Siriya armiyasına qarsı AQŞ-tıñ twtqiıldan jasağan alğaşqı tikeley äskeri operaciyasına türtki bolğan sebepter men onıñ ıqtimal saldarların bağalağan amerikalıq sarapşılar men kommentatorlardıñ köbi bwl soqqı – elemeuge bolmaytın eskertu dep biledi. Endi Siriyadağı oqiğalar Damaski men onıñ odaqtastarınıñ AQŞ-tıñ eskertuine qatıstı reakciyasına qaray örbitin tärizdi.

Sanaulı kün bwrın ğana Başar Asadtı bilikten şettetudi talap etpeytinin twspaldap jetkizgen prezident Tramptıñ bwyrığımen jwma küni tañsäride Siriyanıñ Şayrat äue bazasın amerikalıq eki äskeri kemeniñ bortınan wşırılğan «Tomagavk» zımırandarımen atqılağan küşti soqqı amerikalıq baqılauşılardıñ qilı boljam jasauına türtki boldı. Bir närse anıq: prezident Tramptıñ şeşimi Siriya armiyası men reseylik küşterge tolıq erkindik berip qoyğan aldıñğı prezident Barak Obamanıñ altı jıldıq strategiyasın bir sätte teriske şığarıp, sızıp tastadı. Obama Damask men Mäskeumen aşıq äskeri qaqtığısqa baruğa täuekel etpegen bolatın. Al Donal'd Tramp mwnday täuekelge bara alatının körsetti. The Washington Post gazeti äue soqqısınan keyingi alğaşqı sağattardağı jağdayğa qatıstı kommentariylerinde Tramp äkimşiligi Siriyadağı äskeri operaciya auqımın kürt wlğayttı dep jazdı.

Biraq prezidenttiñ mälimdemesi men amerikalıq baspasözde tarağan aqparatqa qarağanda, Aq üy özine ayqın äri şekteuli mindet qoyıp otır. Jwma küni prezident Tramp «Äue soqqısınıñ maqsatı – jappay qırıp-joyu qaruın paydalanu men taratuğa jol bermeu» dep mälimdedi. Prezident amerikalıqtarğa arnalğan sözinde soqqı jasau turalı bwyrıqtı AQŞ-tıñ wlttıq qauipsizdigi müddelerin közdey otırıp bergenin ayttı. Ol jappay qırıp-joyu qaruın paydalanuğa jol bermeytinin Asadqa tikeley eskertti, öytkeni Siriya armiyasınıñ himiyalıq qarudı paydalanğanına qatıstı eşqanday kümän joq.

Zımıran şabuılı mwqiyat mölşerlenip jasaldı. Bortında himiyalıq qaru bar siriyalıq wşaqtar wşıp şıqqan degen äue bazası atqılandı. Wşaqtar, wşaq twraqtarı, zenittik zımıran keşenderi men radarlar, oq-däri qoymalarına soqqı jasaldı. Pentagonnıñ tüsindiruinşe, beybit twrğındar, tipti bazada jwmıs isteytin qızmetkerler japa şekpes üşin bükil mümkindik qarastırılğan. Ol jaqta äskeri qızmetşileri bar bolğandıqtan, şabuılğa äzirlik jaylı Reseyge aldın ala eskertilgen. Reseylikter qızmet atqaratın territoriya soqqıdan aman ekeni aytıladı. Özgeşe aytqanda, endi jappay qırıp-joyu qaruın qoldanu şekten şığu bolıp sanaladı degen ayqın belgini Damaski men Mäskeuge barınşa wqıptı etip wqtıru üşin barlıq amal jasalğan.

Şabuıldan keyin äue bazasınan tüsirilgen suret.

The Chicago Tribune gazetiniñ redakciyalıq maqalasında «Geosayasi twrğıdan alğanda, bwl akciya Vladimir Putinge Siriyada täuekelge baratın jalğız prezident emes ekenin bildiretin belgi boldı. Endigi jağday qalay örbidi? Asad emeurindi tüsinip, himiyalıq qarudı qoldanudı toqtata ma? Älde Putinniñ qoldauına süyenip, äskeri-äue küşterin beybit halıqtı bombalauğa tağı jibere me? Tramp memlekettik departamenttiñ sözben narazılıq bildirumen şekteluine mümkindik berip, zımırandardı paydalanudan tartınıp qaluına boluşı edi. Biraq ol olay istegen joq. Endi qarsılastarımız ben odaqtastarımız qadamdarın jañadan esepteui tiis» dep jazadı.

Amerikalıq baqılauşılardıñ köbi bwl akciyanı Damaskige de, Tegeranğa da, Phen'yanğa da jasalğan eskertu dep biledi. Şabuıl QHR törağası Si Czin'pin AQŞ-ta resmi saparda jürgen kezde jasaldı. Tramp onı amerikalıq prezidenttiñ öz sözinşe, «sazayın tarttırğısı keletin» Soltüstik Koreyanıñ yadrolıq bağdarlamasın beytaraptandıruğa kömektesuge köndirgisi keledi.

Amerikalıq äskeri sarapşı äri Vaşingtondağı Gudzon institutınıñ qızmetkeri Riçard Vaytctıñ pikirinşe, Siriyadağı zımıran soqqısı Tramp äkimşiliginiñ bwl eldegi jağdayğa köbirek aralasuğa äzir degendi bildirui ekitalay. Ol bwl – köbinese simvoldıq äreket dep sanaydı.

– Qazirgi sätte bwl akciya Siriya armiyası himiyalıq qarudı qoldanğanı üşin simvoldıq jaza, yağni jalğız-jarım epizod siyaqtı bolıp körinedi. Biraq ol Aq üyge qoyılatın talaptı kürt arttıradı. Eger Asad himiyalıq qaruğa tağı jüginse nemese AQŞ-pen qaqtığıs deñgeyin äldebir amalmen uşıqtırğısı kelse, mwnday akciya tağı qaytalanuı mümkin. Meniñşe, bwğan deyin Obamanı älsiz basşı, al Tramptı Siriyada bolıp jatqan jağday tolğandırmaytın adam retinde sanap, oyına kelgenin istep kelgen köptegen twlğalar endi olay emes ekenin tüsinui tiis. Sondıqtan qaqtığıstı uşıqtıru endi olar üşin jaysız zardaptarğa wlasuı mümkin ekenin wğatın şığar dep oylaymın. Tım bolmağanda, olar endi himiyalıq qaruğa jüginip, beybit halıqqa qarsı ayuandıqtardan tartınğanı jön.

Şabuıldan keyin äue bazasınan tüsirilgen suret.

– YAğni siz Aq üy Asadpen küreste Siriya oppoziciyasına köbirek kömektesuge nietti dep oylamaysız ğoy?

– Qazirgi sätte – joq. Meniñşe, Donal'd Tramp üşin Siriya nazar audaruğa twratın mañızdı mäsele emes. Ol Siriyada bolıp jatqan oqiğalarğa qatıstı alañdaytının eşqaşan körsetken emes. Sondıqtan meniñşe, jwma küngi soqqı onıñ közqarası kürt özgerdi degendi bildirmeydi. Onı Siriyadan göri Iran, Soltüstik Koreya, Resey nemese Qıtay äldeqayda köbirek oylandıradı, – deydi Riçard Vaytc.

Pentagonnıñ bwrınğı joğarı lauızımdı qızmetkeri Deniel Gure Aq üy şekteuli operaciyağa belgili bir maqsattı közdep barğanına qaramastan, ol AQŞ pen Siriya janjalına qatısıp jatqan negizgi taraptardıñ qarım-qatınasın özgertti dep sanaydı.

– Amerika köşbasşılıq rölin qaytarıp aldı. Bwl – anıq. Meniñşe, Vladimir Putin da bwl epizodtan özine tiisti qorıtındı jasauı tiis. Reseymen janjal tuu qaupi jaylı kommentariyler baspasözde onşa köp jariyalanbauı AQŞ-ta erekşe köñil-küy qalıptasqanın körsetedi. Özgeşe aytqanda, eger Başar Asad tarapınan äldebir jaña arandatularğa jauap qaytarudı wyğarsa, bwl Tramptıñ äkimşiligi üşin qiın kedergi bolmaydı dep oylaymın. Meniñşe, qazir Reseydi ülken problema kütip twr. Eger Asad jaña arandatularğa şınımen barsa şe? Mısalı men ol himiyalıq qarudı Mäskeudiñ kelisimimen qoldandı, ol Mäskeu onı tolıq baqılauında wstap otır degenge ülken kümänim bar. Al Asad – Resey odaqtası, ol Siriyada Reseydiñ äskeri qızmetşileri jürgenine qaramastan jönsiz qadamğa bardı delik. Kreml' onda ne isteydi? – deydi ol.

– Aytpaqşı, äue şabuıldarınan mıqtı qorğanıstı qamtamasız etui tiis bolğan reseylik zenittik zımıran keşenderi jaylı nege eşteñe aytılmaydı? Pentagonnıñ mälimdemesinde äue şabuılına qarsı jüyeler men radarlardı közdep soqqı berildi dep anıq aytıldı ğoy? Älgi jüyelerdi isten şığarıp, joyıp jiberdi deuge bola ma?

– Meniñşe, amerikalıqtar türli täsilderdi, onıñ işinde elektrondıq twnşıqtıru arqılı älgi jüyelerdi op-oñay isten şığara aladı. Olar – şekteuli diapazonda qoldanılatın jüyeler. Bwl Europanıñ şığısı men Reseydiñ batısında twrğan biriktirilgen jüyeler emes.

– Twtastay alğanda, Donal'd Tramptıñ Siriyadağı äue bazasın zımıranmen atqılau jaylı şeşimin qalay bağalar ediñiz?

– Men mwnı dwrıs şeşim dep sanaymın, öytkeni ol jaña äkimşiliktiñ sırtqı sayasattağı wstanımın körsetedi. Ol key äreketterge tözbeytinin mälimdedi. Endi ol dereu äri batıl äreket etetin boladı. Kelesi akciya bwdan göri şapşañ äri qatal boluı mümkin. Eñ bastı qorıtındı – Tramp äkimşiligi eskertu jasadı äri bwl Asadtan özgelerge de qatıstı eskertu boldı. Onıñ işinde Iran da, Soltüstik Koreya da, Putin de bar. Putinge öziniñ äreketterine jauapkerşilikpen qaraudı, endi bwrınğıday emin-erkin äreket almaytının wqtırdı. Bwl onı köpten beri mazalamağan närse.

YUriy Jigalkinniñ maqalası orıs tilinen audarıldı.                                                                                                                                                                      Ayjan ORALĞAZINA
Azattıq radiosı