سيريا ارمياسىنا قارسى اقش-تىڭ تۇتقيىلدان جاساعان العاشقى تىكەلەي اسكەري وپەراتسياسىنا تۇرتكى بولعان سەبەپتەر مەن ونىڭ ىقتيمال سالدارلارىن باعالاعان امەريكالىق ساراپشىلار مەن كوممەنتاتورلاردىڭ كوبى بۇل سوققى – ەلەمەۋگە بولمايتىن ەسكەرتۋ دەپ بىلەدى. ەندى سيرياداعى وقيعالار داماسكى مەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ اقش-تىڭ ەسكەرتۋىنە قاتىستى رەاكتسياسىنا قاراي ءوربيتىن ءتارىزدى.

ساناۋلى كۇن بۇرىن عانا باشار اسادتى بيلىكتەن شەتتەتۋدى تالاپ ەتپەيتىنىن تۇسپالداپ جەتكىزگەن پرەزيدەنت ترامپتىڭ بۇيرىعىمەن جۇما كۇنى تاڭسارىدە سيريانىڭ شايرات اۋە بازاسىن امەريكالىق ەكى اسكەري كەمەنىڭ بورتىنان ۇشىرىلعان «توماگاۆك» زىمىراندارىمەن اتقىلاعان كۇشتى سوققى امەريكالىق باقىلاۋشىلاردىڭ قيلى بولجام جاساۋىنا تۇرتكى بولدى. ءبىر نارسە انىق: پرەزيدەنت ترامپتىڭ شەشىمى سيريا ارمياسى مەن رەسەيلىك كۇشتەرگە تولىق ەركىندىك بەرىپ قويعان الدىڭعى پرەزيدەنت باراك وبامانىڭ التى جىلدىق ستراتەگياسىن ءبىر ساتتە تەرىسكە شىعارىپ، سىزىپ تاستادى. وباما داماسك مەن ماسكەۋمەن اشىق اسكەري قاقتىعىسقا بارۋعا تاۋەكەل ەتپەگەن بولاتىن. ال دونالد ترامپ مۇنداي تاۋەكەلگە بارا الاتىنىن كورسەتتى. The Washington Post گازەتى اۋە سوققىسىنان كەيىنگى العاشقى ساعاتتارداعى جاعدايعا قاتىستى كوممەنتاريلەرىندە ترامپ اكىمشىلىگى سيرياداعى اسكەري وپەراتسيا اۋقىمىن كۇرت ۇلعايتتى دەپ جازدى.

بىراق پرەزيدەنتتىڭ مالىمدەمەسى مەن امەريكالىق باسپاسوزدە تاراعان اقپاراتقا قاراعاندا، اق ءۇي وزىنە ايقىن ءارى شەكتەۋلى مىندەت قويىپ وتىر. جۇما كۇنى پرەزيدەنت ترامپ «اۋە سوققىسىنىڭ ماقساتى – جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن پايدالانۋ مەن تاراتۋعا جول بەرمەۋ» دەپ مالىمدەدى. پرەزيدەنت امەريكالىقتارعا ارنالعان سوزىندە سوققى جاساۋ تۋرالى بۇيرىقتى اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مۇددەلەرىن كوزدەي وتىرىپ بەرگەنىن ايتتى. ول جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن پايدالانۋعا جول بەرمەيتىنىن اسادقا تىكەلەي ەسكەرتتى، ويتكەنى سيريا ارمياسىنىڭ حيميالىق قارۋدى پايدالانعانىنا قاتىستى ەشقانداي كۇمان جوق.

زىمىران شابۋىلى مۇقيات مولشەرلەنىپ جاسالدى. بورتىندا حيميالىق قارۋ بار سيريالىق ۇشاقتار ۇشىپ شىققان دەگەن اۋە بازاسى اتقىلاندى. ۇشاقتار، ۇشاق تۇراقتارى، زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرى مەن رادارلار، وق-ءدارى قويمالارىنا سوققى جاسالدى. پەنتاگوننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بەيبىت تۇرعىندار، ءتىپتى بازادا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر جاپا شەكپەس ءۇشىن بۇكىل مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. ول جاقتا اسكەري قىزمەتشىلەرى بار بولعاندىقتان، شابۋىلعا ازىرلىك جايلى رەسەيگە الدىن الا ەسكەرتىلگەن. رەسەيلىكتەر قىزمەت اتقاراتىن تەرريتوريا سوققىدان امان ەكەنى ايتىلادى. وزگەشە ايتقاندا، ەندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قولدانۋ شەكتەن شىعۋ بولىپ سانالادى دەگەن ايقىن بەلگىنى داماسكى مەن ماسكەۋگە بارىنشا ۇقىپتى ەتىپ ۇقتىرۋ ءۇشىن بارلىق امال جاسالعان.

شابۋىلدان كەيىن اۋە بازاسىنان تۇسىرىلگەن سۋرەت.

The Chicago Tribune گازەتىنىڭ رەداكتسيالىق ماقالاسىندا «گەوساياسي تۇرعىدان العاندا، بۇل اكتسيا ۆلاديمير پۋتينگە سيريادا تاۋەكەلگە باراتىن جالعىز پرەزيدەنت ەمەس ەكەنىن بىلدىرەتىن بەلگى بولدى. ەندىگى جاعداي قالاي ءوربيدى؟ اساد ەمەۋرىندى ءتۇسىنىپ، حيميالىق قارۋدى قولدانۋدى توقتاتا ما؟ الدە ءپۋتيننىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، اسكەري-اۋە كۇشتەرىن بەيبىت حالىقتى بومبالاۋعا تاعى جىبەرە مە؟ ترامپ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ سوزبەن نارازىلىق بىلدىرۋمەن شەكتەلۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ، زىمىرانداردى پايدالانۋدان تارتىنىپ قالۋىنا بولۋشى ەدى. بىراق ول ولاي ىستەگەن جوق. ەندى قارسىلاستارىمىز بەن وداقتاستارىمىز قادامدارىن جاڭادان ەسەپتەۋى ءتيىس» دەپ جازادى.

امەريكالىق باقىلاۋشىلاردىڭ كوبى بۇل اكتسيانى داماسكىگە دە، تەگەرانعا دا، پحەنيانعا دا جاسالعان ەسكەرتۋ دەپ بىلەدى. شابۋىل قحر توراعاسى سي تسزينپين اقش-تا رەسمي ساپاردا جۇرگەن كەزدە جاسالدى. ترامپ ونى امەريكالىق پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىنشە، «سازايىن تارتتىرعىسى كەلەتىن» سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن بەيتاراپتاندىرۋعا كومەكتەسۋگە كوندىرگىسى كەلەدى.

امەريكالىق اسكەري ساراپشى ءارى ۆاشينگتونداعى گۋدزون ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ريچارد ۆايتتستىڭ پىكىرىنشە، سيرياداعى زىمىران سوققىسى ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ بۇل ەلدەگى جاعدايعا كوبىرەك ارالاسۋعا ءازىر دەگەندى ءبىلدىرۋى ەكىتالاي. ول بۇل – كوبىنەسە سيمۆولدىق ارەكەت دەپ سانايدى.

– قازىرگى ساتتە بۇل اكتسيا سيريا ارمياسى حيميالىق قارۋدى قولدانعانى ءۇشىن سيمۆولدىق جازا، ياعني جالعىز-جارىم ەپيزود سياقتى بولىپ كورىنەدى. بىراق ول اق ۇيگە قويىلاتىن تالاپتى كۇرت ارتتىرادى. ەگەر اساد حيميالىق قارۋعا تاعى جۇگىنسە نەمەسە اقش-پەن قاقتىعىس دەڭگەيىن الدەبىر امالمەن ۋشىقتىرعىسى كەلسە، مۇنداي اكتسيا تاعى قايتالانۋى مۇمكىن. مەنىڭشە، بۇعان دەيىن وبامانى ءالسىز باسشى، ال ترامپتى سيريادا بولىپ جاتقان جاعداي تولعاندىرمايتىن ادام رەتىندە ساناپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەپ كەلگەن كوپتەگەن تۇلعالار ەندى ولاي ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان قاقتىعىستى ۋشىقتىرۋ ەندى ولار ءۇشىن جايسىز زارداپتارعا ۇلاسۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇعاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. تىم بولماعاندا، ولار ەندى حيميالىق قارۋعا جۇگىنىپ، بەيبىت حالىققا قارسى ايۋاندىقتاردان تارتىنعانى ءجون.

شابۋىلدان كەيىن اۋە بازاسىنان تۇسىرىلگەن سۋرەت.

– ياعني ءسىز اق ءۇي اسادپەن كۇرەستە سيريا وپپوزيتسياسىنا كوبىرەك كومەكتەسۋگە نيەتتى دەپ ويلامايسىز عوي؟

– قازىرگى ساتتە – جوق. مەنىڭشە، دونالد ترامپ ءۇشىن سيريا نازار اۋدارۋعا تۇراتىن ماڭىزدى ماسەلە ەمەس. ول سيريادا بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاتىستى الاڭدايتىنىن ەشقاشان كورسەتكەن ەمەس. سوندىقتان مەنىڭشە، جۇما كۇنگى سوققى ونىڭ كوزقاراسى كۇرت وزگەردى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ونى سيريادان گورى يران، سولتۇستىك كورەيا، رەسەي نەمەسە قىتاي الدەقايدا كوبىرەك ويلاندىرادى، – دەيدى ريچارد ۆايتتس.

پەنتاگوننىڭ بۇرىنعى جوعارى لاۋىزىمدى قىزمەتكەرى دەنيەل گۋرە اق ءۇي شەكتەۋلى وپەراتسياعا بەلگىلى ءبىر ماقساتتى كوزدەپ بارعانىنا قاراماستان، ول اقش پەن سيريا جانجالىنا قاتىسىپ جاتقان نەگىزگى تاراپتاردىڭ قارىم-قاتىناسىن وزگەرتتى دەپ سانايدى.

– امەريكا كوشباسشىلىق ءرولىن قايتارىپ الدى. بۇل – انىق. مەنىڭشە، ۆلاديمير پۋتين دا بۇل ەپيزودتان وزىنە ءتيىستى قورىتىندى جاساۋى ءتيىس. رەسەيمەن جانجال تۋ قاۋپى جايلى كوممەنتاريلەر باسپاسوزدە ونشا كوپ جاريالانباۋى اقش-تا ەرەكشە كوڭىل-كۇي قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. وزگەشە ايتقاندا، ەگەر باشار اساد تاراپىنان الدەبىر جاڭا ارانداتۋلارعا جاۋاپ قايتارۋدى ۇيعارسا، بۇل ترامپتىڭ اكىمشىلىگى ءۇشىن قيىن كەدەرگى بولمايدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، قازىر رەسەيدى ۇلكەن پروبلەما كۇتىپ تۇر. ەگەر اساد جاڭا ارانداتۋلارعا شىنىمەن بارسا شە؟ مىسالى مەن ول حيميالىق قارۋدى ماسكەۋدىڭ كەلىسىمىمەن قولداندى، ول ماسكەۋ ونى تولىق باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر دەگەنگە ۇلكەن كۇمانىم بار. ال اساد – رەسەي وداقتاسى، ول سيريادا رەسەيدىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى جۇرگەنىنە قاراماستان ءجونسىز قادامعا باردى دەلىك. كرەمل وندا نە ىستەيدى؟ – دەيدى ول.

– ايتپاقشى، اۋە شابۋىلدارىنان مىقتى قورعانىستى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس بولعان رەسەيلىك زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرى جايلى نەگە ەشتەڭە ايتىلمايدى؟ پەنتاگوننىڭ مالىمدەمەسىندە اۋە شابۋىلىنا قارسى جۇيەلەر مەن رادارلاردى كوزدەپ سوققى بەرىلدى دەپ انىق ايتىلدى عوي؟ الگى جۇيەلەردى ىستەن شىعارىپ، جويىپ جىبەردى دەۋگە بولا ما؟

– مەنىڭشە، امەريكالىقتار ءتۇرلى تاسىلدەردى، ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق تۇنشىقتىرۋ ارقىلى الگى جۇيەلەردى وپ-وڭاي ىستەن شىعارا الادى. ولار – شەكتەۋلى دياپازوندا قولدانىلاتىن جۇيەلەر. بۇل ەۋروپانىڭ شىعىسى مەن رەسەيدىڭ باتىسىندا تۇرعان بىرىكتىرىلگەن جۇيەلەر ەمەس.

– تۇتاستاي العاندا، دونالد ترامپتىڭ سيرياداعى اۋە بازاسىن زىمىرانمەن اتقىلاۋ جايلى شەشىمىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟

– مەن مۇنى دۇرىس شەشىم دەپ سانايمىن، ويتكەنى ول جاڭا اكىمشىلىكتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىن كورسەتەدى. ول كەي ارەكەتتەرگە توزبەيتىنىن مالىمدەدى. ەندى ول دەرەۋ ءارى باتىل ارەكەت ەتەتىن بولادى. كەلەسى اكتسيا بۇدان گورى شاپشاڭ ءارى قاتال بولۋى مۇمكىن. ەڭ باستى قورىتىندى – ترامپ اكىمشىلىگى ەسكەرتۋ جاسادى ءارى بۇل اسادتان وزگەلەرگە دە قاتىستى ەسكەرتۋ بولدى. ونىڭ ىشىندە يران دا، سولتۇستىك كورەيا دا، پۋتين دە بار. پۋتينگە ءوزىنىڭ ارەكەتتەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى، ەندى بۇرىنعىداي ەمىن-ەركىن ارەكەت المايتىنىن ۇقتىردى. بۇل ونى كوپتەن بەرى مازالاماعان نارسە.

يۋري جيگالكيننىڭ ماقالاسى ورىس تىلىنەن اۋدارىلدى.                                                                                                                                                                      ايجان ورالعازينا
ازاتتىق راديوسى