|  |  | 

Жаһан жаңалықтары Саясат

Тәліптер ұйғыр жасағын Қытай шекарасынан шеттетті. Мұның астарында не жатыр?


Кабул көшесін күзетіп жүрген қаруланған тәліп. 3 қазан 2021 жыл.

Кабул көшесін күзетіп жүрген қаруланған тәліп. 3 қазан 2021 жыл.

“Талибан” Ауғанстанның Қытаймен шекарасына жақын аумақтағы ұйғыр жасағын сол маңнан шеттетті. Бұл – Пекин мен “Талибан” арасы жақындай түскенін білдіретіндей.

“Талибан” Ауғанстан мен Қытай шекарасына жақын аумақтағы ұйғыр жасағын сол жерден шеттетті. Бұл жайлы Азаттық радиосына құпия дереккөз хабарлады. Сарапшылар бұл Пекин мен тәліптердің байланысы нығайып жатқанын білдіреді дейді.

Ауғанстан шекарасынан басқа өңірлерге көшкен ұйғыр содырлары “Түркістан ислам партиясының” мүшесі деп айтылып жүр. Пекин бұл экстремистік топты Шыңжаңдағы тәртіпсіздіктерге қатысты жиі айыптап, оны әлі “Шығыс Түркістан ислам қозғалысы” деп атайды.

1990-жылдары билікте болған “Талибан” аталған ұйғыр тобына Ауғанстанда әрекет етуге ерік берген. Қазір де қозғалыстың топпен байлысы бары айтылып жүр. Ал Қытай тәліптерден содырлармен қандай да бір байланысты үзуді талап еткен.

Сарапшылар тәліптердің ұйғыр жасағын шекарадан шеттетуі Пекинмен қарым-қатынастың жаңа қадамы дейді. Тамызда қозғалыс билікті басып алғалы, Қытайдың қауіпсіздікке қатысты үрейі өрши түскен еді. Ал бұл шешім тәліптер осы аумақта қабылдаған бірінші шара болды.

"Түркістан ислам партиясы" жариялаған 2008 жылғы видеоның скриншоты.

“Түркістан ислам партиясы” жариялаған 2008 жылғы видеоның скриншоты.

“Қытайдың қалауы осы. Тәліптер Пекинмен әріптестікті тереңдеткісі келсе, осыған көнуі керек. Бұл жерде “Олар істі соңына дейін жеткізе ала ма?” деген сұрақ туындайды” деді АҚШ-тағы Уилсон орталығындағы Қытай мен АҚШ жөніндегі Киссинджер институтының ғылыми қызметкері Бредли Жардин Азаттыққа.

“Түркістан ислам партиясының” содырлары Бадахшан уәлаятында болған. Бұл уәлаят елдің солтүстік-шығысында Ауғанстан мен Қытайдың 76 шақырымға созылған шекарасын бойлай орналасқан. Ұйғыр содырлар басқа аудандарға, оның ішінде шығыстағы Нангархар уәлаятына да көшкен. Бұл жайлы Азаттыққа оқиғамен таныс бұрынғы әскери шенеунік айтты.

Өткен аптаға дейін ұйғыр содырлары Бадахшанда болып, кейін ауданнан шығарылған деді Азаттыққа осы аудандағы тәжік шекарашысы барлау деректеріне сілтеме жасап.

Тәліптер ұйғыр содырларын Қытай билігіне бере ме, ол жағы әлі белгісіз дейді Тәжікстан мемлекеттік шекара қызметінің өкілі Азаттыққа. Ол бұқаралық ақпарат құралдарымен сөйлесуге рұқсаты болмағандықтан, аты-жөнін атамауды сұрады.

ПЕКИН ЖӘНЕ “ТАЛИБАН”

Қытай ондаған жыл бойы “Талибанмен” прагматикалық және ара-тұра шиеленісті байланыста болды. Ал тәліптер осы аралықта бар назарын лаңкестікпен күреске бұрған еді.

Ауғанстанның Батыс қолдаған үкіметі құлағанға дейін Пекин Кабул билігімен де тығыз байланыста болған. Ауғанстан күштері Қытайдың сұрауымен ұйғыр топтарына мониторинг жасап, ізіне түсуге көмектескен.

15 тамызда тәліптер Кабулды басып алған соң Пекин “Талибанмен” де байланысын нығайта бастады. Қытай тәліптерге экономика және даму саласында қолдау білдіретінін айтып, оның орнына қауіпсіздік проблемаларына назар аударуды, әсіресе, Ауғанстандағы ұйғыр топтарына бассауға болмауды талап етті.Пекин әлем елдерін “Талибан” үкіметін мойындауға шақырып отыр

“Талибанның” жаңа үкіметі Қытайды тығыз әріптестікке шақырды.

Ұйғыр содырларының шеттетілуі Пекин мен тәліптер әріптестігінің жаңа қадамы болғандай. Ал сарапшылар Қытаймен әріптестігін арттырып жатқан қозғалыс өзінің шегін біледі дейді.

1996-2001 жылдары Ауғанстанда “Талибан” билікте болғанда, қозғалыс ұйғыр содырларын шекарадағы аудандардан елдің басқа жерлеріне қоныстандырған еді. Осылайша олар Қытайдың көңілін тыныштандырмақ болған. Бірақ қозғалыс содырларды Қытай билігіне беруді тоқтатып, Пекин мен тәліптердің әріптестігі әлсірей түскен.

Герман Маршалл қорының қызметкері, Қытайдың Оңтүстік Азиядағы қызметін қарастыратын Эндрю Смол тәліптер сол стратегиясын қайталағысы келетін болар дейді.

“Бұл олар билікте болғандағы жағдайға ұқсайды” дейді Смолл. “Тәліптер ұйғырлардың кез келген әскери әрекетінен ұялатын жағдайдан қашуға тырысты. Бірақ егер “Талибан” расымен оларды берсе, тіпті басқаша болар еді”.

ҚЫТАЙДЫҢ ҮРЕЙІ

Қыркүйекте тәліптер Ауғанстанда ұйғыр содырлары жоқ деді. Алайда үйғыр жасағының орнын ауыстыру соғыс жайлаған елде олардың бар екенін көрсетеді.

Қытай саясаткерлері Ауғанстаның ұйғыр топтардың базасына айналатынына бұрыннан алаңдайды. Ұйғыр содырлары Шыңжаңды “Шығыс Түркістан” деп атап, оның тәуелсіздігі үшін ондаған жыл бойы күресіп келеді.

Шілдеде Қытай сыртқы істер министрі Ван И Қытайда “Талибан” өкілімен кездесіп, қозғалыстан содырлармен кез келген байланысын үзуді сұрады.

"Талибанның" негізін қалаушылардың бірі молла Абдул Ғани Барадар (сол жақта) мен Қытай сыртқы істер министрі Ван И. Тяньцзинь, Қытай. 28 шілде 2021 жыл.

“Талибанның” негізін қалаушылардың бірі молла Абдул Ғани Барадар (сол жақта) мен Қытай сыртқы істер министрі Ван И. Тяньцзинь, Қытай. 28 шілде 2021 жыл.

Қытай осы орайда президент Си Цзиньпиннің саяси стратегиясына қатысты терроризм қаупін алға тартты. 2017 жылдан бастап Қытай 1 миллионнан астам ұйғыр, қазақ, қырғыз және басқа да мұсылмандарды лаңкестікпен күресті желеу етіп қайта тәрбиелеу лагерьлерінде ұстап отыр.

Шыңжаңда мұсылман халықтардың үлесі басым. Қытай билігі олардың адалдығына бұрыннан күмәнмен қарайды.

Орталық Азиямен шектесетін Шыңжаң ауданы лаңкестік шабуыл алаңына айналды. Пекин ол шабуылдарды “Түркістан ислам партиясы” мен оның ізашары болған “Түркістан ислам қозғалысынан” көреді.

Қытай коммунистік партиясы Шыңжаңдағы басып-жаншу мен лагерьлер жүйесін құруын контртерроризм мен радикалдандыруға алаңдайтынымен ақтап алғысы келеді. Мұны 2019 жылы The New York Times жариялаған құжаттардан көруге болады.

Қытай полициясы Шыңжаңдағы мұсылмандарды қамауға арналған лагерьді күзетіп тұр.

Қытай полициясы Шыңжаңдағы мұсылмандарды қамауға арналған лагерьді күзетіп тұр.

Алайда ұйғыр содырлары төндіретін қауіп әлі дау туғызып келеді. Сарапшылар топтың үлкен шабуылдар жасауға мүмкіндігі жетпейді дейді.

2020 жылы Вашингтон “Түркістан ислам қозғалысын” шетелдік лаңкестік топтар тізімінен алып тастап, бұл топтың барына дәлел жоғын мәлімдеді.

Бірақ БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі 2020 жылғы баяндамасында Ауғанстанда жүздеген ұйғыр содыры барын жазды.

Пекин мен БҰҰ оны әлі де лаңкестік топ санайды.

ҰЙҒЫРЛАР НЕДЕН ҚАУІПТЕНЕДІ?

Қытай мен тәліптер әріптестігінің күшеюі Ауғанстандағы ұйғырларды алаңдатып отыр.

Олардың көбі – ата-анасы ондаған жыл бұрын Қытайдан көшіп келген адамдардың ұрпақтары. Ауғанстанда 2 мыңнан астам ұйғыр бары айтылады.

Пекин мен тәліптердің байланысы нығайтып жатқанда, олардың көбі Қытайдың ұйғырларға қарсы күресінен қауіптенеді.

Пекин ұйғыр белсенділерін қорқытып, сөз бостандығын шектеуге, кей жағдайда оларды Шыңжаңға экстрадициялауға тырысты.

Қытайдан "Талибан" үкіметіне көмек келгенде Кабул әуежайында болған баспасөз мәслихаты. 29 қыркүйек 2021 жыл.

Қытайдан “Талибан” үкіметіне көмек келгенде Кабул әуежайында болған баспасөз мәслихаты. 29 қыркүйек 2021 жыл.

Ауғанстандағы төрт этникалық ұйғыр Азаттыққа “Талибанның” жаңа режимі кезінде Қытайға депортацияланудан қауіптенетінін мәлімдеді. Олар тәліптердің қудалауынан қауіптеніп, аты-жөнін атамауды сұрады.

Олардың жеке куәлігінде “ұйғыр” немесе “Қытай босқыны” деп жазылғаны оларды анықтауды жеңілдетеді. Бұл ұйғыр азшылығының қаупін тереңдете түседі.

“Талибан” жоспарының Ауғанстандағы ұйғырларға бағытталғаны әзірге байқалмағанымен, бұл бірте-бірте күшейе түседі дейді сарапшылар.

“Ауғанстандағы жағдайдың қаупі ұйғырларды олай болмаса да, содыр деп атаудың жеңіл екенінде жатыр. Қытай бұрын бұл сөзді асыра пайдаланды. Егер жауапкершілік болмаса, нағыз содырдың кім екенін білу қиынға соғады” дейді Бредли Джардин.

Автор Азаттық радиосы Тәжік қызметінің хабарына сүйенді.

Азаттық радиосы

Related Articles

  • Мәскеу түркі мемлекеттерінің бірігуінен неге қорқады? АҚШ-тағы Омарова төңірегіндегі дау

    Мұхтар ЕКЕЙ Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесіне мүше ел басшылары. Стамбул, 12 қараша, 2021 жыл. Кремль түркі мемлекеттерінің бірігуінен сескене ме? «Түркі әлемі» мен «орыс әлемінің» қайсысы күшті? АҚШ-тағы былтырғы президент сайлауынан соң басталған қос партия арасындағы текетірестің Қазақстан тумасы Сәуле Омароваға қандай қатысы бар? Батыс ақпарат құралдары осы сұрақтарға жауап іздейді. «РЕБРЕНДИНГТЕН ӨТКЕН» ТҮРКІ КЕҢЕСІ «Түркияның одақтасы – Әзербайжан екінші Қарабақ соғысында (2020 жылғы 27 қыркүйек – 9 қараша) жеңіске жеткен соң ресейлік шолушылар Анкараның өз қоластындағы түркі мемлекеттер одағын құру әрекетіне алаңдай бастаған. Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесі (қысқаша Түркі кеңесі) елеулі ребрендингтен өтіп, Түркия Түркі мемлекеттер ұйымын (мақалада «одағы» деп жазылған – ред.) құрғаннан соң бұл қауіп ұлғая түсті». 12

  • Ресейдің “ұлтшылдық туралы мантрасы” және “репрессия әдісін бір-біріне үйреткен” үкіметтер

    Қазақстан сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді және Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавров Мәскеуде кездесіп тұр. 9 қыркүйек 2020 жыл. Сергей Лавровтың Қазақстандағы “ксенофобия” туралы айтқан мақаласының Түркі саммиті қарсаңында шығуы кездейсоқтық па? Нұр-Сұлтан бәсекелес екі халықаралық ұйымның ортасында қалған жоқ па? Үкіметтер сөз бостандығына қарсы “репрессиялық әдістерді” бір-бірінен қалай үйреніп жатыр? Бұл апта шетел басылымдары осы сұрақтарға жауап іздеген. ТҮРКІ САММИТІ ҚАРСАҢЫНДА ЖАРЫҚ КӨРГЕН ЛАВРОВ МАҚАЛАСЫ EurasiaReview Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавровтың Қазақстанға қатысты жақында жарық көрген мақаласын “ақпарат құралдары мен ресми Мәскеуге жақын саяси топтар қоздырып отырған ақпараттық науқанның жалғасы” деп бағалайды. Автор Ақас Тәжуітовтың айтуынша, осы мақала арқылы “жоғары шенді Ресей дипломаты екі ел арасындағы шиеленіс түйінін

  • Ауғанстанның ұлттық қарсылық майданы АҚШ-та өз өкілдігін тіркеді

    Ауғанстанның Ұлттық қарсылық майданы. Ахмад Масуд жетекшілік ететін Ұлттық қарсылық майданы (ҰҚМ) АҚШ-та өз өкілдігін тіркеді. Бұл майдан Ауғанстанда билікті басып алған “Талибан” радикал қозғалысымен күресіп жүр. АҚШ-та өкілдік тіркелгені жөнінде 28 қазанда Ұлттық қарсылық майданы сыртқы байланыс бөлімінің басшысы Әли Майсам Назари хабарлады. Оның айтуынша, АҚШ-тағы өкілдік – Ауғанстан ұлттық қарсылық майданының шетелдегі алғашқы миссиясы. Енді ҰҚМ өз мүддесін шетелде ресми түрде қорғап, америкалық саясаткерлерді ауған оппозициясына көмектесуге көндіруге тырысады, дейді Әли Майсам Назари. Қарсылық майданының ресми өкілінің айтуынша, АҚШ әскери-саяси ұйымды тіркеуге рұқсат бере бермейді. Әли Майсам Назари екі күн бұрын әлеуметтік желіде ҰҚМ саяси қызметін де жандандыратынын жазған. Жақында ол Ауғанстандағы жағдайды Италия парламентінің депутаттарымен бірге талқылаған.

  • Қытай мен Ресейдің “су стратегиясы”

    Каспи мен Балқаш түптің түбі Арал теңізінің аяғын құшады. Қазақстанды “су тәуелсіздігі” декларациясын жариялаудың жаңа бір кезеңі күтіп тұр. Бір жұтым су- мұнайдан қымбат заман келе жатыр. Тарихқа қарасақ, Қазақ хан-сұлтандарының басты соғыс аймағы Түркістан мен Самарқан арасындағы стратегиялық сауда кенттерде көп орын алған екен. Заман өзгерді, дүние шыр көбелек айналды. Қазір ол аймақтың трансшекаралық өзен-суларының 70-80 пайызы өзге елдерге тәуелді. (М: Өзбекстан 70% сыртқа тәуелді) Қытай мен Ресейдің ұзақ келешекке жоспарланған “су стратегиясы” биыл біртіндеп нәтижесін көрсетіп жатыр. Бізге “су қымбат ба, әлде мұнай қымбат па?” дейтін таңдау түсері анық. Басқасы емес “балығы тайдай тулаған, бақасы қойдай шулаған” Еділ мен Жайық тартылады десе кім сенеді?! Алда Стратегиялы мемжобаға екі

  • “Мектептегі төбелестен шықты”. Пенжімде не болды?

    Азаттық радиосы Алматы облысында қазақтар мен ұйғырлар тұратын Пенжім ауылында мектеп оқушыларының жанжалы ересектердің қатысуымен тәртіпсіздікке ұласқан деген ақпарат әлеуметтік желіде тарады. Мектептегі төбелесте басына зақым келген жасөспірімнің жағдайы ауыр дейді дәрігерлер. Ал түнгі тәртіпсіздік барысында зардап шеккен тағы бір адам ауруханаға түскен. Полиция екі қылмыстық іс қозғалғанын хабарлады. Билік “Пенжімде ұлтаралық қақтығыс болған жоқ” деп сендіргісі келеді. “ТҮНГІ ТӘРТІПСІЗДІК” Алматы облысы Панфилов ауданы әкімі Талғат Өмірәлиев сәрсенбі күні Пенжім ауылында болған оқиға “ұлтаралық қақтығыс емес, өзара келіспей қалған екі оқушының төбелесінен шыққан түсініспеушілік” дейді. Бұл туралы аудан әкімі 28 қазанда Пенжім ауылына барған Азаттық тілшісіне айтты. Панфилов ауданы әкімі Талғат Өмірәлиев. Алматы облысы, Пенжім ауылы, 28 қазан 2021 ж.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: