دا، حالقىن يگى ىستەرگە شاقىرعاندا دا ايات-ءحاديستى العا تارتىپ سويلەيدى ەكەن.
زۋقا باتىر جاۋىنا دا ادىلەتسىزدىك كورسەتپەيدى. ۇستەمە باعامەن ساۋدا جاساپ، حالىقتىڭ تۇز، ءشاي، قانت، كۇرىش سەكىلدى قاجەتىن جەتكىزىپ، ۇستىنەن ەسەپسىز مال الىپ وتىرعان مادارىن اتتى ساۋداگەردىڭ وزىنە: «قارىز دەپ العان مالدى قايتارماي، اللا الدىندا قارىزى قايتپايدى، قايتارۋىم شارت. قارىزىڭدى اللانىڭ كەشۋ-كەشپەۋى، اقى يەسىنىڭ ءۇش رەت ايقايلاۋىندا عانا ەمەس، نە ءۇشىن كەشەتىندىگىنە بايلانىستى. قارىزدار بولعان ادامنىڭ تولەيتىن قۋاتى مۇلدە بولماي قالعاندا كەشتىم دەسەڭ كەشىلەر ەدى. ال، مەندە تولەي الاتىن مال بار»، – دەيدى «پانا» رومانىندا. سونىمەن قاتار، روماندا سيپاتتالاتىن ايت نامازى كەزىندە ەركەك كىندىكتىنىڭ بارلىعىنىڭ نامازعا تۇرۋى دا، زۋقا اۋىلىنىڭ دىنگە بەرىكتىگىن كورسەتەدى.
زۋقا باتىردىڭ ءومىرى ارقاۋ بولعان ق.شابدانۇلىنىڭ “پانا” رومانى 
باتىردىڭ باسىنىڭ كەسىلۋى
زۋقا باتىر ەلىن قىتاي ۇكىمەتىنەن عانا ەمەس، 1921 جىلى رەسەيدەگى قازان توڭكەرىسىنەن قاشىپ، شىڭجاڭعا قاراي ءوتىپ كەتكەن اق گۆارديا گەنەرالى باكيچتىڭ قاندىقول قاراقشىلىعىنان دا امان الىپ قالدى. مالمەن عانا تىرشىلىك ەتىپ، جۇتاعان حالىقتى ەگىنشىلىككە باۋلىپ، اشارشىلىقتان قۇتقاردى. بىراق التاي ايماعىنا كەلگەن بيلەۋشىلەردىڭ بار ارمانى زۋقا باتىردىڭ كوزىن قۇرتۋ بولاتىن. ءتۇرلى اسكەر شىعارىپ، زۋقانى الا الماعان تسزين شۋرەن اقىرىندا باتىردى ايلامەن قولعا تۇسىرەدى. بۇل تۋرالى عالىم حاليفا التاي: «ۇكىمەت زۋقانىڭ قولىندا ءوسىپ، ەرجەتكەن، زۋقا اۋىلىنىڭ بارلىق سىرىن بىلەتىن ماجىم دەيتىن ساۋداگەر دۇنگەندى پايدالانادى. ماجىم جاستايىنان جەتىم قالعان قىتاي بالاسى ەكەن. زۋقا قاجىنىڭ قايىر-شاپاعاتىنا يە بولۋ ءۇشىن ءوزىن دۇنگەنمىن دەپ تانىستىرىپتى. ماجىم ەرجەتكەن سوڭ قالادان بۇل، ءشاي ساتىپ اكەلىپ ەستىگەن، بىلگەن حابارىن، اسىرەسە ۇلىقتاردىڭ زۋقاعا قارسى قولدانباق بولعان شارالارىن ءبىلىپ كەلىپ زۋقاعا جەتكىزىپ تۇرادى. اقىرى سارىسۇمبەدەگى قىتاي ۇلىعىنا ساتىلعان ماجىم زۋقانىڭ ساربازدارى مەن تۋىستارىنىڭ اۋىلدان جىراق كەتكەن ءساتىن پايدالانىپ، 1928 جىلى كۇز ايلارىنىڭ ءبىر تۇنىندە 200 قارالى جازالاۋشى شەرىكتەردى جاسىرىن سوقپاقپەن باستاپ كەلىپ، اۋىلدىڭ ۇستىنەن تۇسىرەدى دە، ءوزى قاشىپ كەتەدى. جاسانعان جاۋ جايباراقات جاتقان اۋىلدى تىرپ ەتكىزبەي باسىپ الىپ، زۋقا باتىردى اتىپ ءولتىرىپ، باسىن كەسىپ اكەتەدى»، – دەپ اڭگىمەلەيدى.
قازاقتى 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاناتىنىڭ استىنا قورعاپ، تالاي تار جول تايعاق كەشۋدەن امان الىپ شىققان زۋقا باتىردىڭ ءولىمى اينالاسىنداعىلارعا اۋىر سوققى بولدى. باتىردىڭ بايان ەسىمدى كىشى كەلىنىنىڭ اتاسىن جوقتاۋىن ىستامبۇلدا تۇراتىن شامشەرقان اقساقال:
ءبىر دۇڭگەنمەن دوس بولدىڭ،
وسىعان نەگە بوس بولدىڭ،
بىلە تۇرىپ ءاتيىم،
بەلقۇدىققا شەت قوندىڭ،
نە كورسەم ءوزىم كورەم دەپ،
جۇرتىڭنىڭ قامىن جەپ قوندىڭ.
بەسىندە دۇڭگەن كەلىپتى-اي،
قولىنان ءبىر شاي بەرىپتى-اي.
قولىنان شايدى العاندا،
قىپ-قىزىل قاندى كورىپتى-اي.
قاسىندا كەلگەن قىتايعا،
ءاتيىم ءبىر ات بەرىپتى.
دۇنگەننىڭ الداپ جۇرگەنىن،
جاقيا شوشقا ءبىلىپتى.
ەكەۋى امان بارعانىن،
مادارىڭ ىرىم ء(İبرايىم) كورىپتى.
ۇردالىپ شىققان مادارىڭ
سول كۇنى تۇندە كەلىپتى.
قاپىدا باسىپ قالىڭ جاۋ،
ءاتيىم شەيىت بولىپتى، – دەپ جەتكىزەدى. زۋقا باتىردىڭ كەسىلگەن باسى سارىسۇمبە قالاسىنداعى قىران ەرتىس وزەنى ۇستىندەگى كوپىردە ۇزاق ۋاقىت ءىلۋلى تۇردى دەسەدى. تەك كەيىن ۇرپاقتارى ەندى قارسى شىقپاسقا سەرت بەرىپ، سۇراتىپ الىپ، دەنەسىنە قوسىپ جەرلەگەن ەكەن. ال زۋقاعا وپاسىزدىق جاساعان ساتقىندار كەيىن باتىردىڭ ساربازدارى تاراپىنان جازاسىن الدى. ماجىمنىڭ باس تەرىسى سىپىرىلىپ، كەۋدەسىنەن جۇرەگى قوسا سۋىرىلىپ الىنسا، جاقيانى يەن دالادا ۇستاپ الىپ ءولتىرىپ، باسىن تەرەكتىڭ بۇتاعىنا ءىلىپ كەتكەن ەكەن. ول تەرەكتىڭ جانىنان وتكەن قازاق زۋقا باتىردىڭ كەگى ءۇشىن جاقياعا لاعنەت ايتپاي العا قادام باسپايدى دەسەدى…
قازاقتىڭ اماندىعى ءۇشىن «تۇندە ۇيىقتاماعان، كۇندىز وتىرماعان، قىزىل قانىن توگىپ، قارا تەرىن اعىزىپ، كۇش–قۋاتىن بەرگەن”، ۇلتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى، ازاتتىعى جولىندا جەكە باستىڭ تىنىشتىعىن ۇمىتىپ، تولاسسىز قىزمەت ەتكەن باتىر، شەشەن، بي، قاجى زۋقانىڭ كۇرەسكە تولى عۇمىرى وسىلاي اياقتالدى. ءبىز، تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كەيىنگى جەتكىنشەكتەرى زۋقا باتىردى الاش زيالىلارى سەكىلدى، تاۋەلسىزدىكتى ءبىر تابان جاقىنداتقان ءور رۋحتى باتىر رەتىندە تانيمىز، ەستە ساقتايمىز…
باتىرعا قويىلعان ەسكەرتكىش
مارفۋعا شاپيان
پىكىر قالدىرۋ