|  |  | 

Тұлғалар Әдеби әлем

«Тар жол, тайғақ кешудің» кейіпкері

 CЫРЫМ БАТЫРДЫҢ ШӨБЕРЕСІ 
«Мен 60 жастамын. Екі әйелім бар. Алты баламның алды енді 17-ге толса, кішісі әлі төрт айлық. Қазір менің қолымда бар болғаны: 7 түйе, 30 бас ірі қара, екі киіз үй мен бір қыстақ қана. Малымның саны декретте белгілеген мөлшерден аспайды. Алайда «қазақ халқының азаттығы үшін көтерілісті бастап шыққан Сырым батырдың ұрпағы» деп мені қолда барымнан айырып, отбасыммен айдауға жіберді. Балаларым әлі жас, еңбекке қабілетсіз. Сондықтан қыс мезгілінде Жетісуға жер аудару отбасымды өлімге итермелеу болып саналады. Қалған 10-15 малым отбасымды жолда азықпен қамтамасыз етуге жетпейді. Менің бар малымды ала отырып, жер аударудан және тәркілеу тізімінен алып тастауыңызды Кеңестік Халық Комиссариатынан сұраймын…» (1928 жыл, 20 қыркүйек)
Кеңестік халық комиссариатына жазылған бұл өтініштің иесі – Салық Омаров. Қазақтың атақты би-батыры, қоғам қайраткері Сырым Датұлының шөбересі, ел ішінде шешендігімен аты шығып, «Қанатты Қазы» атанған полковник Қазы Сырымұлының немересі. Әкесі Омар Қазыұлы да сөз ұстаған шешен, ел билеген адамдар екен. Салықтың қайда оқығаны туралы нақты дерек жоқ, алайда көзі ашық азамат болғаны анық. Себебі 1917 жылы сәуірде өткен Орал облысы қазақтарының 1-съезіне арнайы шақырылып, сол съезде Жайық сырты қазақтарының облыстық комитетіне мүше болып сайланған. Жымпиты уездік атқару комитетінің жаңа аумақтық межелеу саясатына қарсы шығып, бұрынғы аумақтық болыстық бөлістерді сақтап қалуды жақтаған. Өйткені жаңа аумақтық бөлім қазақ халқының мүддесіне тиімсіз еді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінде Жайық сырты қазақтарының бөлек болыс болу ниетін қолдаған, жаңа болыстықтың құрылуына байланысты елге түсетін салықты жұмыла көтеруді ұсынған. Съездегі Салық Омаровтың ықпал күші Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» тарихи-мемуарлық романында сол кезеңнің идеологиялық талабына орайластыра, шындыққа біршама жақын суреттелген.

АЛАШ ӘСКЕРІНЕ 200 АТ БЕРГЕН
1918 жылы Әлихан Бөкейханның мынадай сүйінші жеделхаты жолданды: «Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономиялы жұрт деп таныды. Бар күшті ұлт әскерін жасауға салыңдар. Алаш – Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі. Сондықтан тіреудің бір ұшы – Алаш әскері. Алаш полкіне не керегін тауып беріп, таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншама болсын, қарыздануға қорғанбаңдар…. Алашорда бастығы Бөкейханов» («Абай», 1918 ж, 25 қыркүйек, №10).
Іле-шала бұған жаппай дайындық басталып кетті. Қолында малы бар дәулетті байлардың ішінде көмек бергендер болды. Атап айтқанда, жергілікті бай, Алаш партиясының мүшесі Иса Көпжасарұлы Алаш милициясын жасақтауға өз дәулетінен 100 ат берсе, Салық Омарұлы 1918 жылы ақпанда Орал қазақтарының Қаратөбеде өткен 3-съезінде Алаш әскеріне өз табынынан 200 бас мініс жылқы бөліп берген.
Сондай-ақ Салық Омаров қазақ жастарының оқып, білім алуына қаржылай көмек көрсеткен. Мәселен, Алаш арыстарының бірі Жаһанша Досмұхамедовті Орал әскери-реалды училищесінде, сосын Мәскеу университетінің заң факультетінде оқуға жағдай жасаған осы Салық Омаров болатын.

ЖЫРАҚТА ЖҮРІП КӨЗ ЖҰМҒАН
Әйгілі би, шешен Сырым батырдың бетке айтар тік мінезі шөбересі Салықтың да бойында бар еді. Ұлтқа жасалған қиянатқа шыдай алмайтын. Әсіресе, 1916 жылы патша өкіметінің тыл жұмысына қазақ жігіттерін алу туралы жарлығы шыққанда қарсы тұрғандардың бірі осы Салық еді. Сондықтан қызметтен қуылу, түрмеге жабылу, тіпті жер аударылу сияқты жазалардан көз ашпады. Бұл туралы өз қолымен жазған шағым хатында ол: «Мен осы 60-қа келген шағымда екі рет (1893 және 1910 жж.) болыс управителі болып сайландым. Бірінші рет уез басшысының халыққа зиянын тигізетін бұйрықтарын орындамағаным үшін, екінші рет бір жарым жылдан кейін биліктің айтқанымен жүрмегенім үшін Орал вице-губернаторы Мордвинов жұмысымнан шығарып тастады. Мені 1916 жылы жігіттерді тыл жұмысына алуға қарсы үгіт-насихат жүргізіп жүрсің деп айыптап, өзіне шақырып алып, мойнымнан жұлқылап «асып қоямын және түрмеге қамаймын» деп қоқан-лоқы көрсетті. Сонда үш жарым жылдық үзіліспен болыс управителі болған қызметім осындай ауыр жаза – жер аударылуыма негіз бола ала ма?» – дейді.
Бұл Салық Омаровтың қартайып, ауру меңдеп, таяққа сүйеніп жүретін тұсы болатын. Және баяғы көл-көсір байлық та жоқ. Басқан ізі аңдулы. Тіпті бірде емделу үшін сатқан және ауырып өлген қойлары үшін оны түрмеге отырғызып та қойды. Сегіз айдан соң түрмеде ұстап отырудың негізсіз екеніне көзі жеткен үкімет Қазақ АКСР-ның мемлекеттік прокурорының телеграфтық бұйрығымен оны түрмеден босатады. Бірақ көп ұзамай 1920 жылы 18 сәуірде оны қайтадан бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жөнінде үкім шығады. Бұл жолы да Ә.Әйтиев, С.Арғыншиевтердің араласуымен үкімнің күші жойылады. Осыдан кейін ол еш нәрсеге араласпай, өз бетінше шаруашылықпен айналысып кетеді. Осылайша 10 жыл зулап өте шығады. 1928 жылы Орал округіндегі ірі байларды тәркілеп, жер аудару науқаны басталар қарсаңында Салық Омаров Орал округі бойынша Қазақ өлкелік партия комитетінің уәкілетті өкілі Қ.Сармолдаевқа өзін тәркілеуге іліктірмеу туралы Жаһанша Досмұхамедовтің жазған хатын тапсырады. Жоғарыдағы хат осы болатын. Алайда бұл өтінішіне мойын бұрмаған үкімет оны Алаш қозғалысына белсенді қатысушы ретінде мал-мүлкін тартып алып, Орал округі бойынша тәркіге түскен 113 адамның қатарында үй ішімен Жетісу округіне жер аударып жібереді. Тағы тоғыз жылдан соң, 1937 жылы Жетісудан Челябіге 10 жылға жер аударады. Салық Омаров 1941 жылы жат жерде көз жұмады.

Мәриям ӘБСАТТАР                                                                                                                                                                                                                zhasalash.kz

Related Articles

  • ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ 70 ЖАСТА!

    Қаржаубай Сартқожаұлы-Қазақстан мен әлемдік түркологияда айырықша орны бар тұлға. Оның ғылымдағы басты жетістіктері мыналар: 1- Ғылымда алғаш рет көне түркі ескерткіштерін кешенді түрде зерттеді. Атап айтқанда, ескерткіштердің археологиялық сипаттамасы, сақталу сақталу жағдайы, жазылуы мен оқылу тарихы, тілдік ерекшеліктері, жазу тағбасы және олардың қолданылуы, сөздік қоры секілді мәселелерді жүйелі қарастырды; 2- Көне түркі ескерткіштері мәтіндерінің бұрын да түрлі атлас-альбомдарда, монографияларда, хрестоматиялар мен академиялық басылымдарда жарияланған нұсқаларының болуына қарамастан, аталған мәтіндерді өз көзімен көріп, қолымен сипай отырып, заманауи технологиялардың көмегімен қайта бастан көшіріп, транскрипциялап, аудармасын жасап шықты; 3- Көне түркі ескерткіштерін алғаш ашып, ғылым әлеміне белгілі еткен В. Томсен, В.В. Радлов, С.Е. Малов сынды ғалымдардың зерттеулеріне сын көзбен қарап, олар тарапынан орныққан

  • ХАЛЫҚҚА ҚОРҒАН БОЛҒАН ДАҢЫҚТЫ ТҰЛҒА, БІТІМШІ ТІЛЕУДІҰЛЫ

    Әлемге тарыдай шашылған қазақ халқының басым бір бөлігі Моңғолия қазақтары. Абақ керейден тараған осынау көшпенді қазақтардың басынан бір қатар ауыр кезеңдер мен қиын күндер де өтті. Ел бастаған батыр бабаларымыз ұрпағының болашағы мен бейбіт күнді аңсап, бейқұт мекен іздеп байырғы мекені болған Алтайдың күнгей бітінен теріскей бетіне яғни Қобда өлкесіне қарай үдіре көшті. Абақ керейдің бір тобының Моңғолия өлкесіне қоныс аудару мәселесі жайлы біздің тарихшыларымызда көптеген зерттеулер жасап, бір қатар еңбектер жазды. Қазақтар алғаш Моңғолия өлкесіне дәл қай жылдан қоныс аударғандығы жайлы дөп басып айтатын анық дәлел жоқ. Бұл жайлы құнды деректер Моңғолияның батыс өлкесіне саяқат жасап Қобда өлкесіндегі қазақтардың көші-қоны, тұрмыс-тіршілігі жайлы арнайы зерттеу жасаған Ресей саяхатшылары, тарихшы этнограф

  • НӘЗИПА ҚҰЛЖАНОВА- АЛАШТЫҢ  ҚАЙРАТКЕР ҚЫЗЫ

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ Нәзипа Құлжанова ХХ -ғасырдың бас кезінен бастап қазақтың білім саласының, қазақ журналистикасының,этнография ғылымының, сондай ақ, мәдениеті мен әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан қоғам қайраткері. Н.Құлжанова сонымен бірге Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуы туралы 1917- жылы Семей қаласында өткен сиезге қатысып, оның қызметтеріне белсене араласқан, Алаш орда партиясының Семей қаласындағы бөлімшесінің төралқа мүшесі болған  Алаштың қайраткер қызы. Нәзипа Құлжанованың алғашқы тегі Сегізбаева.  1902-жылы ол Қостанай орыс қазақ гимназиясын бітіріп, сол жылы Торғайдағы екі жылдық орыс қазақ училищесінің мұғалімінің көмекшісі қызметін атқарған. Одан кейін Орынбордың екі жылдық мұғалімдер мектебін аяқтаған.  Осы кезде Нәзипа Орынбор мұғалімдер мектебін бітіріп, қызмет істеп жүрген жерлесі, ағайыны Нұрғали Құлжановқа кездеседі. Екеуінің көңілдері жарасып, қосылғаннан

  • Болам дейтін адам кем дегенде екі нәрсені ескеруі тиіс…

    Ақпанның ортасы мен сәуірдің басында екі мәрте АҚШ-қа іссапармен барғанымда Вашингтонның орталығынан көлікпен қырық минуттай жүретін жерде – Мэриленд штатының Роквилл қаласында тұрып жатқан қазақтың классик жазушысы Мұхтар Мағауин ақсақалмен жүздесіп, жата-жастана әңгімелесіп қайттым. Жасы 77-ден асқан шағында да өзіне тән жазу дағдысы мен дисциплинасынан айнымаған екен. Қазіргі күн тәртібі шамамен мынадай. Таңертең тұрғасын қазақша таңғы ас ішеді: бал қосқан жылы су, шағын құтыдағы женьшень тұнбасы, ірімшік, авокадо мен май жаққан ақ нан, бір жілік суық қой еті, сүт қатқан шай. Сосын бірден жазу бөлмесіне кіріп кетеді. Сырт-сырт еткен машинка дауысы үзілмейді. Түс уағында жарты сағатқа шығып, үй ішінде, патио-балконда аяқ жазып жүреді. Қолына немересі сыйлап, қатты тапсырып кеткен адым

  • АҚТАЙ БАТЫР

    Ербол Бейілхан Бұл суреттің қысқаша тариxы былай: Ақтай – менің бесінші атам. Бұл кісінің 15 ұлы болған. Ұрпағы өскен адам. Өзі батыр, өзі би болған. Ақтай бабамыз туралы талай көркем шығармалар жазылған. Аңыздар да көп. Аюмен бетпе-бет келіп, аюды алқымдап күресіп, інісі Бозтай қанжармен аюдың ішін жарып жіберіпті. Осы ерлігі елге тез тарап, атын аспандатып жіберсе керек. Бұл Ақтайдың алғаш аюмен күресі. Осыдан кейін де бабамыз талай аюға қызыл қолмен шабуыл жасап, жер жастандырып отырғанға ұқсайды. Әкесі Көбеген аңға шыққан балаларына: “Байқаңдар, аю жазым етпесін!..” дейді екен. Ақтай бабамыз сол қолын қайыс арқанмен мықтап орап алады екен де, тап берген аюға арқанмен оралған қолын бере қояды екен. Арқаннан аюдың тісі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: