|  |  | 

Тұлғалар Әдеби әлем

«Тар жол, тайғақ кешудің» кейіпкері

 CЫРЫМ БАТЫРДЫҢ ШӨБЕРЕСІ 
«Мен 60 жастамын. Екі әйелім бар. Алты баламның алды енді 17-ге толса, кішісі әлі төрт айлық. Қазір менің қолымда бар болғаны: 7 түйе, 30 бас ірі қара, екі киіз үй мен бір қыстақ қана. Малымның саны декретте белгілеген мөлшерден аспайды. Алайда «қазақ халқының азаттығы үшін көтерілісті бастап шыққан Сырым батырдың ұрпағы» деп мені қолда барымнан айырып, отбасыммен айдауға жіберді. Балаларым әлі жас, еңбекке қабілетсіз. Сондықтан қыс мезгілінде Жетісуға жер аудару отбасымды өлімге итермелеу болып саналады. Қалған 10-15 малым отбасымды жолда азықпен қамтамасыз етуге жетпейді. Менің бар малымды ала отырып, жер аударудан және тәркілеу тізімінен алып тастауыңызды Кеңестік Халық Комиссариатынан сұраймын…» (1928 жыл, 20 қыркүйек)
Кеңестік халық комиссариатына жазылған бұл өтініштің иесі – Салық Омаров. Қазақтың атақты би-батыры, қоғам қайраткері Сырым Датұлының шөбересі, ел ішінде шешендігімен аты шығып, «Қанатты Қазы» атанған полковник Қазы Сырымұлының немересі. Әкесі Омар Қазыұлы да сөз ұстаған шешен, ел билеген адамдар екен. Салықтың қайда оқығаны туралы нақты дерек жоқ, алайда көзі ашық азамат болғаны анық. Себебі 1917 жылы сәуірде өткен Орал облысы қазақтарының 1-съезіне арнайы шақырылып, сол съезде Жайық сырты қазақтарының облыстық комитетіне мүше болып сайланған. Жымпиты уездік атқару комитетінің жаңа аумақтық межелеу саясатына қарсы шығып, бұрынғы аумақтық болыстық бөлістерді сақтап қалуды жақтаған. Өйткені жаңа аумақтық бөлім қазақ халқының мүддесіне тиімсіз еді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінде Жайық сырты қазақтарының бөлек болыс болу ниетін қолдаған, жаңа болыстықтың құрылуына байланысты елге түсетін салықты жұмыла көтеруді ұсынған. Съездегі Салық Омаровтың ықпал күші Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» тарихи-мемуарлық романында сол кезеңнің идеологиялық талабына орайластыра, шындыққа біршама жақын суреттелген.

АЛАШ ӘСКЕРІНЕ 200 АТ БЕРГЕН
1918 жылы Әлихан Бөкейханның мынадай сүйінші жеделхаты жолданды: «Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономиялы жұрт деп таныды. Бар күшті ұлт әскерін жасауға салыңдар. Алаш – Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі. Сондықтан тіреудің бір ұшы – Алаш әскері. Алаш полкіне не керегін тауып беріп, таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншама болсын, қарыздануға қорғанбаңдар…. Алашорда бастығы Бөкейханов» («Абай», 1918 ж, 25 қыркүйек, №10).
Іле-шала бұған жаппай дайындық басталып кетті. Қолында малы бар дәулетті байлардың ішінде көмек бергендер болды. Атап айтқанда, жергілікті бай, Алаш партиясының мүшесі Иса Көпжасарұлы Алаш милициясын жасақтауға өз дәулетінен 100 ат берсе, Салық Омарұлы 1918 жылы ақпанда Орал қазақтарының Қаратөбеде өткен 3-съезінде Алаш әскеріне өз табынынан 200 бас мініс жылқы бөліп берген.
Сондай-ақ Салық Омаров қазақ жастарының оқып, білім алуына қаржылай көмек көрсеткен. Мәселен, Алаш арыстарының бірі Жаһанша Досмұхамедовті Орал әскери-реалды училищесінде, сосын Мәскеу университетінің заң факультетінде оқуға жағдай жасаған осы Салық Омаров болатын.

ЖЫРАҚТА ЖҮРІП КӨЗ ЖҰМҒАН
Әйгілі би, шешен Сырым батырдың бетке айтар тік мінезі шөбересі Салықтың да бойында бар еді. Ұлтқа жасалған қиянатқа шыдай алмайтын. Әсіресе, 1916 жылы патша өкіметінің тыл жұмысына қазақ жігіттерін алу туралы жарлығы шыққанда қарсы тұрғандардың бірі осы Салық еді. Сондықтан қызметтен қуылу, түрмеге жабылу, тіпті жер аударылу сияқты жазалардан көз ашпады. Бұл туралы өз қолымен жазған шағым хатында ол: «Мен осы 60-қа келген шағымда екі рет (1893 және 1910 жж.) болыс управителі болып сайландым. Бірінші рет уез басшысының халыққа зиянын тигізетін бұйрықтарын орындамағаным үшін, екінші рет бір жарым жылдан кейін биліктің айтқанымен жүрмегенім үшін Орал вице-губернаторы Мордвинов жұмысымнан шығарып тастады. Мені 1916 жылы жігіттерді тыл жұмысына алуға қарсы үгіт-насихат жүргізіп жүрсің деп айыптап, өзіне шақырып алып, мойнымнан жұлқылап «асып қоямын және түрмеге қамаймын» деп қоқан-лоқы көрсетті. Сонда үш жарым жылдық үзіліспен болыс управителі болған қызметім осындай ауыр жаза – жер аударылуыма негіз бола ала ма?» – дейді.
Бұл Салық Омаровтың қартайып, ауру меңдеп, таяққа сүйеніп жүретін тұсы болатын. Және баяғы көл-көсір байлық та жоқ. Басқан ізі аңдулы. Тіпті бірде емделу үшін сатқан және ауырып өлген қойлары үшін оны түрмеге отырғызып та қойды. Сегіз айдан соң түрмеде ұстап отырудың негізсіз екеніне көзі жеткен үкімет Қазақ АКСР-ның мемлекеттік прокурорының телеграфтық бұйрығымен оны түрмеден босатады. Бірақ көп ұзамай 1920 жылы 18 сәуірде оны қайтадан бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жөнінде үкім шығады. Бұл жолы да Ә.Әйтиев, С.Арғыншиевтердің араласуымен үкімнің күші жойылады. Осыдан кейін ол еш нәрсеге араласпай, өз бетінше шаруашылықпен айналысып кетеді. Осылайша 10 жыл зулап өте шығады. 1928 жылы Орал округіндегі ірі байларды тәркілеп, жер аудару науқаны басталар қарсаңында Салық Омаров Орал округі бойынша Қазақ өлкелік партия комитетінің уәкілетті өкілі Қ.Сармолдаевқа өзін тәркілеуге іліктірмеу туралы Жаһанша Досмұхамедовтің жазған хатын тапсырады. Жоғарыдағы хат осы болатын. Алайда бұл өтінішіне мойын бұрмаған үкімет оны Алаш қозғалысына белсенді қатысушы ретінде мал-мүлкін тартып алып, Орал округі бойынша тәркіге түскен 113 адамның қатарында үй ішімен Жетісу округіне жер аударып жібереді. Тағы тоғыз жылдан соң, 1937 жылы Жетісудан Челябіге 10 жылға жер аударады. Салық Омаров 1941 жылы жат жерде көз жұмады.

Мәриям ӘБСАТТАР                                                                                                                                                                                                                zhasalash.kz

Related Articles

  • Қажымұқанға қолдау көрсеткен екеу

    Осыдан бірер жыл бұ­рын Астана қаласына жол түсіп, біраз күн бас шаһарды араладым. Қала­дағы мәдени, тарихи ескерт­кіштерді тамашаладым. Сол уақытта өзім куә болған жайлардың ішіндегі бөле-жара айтарым әйгілі жазушы, қоғам қайраткері, бәрімізге бала жасымыздан өзінің «Тоқаш Бокин» романымен таныс Зейін Шашкиннің шаңырағында қонақ болғаным дер едім. Жазушының зайыбы Мә­риям Нұрланқызы жасы сексен жетіге келсе де әлі күнге сергек, ширақ, ба­қуат­ты күйде екен. Ол кісі кен­же қызы Гүлжан мен күйеу баласы Ерболаттың қо­лын­да, солардан ту­ған кішкентай жиен неме­ре­леріне ес болып, тірлік ке­шіп жатыр. Менің бұл үйге тап болғаным да сол Ер­болаттың, Күршім аудан­дық мәдениет бөлімін 18 жыл басқарған белгілі өнер ардагері Қабдолла Тұраровтың кенже ұлының арқасы еді. Күршімге бір келгенінде Ерекеңнің:

  • «Джуан колбасаны джонып джеп джатырсыңдар ма?»

    Қалтай Мұхамеджанов ағамыз жұмысқа келгенде: – Қалай, джігіттер, джағдайларың джақсы ма? – дейтін сол кезде «ж»-ға «д»-ны қосып айтатындарды кекетіп. Бір күні «Араның» жауапты хатшысы, марқұм Сайлаубек Жұмабековтің бөлмесінде жұмыстың соңында кішігірім «жетім қыздың» тойын жасап жатқанбыз. – Есікті жаптыңыз ба? – деген сұрағыма «қорықпа, қатырдым» дегендей Сәкең екі көзін бірдей жұмып, басын шұлғып, бас бармағын қайқайта шошайтты. Апыл-ғұпыл боп жатқанымызда кенет есік сарт етіп ашылды да, ар жағынан Қал-ағаң көрінді. Не істерімізді білмей қатты сасқалақтадық. Ауыздағыны жұта алмай, қақалып-шашалып тұрған пұшайман түрімізді көріп, Қал-ағаң сыр алдырмай әдеттегідей қалжыңға басты. – Қалай, джігіттер, джуан колбасаны джонып джеп джатырсыңдар ма? – деді түк болмағандай газет-дастарханымыздағы шала туралған, шынында, жуандау шұжыққа көзін

  • ӘДЕБИЕТ ТУРАЛЫ СОҢҒЫ ПІКІРТАЛАСҚА ҚОСАРЫМ

    Ақын-жазушыны “адам жанының инженері” деп атап, шығармашылық демалысқа жіберіп, пәтер бөліп, қаламақы төлеп, жеке шығармашылығын бюджет қаржыландыратын мамандық қылып, коммунистік мораль мен идеология насихатшыларына айналдырған совет режимі енді қайтып келмейді, “балдар”. Ақын-жазушылық мамандық та емес, күнкөріс кәсібі де емес, идеология құралы да емес, билік өкілдері бір-жерден екінші жерге оп-оңай көшіріп ала қоятын, я қуып жібере салатын ләппай қызметкер де емес. Бұл – сөз шеберінің таланты ұшталған сайын, қабілеті күшейген сайын, білімі тереңдеген сайын негізгі мамандығы мен негізгі кәсібін ығыстырып шығарып, табиғи түрде һәм шабыттың, һәм күнкөрістің сарқылмас көзіне айналатын, ең бастысы әлгі шеберге тәуелсіздік сыйлайтын еркін шығармашылық. Саяси-экономикалық, әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері бөлектеу болса да, “жақсымен салыстырып, жақсыға ұмтылу” принципімен Батыстағы өз

  • АБАЙДЫҢ ТУҒАН КҮНІНЕ ОРАЙ БІР СӨЗ

    Отаршы “ақ патшаның” шенді шекпені үшін (кейде тіпті үлкен күміс табақ пен артық қадақ күріш үшін) төрелері ұсақталып, батырлары бір-бірін шауып, соңғы хандарын ұстап беріп, “зар-заман” жыраулары ескі ізді шиырлап, аз-маз зиялысы я шоқынып, я білім іздеп шетке кетіп, Батыстағы ағартушылық пен индустриализациядан мақұрым қоғамы көшпеліден аграрлық құрылымға өтіп үлгермей жатқан аласапыран бір заманда қазақ арасында Абай туады. Өз заманындағы ғылым мен технологияның, поэзия мен музыканың барлық озық өлшемдерін қой құрттап, жылқы жусатқан ауылдың ішінде отырып, ақылға сыймайтын қандай да бір тылсым жолмен бойына сіңіреді. Өз ортасынан кем дегенде жарты ғасыр озық өлең қалыптарын құяды, қазақы бояуы бар әдемі романстар жазады, Батыс пен Ресейдің әлеуметтік-саяси ой алыптарын қазақша сөйлетіп, үздік

  • АБЫЛАЙ ХАННЫҢ ТЕГІ ЖӘНЕ ТУҒАН-ӨЛГЕН ЖЫЛДАРЫ

      Қазақтың даңқты ханы, «үш жүздің баласының атын басын бір кезеңге теңеген», «он сан Алаш баласын аузына қаратқан» Абылайдың шыққан тегіне, оның туған-өлген жылдарына қатысты бірталай сұрақтар бар-деп жазды  e-history.kz.                                                                                                                                                                

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: