1922 ج. 20 قاراشا – 1923 ج. 4 اقپان جانە 1923 ج. 23 ءساۋىر – 24 شىلدە ارالىعىندا لوزاننادا بەيبىت كەلىسىمشارت كەزدەسۋلەرى تۇركيا، انگليا، فرانتسيا، يتاليا، جاپونيا، گرەكيا، رۋمىنيا جانە يۋگوسلاۆيا ەلدەرى اراسىندا ءوتتى. بۇعاز ماسەلەسىندە سوۆەت وداعى وكىلى شاقىرىلدى. بالگاريا، بەلگيا جانە پورتۋگاليا كەيبىر تاقىرىپتارعا بايلانىستى قاتىستىرىلسا، اقش سىرتتاي باقىلاۋشى بولدى. تۇركيادان مۇستافا كەمالدىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل جيىنعا يسمەت پاشا جىبەرىلدى. ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان بۇل پروتسەسس ۇستەل باسى سوعىسى سيپاتىندا بولدى. لوزاننا بەيبىت كەلىسىمشارتى 5 تاراۋ، 143 باپتان تۇردى. بۇعان ساي سيريامەن اراداعى حاتاي ايماعى جەكە ستاتۋسقا يە بولىپ، شەكارا سىرتىندا قالدى (حاتاي تۇركياعا 1939 ج. قايتارىلدى). وسمانلى مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى وسمان عازيدىڭ اتاسى سۇلەيمەن شاحتىڭ سيريانىڭ جابەر قورعانىنداعى مازارى تۇرىك جەرى سانالاتىن بولدى. يراكپەن اراداعى موسۋل جانە سۇلەيمانيەنىڭ ماسەلەسى ۇزاق تارتىستارعا ۇلاسىپ، شەشىمىن تاپپادى. بۇل ماسەلەنى كونفەرەنتسيادان سوڭ انگليا مەن تۇركيا ەكى جاقتى تالقىلايتىن بولدى. باتىس شەكاراداعى فراكيا ايماعى جانە كەيبىر ارالداردىڭ ماسەلەسىندە تۇركيا مەملەكەتى گرەكيا، يتاليا ەلدەرىمەن كەلىسىمگە كەلدى. وسمانلى مەملەتكەتى ءوزىنىڭ سوڭعى ءبىر عاسىرلىق ومىرىندە ەۆروپالىق ەلدەردىڭ ىقپالىندا قالىپ، ءوز جەرىندە شەتەلدىكتەرگە ەرەكشە قۇقىقتار (Kapitülasyon) بەرۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. بۇل كونفەرەنتسيادا تالقىلانعان ەڭ قيىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وسى بولسا دا، تۇرىك وكىلدەرى ءوز دەگەنىنەن قايتپاي، شەتەلدىكتەرگە جاسالعان ەرەكشە قۇقىقتاردىڭ بارلىعىن العىزىپ تاستادى. كەلىسىمدەرگە ساي بۇكىل از ۇلتتار تۇرىكيا ازاماتى بولىپ سانالاتىن جانە شىعىس فراكيا مەن انادولىداعى گرەكتەر مەن گرەكياداعى تۇرىكتەر قارسىلىقتى جەر اۋىستىراتىن بولدى. وسمانلى مەملەكەتىنىڭ 1854 جىلدان باستاپ ابدەن باتقان سىرتقى قارىزدارىنىڭ 65 پروتسەنتىن تۇركيا تولەيتىن بولدى. قالعان قارىزداردى وسمانلىدان بولىنگەن ەلدەر تولەيتىن بولىپ كەلىسىلدى. بۇل قارىزداردى تۇركيا 1954 ج تولەپ تاۋىستى. بۇعازدار ۇلتتار ليگاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىندە بولىپ، ەكى جاعاسى قارۋدان تازارتىلۋى كەرەك بولدى (بۇل ماسەلە 1936 ج. مونترە بۇعازدار كەلىسىمىنە ساي تۇركيا پايداسىنا شەشىلدى). وسىلايشا الەم ەلدەرى تاراپىنان تۇركيا رەسمي تۇردە مويىندالدى. بۇدان سوڭ ۇلكەن شيەلەنىستەرگە ۇلاسقان موسۋل ماسەلەسى انگليا-تۇركيا اراسىندا تالقىلانىپ، سوسىن ۇلتتار ليگاسى ارالاسىپ، سوڭىندا 1926 ج. 5 ماۋسىمدا اعىلشىن-تۇرىك كەلىسىمىنە ساي موسۋل ماسەلەسى ءبىتتى. ول بويىنشا موسۋل يراكقا بەرىلدى. لوزاننا كەلىسىمىنەن ەكى جارىم ايدان كەيىن انتانتا ەلدەرى ستامبۋلدى بوساتىپ كەتتى.

ۇزدىكسىز ون جىلعا سوزىلعان سوعىستان تۇرىك حالقى ابدەن شارشاعان ەدى. سوعىستاردان ەكونوميكانىڭ بۇكىل سالاسى ۇلكەن زارداپ كوردى. ماجىلىستە حاليفانىڭ جاعدايىنا بايلانىستى تارتىستار ءوربىدى. قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ىشىندەگى ەكىنشى توپ دەپ اتالاتىن وپپوزيتسيا حاليفانى مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە كورسەتكىسى كەلەتىن ارەكەتتەر جاسادى. اقىرى 1923 ج. ءساۋىر ايىندا ءبىرىنشى ءماجىلىس جاڭادان سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ، تاراتىلىپ، سايلاۋ ناتيجەسىندە 1923 ج. 11 تامىزدا ەكىنشى تۇركيانىڭ ۇلتتىق ۇلكەن ءماجىلىسى (TBMM) ءوز جۇمىسىن باستادى. 1923 ج. 9 قىركۇيەكتە رۋمەلي جانە انادولى قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى ءوز جۇمىسىن توقتاتىپ، حالىق پارتياسى (Halk Fırkası) بولىپ قايتا قۇرىلعاندىعىن جاريالادى. پارتيا توراعاسى بولىپ مۇستافا كەمال تاعايىندالدى. بۇل پارتيا 1924 ج. 10 قاراشادا رەسپۋبليكالىق حالىقتىق پارتيا (Cumhuriyet Halk Fırkası) بولىپ اتالدى. ەكىنشى ماجىلىسكە 287 دەپۋتات سايلاندى. ءماجىلىس توراعاسى بولىپ مۇستافا كەمال، پرەمەر-مينيستر بولىپ فەتحي بەي (وكيار) تاعايىندالدى. 1923 ج. 13 قازاندا انكارا رەسمي تۇردە تۇركيا مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلدى.

التى عاسىر ءومىر ءسۇرىپ قۇلاعان يمپەريانىڭ ورنىنا 1923 ج. 29 قازاندا جۇيەسى مۇلدەم بولەك تۇركيا رەسپۋبليكاسى مەملەكەتى قۇرىلدى. رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسى جاڭا وسمانلىلار تاراپىنان 1860 جىلداردان باستاپ تالقىلانعان ەدى. مۇستافا كەمال كونستيتۋتسيالىق مونارحيانىڭ ءوزىن قاجەتسىز ساناپ، رەسپۋبليكالىق باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. ەسكى جۇيەنى قورعاعاندار دا بولدى. حالىقتىق پارتيا ىشىندە دە وپپوزيتسيا ورتاعا شىعا باستادى. رەسپۋبليكا جاريالانعاننان كەيىن مۇستافا كەمال پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. فەتحي بەي ءماجىلىس توراعاسى بولدى.

ماجىلىستەگى ۇزاق تارتىستاردان سوڭ 1924 ج. 3 ناۋرىزدا حاليفالىق دəرەجە الىنىپ تاستالىندى (Hilafetin Kaldırılması). شىعارىلعان زاڭعا ساي ابدۋلمەجيد وتباسىمەن شۆەيتسارياعا جىبەرىلدى، وسمانلى اۋلەتىنىڭ مۇشەلەرى دە شەتەلگە شىعارىلدى. 1924 ج. 3 ناۋرىزدا شاريعات جانە ۆاكىفتار باسقارماسى (Şeriye ve Evkaf Vekaleti) دا جابىلىپ، ءدىن ىستەرى مينيسترلىگى قۇرىلدى. ءبىلىمنىڭ بىرىكتىرىلۋى تۋرالى زاڭ (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) شىعارىلىپ، بۇكىل مەدرەسەلەر مەن مەكتەپتەر ۇلتتىق ءبىلىم مينيسترلىگىنە باعىندىرىلدى. 1924 ج. 20 ساۋىردە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. رەسپۋبليكالىق-پارلامەنتتىك جۇيە ورنىعا باستادى. وسىلايشا قۇقىق ەرەجەلەرى دىنگە نەگىزدەلگەن تەوكراتيالىق جۇيە جويىلىپ، قۇقىقتىق، زايىرلى مەملەكەت قۇرىلدى. الەمدە زايىرلى جۇيەگە كوشكەن العاشقى مۇسىلمان مەملەكەتى بولدى. مازحابتار اراسى قۇقىقتىق ەرەجەلەرىنىڭ الۋاندىعىن جويىپ، مۇسىلمان مەن مۇسىلمان ەمەستەردى، ايەل مەن ەركەكتى، بارلىعىنىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جالعىز قۇقىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان كوميسسيالار قۇرىلىپ، باتىس ەۆروپانىڭ ازاماتتىق، قىلمىستىق، اكىمشىلىك ت.ب. قۇقىقتارى اكەلىندى. وسىلايشا ۇلتىنا، نانىم-سەنىمىنە، جىنىسىنا، تابىنا قاراماستان بارلىعى زاڭ الدىندا تەڭ بولدى.

بىراق بۇل رەفورمالار مەن قابىلدانعان شەشىمدەر جانە لوزاننادا موسۋل ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپپاۋى، گرەكيامەن اراداعى كيكىلجىڭ، كونستيتۋتسياعا جاسالعان وزگەرىستەر پارتيا ىشىندە وپپوزيتسيا قالىپتاستىردى. پارتيادان كەتكەندەر 1924 ج. 17 قاراشادا پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىن (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) قۇردى، 1925 ج. 5 ماۋسىمدا مەملەكەت تاراپىنان جابىلدى. پارتيانى قۇرۋشىلار ۇلت-ازاتتىق سوعىسى جىلدارىندا باسشىلىقتا بولعان، اتاقتى اسكەرباسىلار كازىم كارابەكير، ءالي فۋات سەكىلدى مۇستافا كەمالدىڭ ەسكى دوستارى ەدى. جابىلۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلاردىڭ ءبىرى ەلدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا قارسىلىق رەتىندە 1925 ج. اقپان-ءساۋىر ايلارىندا وڭتۇستىك-شىعىس ايماقتاردا شەيح سايت كوتەرىلىسى بولدى. ساۋىردە وتان ساتقىندىعى زاڭىنا ءدىني-ساياسي ماقساتتاعى ۇيىمدار قۇرۋعا تيىم سالىناتىن باپ قوسىلدى، ءدىني ماقساتتا مەملەكەتتىك جۇيەنى وزگەرتۋدى، بۇزۋدى كوزدەۋ وتان ساتقىنى سانالاتىن بولدى. نارازىلىقتارعا قارسى زاڭدار شىعارىلدى. تاۋەلسىزدىك سوتى (İstiklal Mahkemesi) قۇرىلدى. وسىلايشا شەيح سايت كوتەرىلىسى باستىرىلدى. شەيح سايت ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. 1925 ج. قىركۇيەگىندە سوپىلىق حاناكالاردى، ورتالىقتاردى جانە كەسەنەلەردى جابۋ تۋرالى شەشىم شىقتى (Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması). تۇرىك رەسپۋبليكاسى ىشىندە ەشبىر تاريحات، شەيح، ءدارۋىش جانە ءمۇريت بولمايتىندىعى، بۇلارعا ساي كيىم مەن دارەجەلەردىڭ الىنىپ تاستالعاندىعى كورسەتىلدى. 1925 ج. قاراشادا كيىم زاڭى قابىلدانىپ، مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە شاپكا كيۋ مىندەتتەلدى. مەملەكەتتە كوممۋنيستىك پروپاگاندالارعا تيىم سالىندى. 1926 ج. ماۋسىم ايىندا يزميردە مۇستافا كەمالعا قاستاندىق ۇيىمداستىرىلدى. قاستاندىق ۇيىمداستىرۋشىلار تۇتقىندالىپ، قاستاندىق ۇيىمداستىرۋ بويىنشا پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى ايىپتالدى. ەسكى يتتيحاتشىلار مەن كازىم كارابەكير، ءالي فۋات، رەفەت پاشا سەكىلدى پروگرەسسشىل رەسپۋبليكا پارتياسىن قۇرۋشىلار تۇتقىندالدى. تەرگەۋدەن سوڭ اتى اتالعاندار اقتالدى. بۇل جاعدايلار بيلىكتىڭ وزگە ساياسي توپتارعا قارسى، مەرزىمدى باسىلىمدارعا دەگەن قىسىمىن كۇشەيتتى. 1925-1930 جىلدارى حالىقارالىق كۇنتىزبە، ساعات جانە سان قابىلداندى.

مۇستافا كەمال كوپپارتيالىق جۇيەگە ءوتۋ تاجىريبەسىن دە جاسادى. ءوزىنىڭ دوسى فەتحي بەيگە ليبەرالدىق رەسپۋبليكا پارتياسىن (Serbest Cumhuriyet Fırkası) قۇرعىزدى. بۇل پارتيا 1930 ج. 12 تامىز – 17 قاراشا اراسىندا ءۇش اي عانا ءومىر ءسۇردى. وقيعالار باقىلاۋدان شىعىپ بارا جاتقان سوڭ پارتيا ءوز-ءوزىن تاراتتى. ليبەرالدىق رەسپۋبليكا پارتياسىنىڭ تاراتىلۋىنان كەيىن 1930 ج. 23 جەلتوقساندا ستامبۋلداعى ناقىشباندي تاريحاتى شەيحىنە باعىنىشتى ءدارۋىش مەحمەتتىڭ يزمير وبلىسى مەنەمەن اۋدانىندا كوتەرىلىسى بولدى. ماحديلىك پىكىردى كوتەرىپ، جاسىل تۋ ۇستاپ، شاريعات جاريالاۋعا ۇمتىلعان كوتەرىلىسشىلەرمەن بولعان ۇلكەن قارۋلى قاقتىعىس اسكەرباسىنىڭ ولىمىمەن اياقتالدى. ءدارۋىش مەحمەت دە سول جەردە ءولتىرىلدى، دوستارى قاشىپ كەتسە دە، قىسقا ۋاقىتتان سوڭ ۇستالدى.

ءبىلىم سالاسىندا دا زايىرلىلىق ۇستانىمدارىنا ساي رەفورمالار جاسالدى. ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ماقساتىندا حالىققا وقۋ-جازۋ ۇيرەتىلە باستادى. باستاۋىش، ورتا، جوعارى ءبىلىم بەرەتىن ۇلتتىق مەكتەپتەر، جوعارى وقۋ ورنى قۇرىلدى. 1928 ج. 1 قاراشادا ۇزاق پىكىرتالاستاردان سوڭ لاتىن الفابيتىنە ءوتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. 1934 جىلى كونستيتۋتسياعا (Anayasa) ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ جانە سايلانۋعا قۇقىق بەرەتىن وزگەرىس ەنگىزىلدى. 1934 ج. تەگى تۋرالى زاڭ (Soyadı Kanunu) قابىلدانىپ، حالىق لاقاپ ەمەس ءوز تەگىن كورسەتەتىن ەسىمدەر قولدانۋى كەرەك بولدى. وسى جىلى مۇستافا كەمالعا اتاتۇرىك تەگى بەرىلدى. ۇلتتىق يدەولوگيا جۇرگىزىلدى. وسى ماقساتتا 30-شى جىلدارى ۇلتتىق تاريح جانە ءتىل ينستيتۋتتارى قۇرىلىپ ءوز جۇمىسىن باستادى.. رەسپۋبليكالىق حالىق پارتياسىنىڭ پرينتسيپتەرى بولعان رەسپۋبليكاشىلدىق، ۇلتشىلدىق، حالىقشىلدىق، مەملەكەتشىلدىك، زايىرلىلىق جانە رەفورماشىلدىق اتتى 6 قاعيدا 1937 ج. كونستيتۋتسياعا دا ەنگىزىلدى. مەشىتتەردە ازان تۇرىكشە وقىلاتىن بولدى. ۇلتشىلدىق پەن باتىسشىلدىق (وركەنيەتتىك) ساياسي پىكىرىن ۇشتاستىرعان ساياسي كوزقاراسقا كەيىن اتاتۇرىكشىلدىك (كەماليزم) دەگەن ات بەرىلدى. سوعىستاردان قاتتى زارداپ كورگەن ەكونوميكا سالاسىندا 1923-1930 جىلدارى رەفورمالار جاسالىنىپ، ليبەرالدىق جۇيە ورناتىلدى. بىراق 30-شى جىلدارداعى الەمدىك كريزيستەردەن سوڭ مەملەكەتشىلدىك، جوسپارلى ەكونوميكا ەنگىزىلدى. سىرتقى ساياساتتا باتىس ەلدەرىمەن دە سوۆەت وداعىمەن دە تاتۋلىق ساياساتىن ۇستاندى. 1923-1950 اراسى تۇركيا تاريحىندا جالعىز پارتيالىق كەزەڭ دەپ اتالادى. 1938 ج. 10 قاراشادا اتاتۇرىك قايتىس بولىپ، ورنىنا كوماندالاس دوسى يسمەت ءينونۇ سايلاندى.

مودەرن تۇركيانى قۇرۋ ماقساتىن كوزدەگەن اتاتۇرىك رەفورمالارى مودەرنيزم مەن كونسەرۆاتيزمنىڭ، جاڭاشىلدىق پەن ەسكىشىل-داستۇرشىلدىكتىڭ قاقتىعىستارىنا ساحنا بولدى. بۇل رەفورماعا بايلانىستى حالىقتىڭ، تاريحشىلاردىڭ، ساياساتكەرلەردىڭ كوزقاراستارى قاي كەزەڭدە دە ءارتۇرلى…

facebook پاراقشاسىنان الىندى