|  |  | 

Тұлғалар Әдеби әлем

«Тар жол, тайғақ кешудің» кейіпкері

 CЫРЫМ БАТЫРДЫҢ ШӨБЕРЕСІ 
«Мен 60 жастамын. Екі әйелім бар. Алты баламның алды енді 17-ге толса, кішісі әлі төрт айлық. Қазір менің қолымда бар болғаны: 7 түйе, 30 бас ірі қара, екі киіз үй мен бір қыстақ қана. Малымның саны декретте белгілеген мөлшерден аспайды. Алайда «қазақ халқының азаттығы үшін көтерілісті бастап шыққан Сырым батырдың ұрпағы» деп мені қолда барымнан айырып, отбасыммен айдауға жіберді. Балаларым әлі жас, еңбекке қабілетсіз. Сондықтан қыс мезгілінде Жетісуға жер аудару отбасымды өлімге итермелеу болып саналады. Қалған 10-15 малым отбасымды жолда азықпен қамтамасыз етуге жетпейді. Менің бар малымды ала отырып, жер аударудан және тәркілеу тізімінен алып тастауыңызды Кеңестік Халық Комиссариатынан сұраймын…» (1928 жыл, 20 қыркүйек)
Кеңестік халық комиссариатына жазылған бұл өтініштің иесі – Салық Омаров. Қазақтың атақты би-батыры, қоғам қайраткері Сырым Датұлының шөбересі, ел ішінде шешендігімен аты шығып, «Қанатты Қазы» атанған полковник Қазы Сырымұлының немересі. Әкесі Омар Қазыұлы да сөз ұстаған шешен, ел билеген адамдар екен. Салықтың қайда оқығаны туралы нақты дерек жоқ, алайда көзі ашық азамат болғаны анық. Себебі 1917 жылы сәуірде өткен Орал облысы қазақтарының 1-съезіне арнайы шақырылып, сол съезде Жайық сырты қазақтарының облыстық комитетіне мүше болып сайланған. Жымпиты уездік атқару комитетінің жаңа аумақтық межелеу саясатына қарсы шығып, бұрынғы аумақтық болыстық бөлістерді сақтап қалуды жақтаған. Өйткені жаңа аумақтық бөлім қазақ халқының мүддесіне тиімсіз еді. 1918 жылы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінде Жайық сырты қазақтарының бөлек болыс болу ниетін қолдаған, жаңа болыстықтың құрылуына байланысты елге түсетін салықты жұмыла көтеруді ұсынған. Съездегі Салық Омаровтың ықпал күші Сәкен Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» тарихи-мемуарлық романында сол кезеңнің идеологиялық талабына орайластыра, шындыққа біршама жақын суреттелген.

АЛАШ ӘСКЕРІНЕ 200 АТ БЕРГЕН
1918 жылы Әлихан Бөкейханның мынадай сүйінші жеделхаты жолданды: «Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономиялы жұрт деп таныды. Бар күшті ұлт әскерін жасауға салыңдар. Алаш – Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі. Сондықтан тіреудің бір ұшы – Алаш әскері. Алаш полкіне не керегін тауып беріп, таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншама болсын, қарыздануға қорғанбаңдар…. Алашорда бастығы Бөкейханов» («Абай», 1918 ж, 25 қыркүйек, №10).
Іле-шала бұған жаппай дайындық басталып кетті. Қолында малы бар дәулетті байлардың ішінде көмек бергендер болды. Атап айтқанда, жергілікті бай, Алаш партиясының мүшесі Иса Көпжасарұлы Алаш милициясын жасақтауға өз дәулетінен 100 ат берсе, Салық Омарұлы 1918 жылы ақпанда Орал қазақтарының Қаратөбеде өткен 3-съезінде Алаш әскеріне өз табынынан 200 бас мініс жылқы бөліп берген.
Сондай-ақ Салық Омаров қазақ жастарының оқып, білім алуына қаржылай көмек көрсеткен. Мәселен, Алаш арыстарының бірі Жаһанша Досмұхамедовті Орал әскери-реалды училищесінде, сосын Мәскеу университетінің заң факультетінде оқуға жағдай жасаған осы Салық Омаров болатын.

ЖЫРАҚТА ЖҮРІП КӨЗ ЖҰМҒАН
Әйгілі би, шешен Сырым батырдың бетке айтар тік мінезі шөбересі Салықтың да бойында бар еді. Ұлтқа жасалған қиянатқа шыдай алмайтын. Әсіресе, 1916 жылы патша өкіметінің тыл жұмысына қазақ жігіттерін алу туралы жарлығы шыққанда қарсы тұрғандардың бірі осы Салық еді. Сондықтан қызметтен қуылу, түрмеге жабылу, тіпті жер аударылу сияқты жазалардан көз ашпады. Бұл туралы өз қолымен жазған шағым хатында ол: «Мен осы 60-қа келген шағымда екі рет (1893 және 1910 жж.) болыс управителі болып сайландым. Бірінші рет уез басшысының халыққа зиянын тигізетін бұйрықтарын орындамағаным үшін, екінші рет бір жарым жылдан кейін биліктің айтқанымен жүрмегенім үшін Орал вице-губернаторы Мордвинов жұмысымнан шығарып тастады. Мені 1916 жылы жігіттерді тыл жұмысына алуға қарсы үгіт-насихат жүргізіп жүрсің деп айыптап, өзіне шақырып алып, мойнымнан жұлқылап «асып қоямын және түрмеге қамаймын» деп қоқан-лоқы көрсетті. Сонда үш жарым жылдық үзіліспен болыс управителі болған қызметім осындай ауыр жаза – жер аударылуыма негіз бола ала ма?» – дейді.
Бұл Салық Омаровтың қартайып, ауру меңдеп, таяққа сүйеніп жүретін тұсы болатын. Және баяғы көл-көсір байлық та жоқ. Басқан ізі аңдулы. Тіпті бірде емделу үшін сатқан және ауырып өлген қойлары үшін оны түрмеге отырғызып та қойды. Сегіз айдан соң түрмеде ұстап отырудың негізсіз екеніне көзі жеткен үкімет Қазақ АКСР-ның мемлекеттік прокурорының телеграфтық бұйрығымен оны түрмеден босатады. Бірақ көп ұзамай 1920 жылы 18 сәуірде оны қайтадан бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыру жөнінде үкім шығады. Бұл жолы да Ә.Әйтиев, С.Арғыншиевтердің араласуымен үкімнің күші жойылады. Осыдан кейін ол еш нәрсеге араласпай, өз бетінше шаруашылықпен айналысып кетеді. Осылайша 10 жыл зулап өте шығады. 1928 жылы Орал округіндегі ірі байларды тәркілеп, жер аудару науқаны басталар қарсаңында Салық Омаров Орал округі бойынша Қазақ өлкелік партия комитетінің уәкілетті өкілі Қ.Сармолдаевқа өзін тәркілеуге іліктірмеу туралы Жаһанша Досмұхамедовтің жазған хатын тапсырады. Жоғарыдағы хат осы болатын. Алайда бұл өтінішіне мойын бұрмаған үкімет оны Алаш қозғалысына белсенді қатысушы ретінде мал-мүлкін тартып алып, Орал округі бойынша тәркіге түскен 113 адамның қатарында үй ішімен Жетісу округіне жер аударып жібереді. Тағы тоғыз жылдан соң, 1937 жылы Жетісудан Челябіге 10 жылға жер аударады. Салық Омаров 1941 жылы жат жерде көз жұмады.

Мәриям ӘБСАТТАР                                                                                                                                                                                                                zhasalash.kz

Related Articles

  • Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ

    Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, 1920-шы жылы Алматы облысында дүниеге келген. 30-шы жылдары алапат аштықта Шығыс Түркістандағы қазақтарға өткен. 1944-шы жылы Құлжадағы “Азат Шығыс Түркістан” (кейін Төңкеріс Таңы болып өзгертілген) газетінің қазақ тіліндегі нұсқасының жауапты редакторы (бас редактор) болған. 1945-шы жылы Құлжада Шығыс Түркістан төңкерісшіл жастар ұйымының орталық комитеті құрылып, комитет жағынан шығарылған “ОДАҚ” журналының бас редакторы болған. 1952-шы жылы Шыңжаң өлкелік мәдениет меңгенмесіне ауысып бөлім бастығы болған. Кейін “ШҰҒЫЛА” журналының шығуына жетекшілік еткен. 1955-шы жылы “Қасен-Жәмила” киносын жазып, экранға түсірген. 1962-шы жылы ауған қалың елмен бірге Қазақстанға өткен. Eldeç Orda

  • АЙТЫЛАТЫН СӨЗ ЕДІ…

                                     Біздің жақта қыс ұзақ Сол қыста небір ғажап бар Соғым-шүйгін, үй-жылы, Веселятся қазақтар    Шен тартылған шанасы Табандаулы пимасы Гуляй, біздің мекенде, Орыстың лютая зимасы!   Новый Год болсын сөзбасы- Нұр құятын жүздерге Дед Мороз Снегурочкамен Туыс боп кеткен біздерге    Қазақты қазақ құттықтап Рождествомен қуанып, Крещениеде, «бісміллә!», Күршімге сүңгіп шығалық, Одан кейін бөшкелеп, Түн ауғанда су алып Өзіміз ішіп, малды да, Әгүрөтті де суарып Шипа тапсақ ем-домнан Жел-құзды бойдан шығарып   Осылай праздниктерді Қапысыз тойлап алайық, Содан кейін жұмылып Шығарып қысты салайық:                                    Сар самаурын қайнатып, Ақ шәйнекке шәй демдеп Қыз-келіншек жүйткіп жүр Сый кісіге шәй бермек                                    Қарала шәлі жамылып, Жерді теуіп шыңғырып Частушка айтқыш әйелге Кетті ме,

  • СӘТБАЕВ НЕГЕ ҚУҒЫНДАЛДЫ?

           Қазақ жеріндегі ұлттық Ғылым академиясын құру идеясы Ұлы Отан соғысы жүріп жатқан уақытта пайда болған еді. Көрнекті ғалым соғыстың қиыншылығына мойынсұнбай, Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру ісін табанды түрде қолға алды. Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы республикамыздың ғылыми тұрғыда дәлелді шешімдерін тұжырымдауға, ел экономикасының, ғылымы мен мәдениетінің өркендеуіне үлкен мүмкіндіктер ашты. Ғылым академиясының құрамына зерттеу институттары, кітапханалар мен мұражайлар, лабораториялар, сонымен бірге базалар мен филиалдар қарайды, сондай-ақ, бұл мекемелердегі тиісті салаларды жоғары білімді мамандар және қызметкерлермен қамтамасыз етеді.        Қазақ КСР Ғылым академиясы ашылғаннан кейін дербес ғылым салаларында зерттеу институттарының ашылуы етек ала бастайды. Қоғамдық және жаратылыстану ғылым салаларында көптеген ғылыми зерттеу орталықтарының ашылуы, олардың дамуына

  • Текес ауданының қала құрлысын “ШАҢЫРАҚ” формасында жобалап ұсыныс жасаған Әлімжан Ақалақшы.

    Жалпы Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне дейінгі (1939-1944жж арасы) мәдени, әдеби, экономикалық һәм ағартушылық тариxы ғылми тұрғыда зерттелмей келеді. Бір xалық үшін қолына қару алып жанын шүперекке түйіп, басын қауіпке тігу- сол xалық шыдамының ең соңғы талғамы деп есептеймін, оған дейін ол xалық руxани, мәдени һәм әлеуметтік жаңғырумен тіресіп бағады. Менің айтпағым, Шығыс Түркістан қазақтарының қарулы төңкеріс жасағанға дейінгі мәдени, руxани һәм әлеуметтік-экономикалық жаңғыруы туралы болмақ.  20-жылдардың басы үлкен руxани жаңғырудың бастауы саналды. Әлемдік деңгейде жүріліп жатқан мәдени толқуларды күні бұртын сезініп өз xалқын байырғының қараңқы қапталында ұйықтап, ұялап қалмасын деп шамшыраққа, жарық көкжиекке сүйреген көсемдер пайда бола бастады. Сондай жаңалықтың шағын мысалына бүгін тоқталмақпын. Алтайда, Үрімжіде, Құлжада, Шәуешекте қазақтар

  • Нұр аға

    Шаһидолла Самұратұлы Бөкеев Басқалар пәлен десін, түген десін, Танттің бұл қазақты әлемге шін. Көреалмаған дұшпандар дәл сіз құсап – Өздырын күллі елге дәлелдесін. Ат көтермес Аты да, атағын да, Кешегі құрама ыштат сапарында. Бұл қазақты пәш етті Нұрлы ағам, Тұрғандығын қай елдің қатарында. Бағы қандай үстем ет бұл халықтың, Байтақ елім тұрғандай Нұрланып тың. Қайсарлықпен өзіне қағып тартті, Сілкіп тартқан қолдарын Трамттың. Кімге болса бастырмай еш кеудесін, Кім болсада қаймығып, сескенбесын. Трамп та шамалап байқап біліді-ау, Нұрағамның оп-оңай дес бермесін. Күле берді ыржыңдап сесі қашып, Сесі қашып Нұрағамның десі басып. Ақ үйге бастап кірді ақ патшамды, Ылтипатпен құрметтеп, есік ашып. Қадырын білейікші бұл күндердің, Бас сұғар жері емес бұл кімдердің.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: