ەكى عاسىر ساقتالعان باتىر شاپانى
kerey.kz
«جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتىمدىكتىڭ بەلگىسى»، «جەتى اتاسىن بىلمەگەن
جەتەسىز»… ايتۋعا عانا وڭاي سوزدەر ارينە. قاعىس ەستىگەن بولىپ قۇلاقپەن
تىڭداعان ادامعا قازاقتىڭ كوپ ماقالىنىڭ ءبىرى سياقتانعانىمەن، ساناعا
ءسىڭىرىپ ميمەن تىڭداعان ادامعا بۇدان ارتىق اۋىر، بۇدان ارتىق اششى ءسوز
جوق. «قۇلاقپەن ەمەس ميمەن تىڭدا..»دەيتىن مۇندايدا قازاق ساتيراسىنىڭ
اتاسى وسپانحان اۋباكىروۆ .
«قازاق رۋعا بولىنبەيدى، رۋدان قۇرالادى» دەيتىنى بار، «جۇزگە بولىنگەننىڭ
ءجۇزى كۇيسىن، رۋعا بولىنگەن ۋ ءىشىپ ءولسىن» دەگەن ھاھارمان اتامىزدىڭ. ءوز
شىققانتەگىن، ءوز اۋلەتىن ءبىلۋ كەيىنگى ۇرپاققا ۇعىندىرۋ، ۇيرەتۋ دەگەن ءسوز
ۇلتتىق سانادان رۋلىق سانانى جوعارى قويۋ دەگەن ءسوز ەمەس. جاڭاعى جەتەسىز
جەتىم اتانباۋى ءۇشىن. ەڭ ماڭىزدىسى تەكتىلىكتى تۋ ەتىپ، قان تازالعىن ساقتاۋ
ءۇشىن. جەتى اتاسىن جەتىك مەڭگەرگەن جەتكىنشەك جار تاڭداعاندا جازا باسپاي،
جاقىنىمەن ۇيلەنۋ دەگەندى ويىنا دا المايدى. مۇنداي اسىل قاسيەت
جانۋارلاردان جىلقى بالاسىنا، جانى بار پەندەلەردەن قازاققا عانا ءتان
بولسا كەرەك.
ءوز تەگىن تۇگەندەپ، جەتى اتاسىن ءبىلۋ دەگەن، اتىن اتاپ جىپكە تىزگەندەي ەتىپ
جاتقا سوعۋ ەمەس. (قازىر كوپ ساندى قازاق سولاي تۇسىنەدى.) مەنىڭشە، ءوزىڭنىڭ
كەشە كىم ەكەنىڭدى ءبىل، سول ارقىلى رۋحىڭدى ويات، نامىسىڭدى جانى دەگەن ءسوز.
انىعىراق ايتقاندا، قارا قىلدى قاق جارعان حانىڭ تۇعىمى بولدىڭ با ؟
وندا سەن قاراشاعا كومەكتەس، قازىرگى حالىققا حان بولۋ قولىڭنان كەلمەسەدە،
اينالاڭداعى اعايىنىڭدى ۇيىستىرىپ ۇستايتىن ۇلت جاندى بول. اۋزى دۋالى
ابىز ءبيدىڭ ۇرپاعى شىعارسىڭ؟ وندا سەن ءادىل بول، تۋعاندارىڭدى توزدىرماي
ۇستاۋعا تورەلىك ايت. وتانىڭدى بيلەمەسەڭ دە، وتباسىڭا ءادىل بيلىك جۇرگىز.
ءتىپتى سەن باھادۇر باتىردىڭ ۇرپاعى شىعارسىڭ؟ وندا باتىل بول، ءومىردىڭ ءور
كوكىرەك داۋىلدارىنا قارسى تۇرارلىق قاۋقارىڭ بولسىن. السىزدەرگە اقىلشى،
قورعانسىزعا قورعان بول. وتانىڭ ءۇشىن وتقا تۇسۋدەن تايىن با. مەيلى سەن جەتى
اتاڭنان بەرى جارلى ادام بولعان شىعارسىڭ ؟ وندا سەن ءوزىڭدى كوتەرۋگە تىرىس.
وزىڭنەن كەيىنگى ۇرپاقتار ونەگە تۇتسىن. مىنە مەنىڭ بىلۋىمشە، سيپاي
قامشىلاپ ايتقاندا تەگىڭدى ءتۇسىنۋ دەگەن وسى. تولىعىراق توقتالۋعا بولار ەدى،
تاقىرىپتان الشاقتاپ كەتەرمىز. ايتپاعىم اتام تۋرالى، اتام كيگەن شاپان
تۋرالى ەدى.
ەندەشە، تاقىربىمىزدىڭ تۇزدىق ءسوزىن سەۋىپ العاسىن، ايتار ويىمىزدان كوپ
اۋىتقىماي، كەلەر ءسوزدىڭ ارناسىن سولاي قاراي اعىتقانمىز ءجون سياقتى.
ءبىزدىڭ اۋىل ەجەلدەن ەرتىس وزەنىنىڭ قۇيار باسى، ءور التاي توپىراعىن مەكەن
ەتكەن. كوك تۇرىكتىڭ تۇلپارلار تۇياعىنىڭ ءىزى قالعان التاي اتا قونىس، باعزى
بابالارمىزدان قالعان مەنشىك مەكەنىمىز ەدى. بۇگىندە «قۋەرتىس قالاشىعى»
دەپ اتالاتىن القاپتا، بۇرىندارى ءبىزدىڭ اتالارمىز ەگىن سالعان. حالىقتى
عاسىر اۋناسا دا اسىراپ كەلگەن «كارى توعام» بويىندا كۇرەك ۇستاعان كاريالار
ۇزىلمەيتىن. ەرتىس وزىنەن جىرىپ الىنعان توعامعا جىلدار بولعان دەسەدى
جۇرىت. باسىندا «ىزعۇتتى باتىر توعامى» ۋاقىت وتە كەلە «كارى توعام»
اتانىم كەتكەن توعامنىڭ بويى جاعالاي ەگىستىك اتىزى ەدى. ەگىنگە سۋدى ايداپ
سالىپ، كۇرەگىنە سۇيەنىپ دەمالعاندا ايتاتىن كاريالاردىڭ جىرى بار تۇعىن.
مىنگەنى ىزعۇتتىنىڭ ۇزىن كەرى ات،
موينىنا اسىنعانى الماس بولات.
ىزعۇتتى ءوتىپ كەتكەن زامانىندا،
ۇيىندە تۋلاپ وتكەن مىڭ-سان قالماق…
مىنگەنى ىزدەكەڭنىڭ ساعاق بوزدى،
ىزدەكەڭ بۇرشاقتاتىپ توپتان وزدى.
نەمەنە وزىپ-وزباي قايران دۇنيە،
حاندارعا قاپىلىستا تۇتقىن بولدى.
ىزدەكەڭ كەلەر بولساڭ تەزىرەك كەل،
بايتالداي ايعىرى ولگەن ەلىڭ توزدى…
بالامىز، بەيعامبىز. ەت قۇلاقپەن ەستىسەكتە ويىنىڭ قىزىعىمەن ونداي
دۇنيەلەرگە كوڭىل اۋدارمايتىن كەز. (كەيىن عوي، جازار كوبەيگەندە جان-تالاسا
جاڭالىق ىزدەيتىن ادەتتىڭ قالىپتاسقانى). ارادان سان جىلدار سالىپ، ءبىر
وراتى كەلگەندە وسكەن اۋلىما بارىپ قالدىم. الىستان التى جاسار بالا كەلسە،
اۋلداعى الپىس جاسار قارىت امانداسا باراتىن قازاقى سالتتىڭ حالىق
ساناسىنان وشپەگەن كەزى. اۋزى دۋالى ابىز قاريالارمەن وتكەن-كەتكەندى
ايتىپ، ءوزىمىزدى ەسەيدىگە بالاپ تالاي داستارحانداس بولدىم.
سونداي ءساليحالى وتىرىستىڭ بىرىندە تاريحشى زەرتتەرمەن قابدىراحىمان
شادىرۇلى اتامىز:
─ بالام تۋعان جەردەن جىراقتا ءجۇرسىڭ، اتا قونىسىڭدى ارداقتاپ، جەتى اتاڭدى
جەتە ءتۇسىنىپ ءجۇر. سەندە ءبىر تەكتىنىڭ تۇياعىسىڭ عوي .. ─ دەپ تاريحي اڭگىمەنىڭ
تيەگىن اعىتتى.
─ سەنىڭ جەتىنشى اتاڭ جانبالا دەگەن باي بولعان. قازاق شونجارلارىنىڭ
بەدەلى مەن بايلعىنىڭ كوركى جىلقى تۇلىگى. جاكەڭنىڭدە ونداعان ايعىر ءۇيرى
بولسا كەرەك. جىلقىلارىن قىستا وتارعا جىبەرىپ ءوزى اپتا اراسىندا بارىپ حال-
اقۋالىن ءبىلىپ جۇرەتىن كورىنەدى. جىلقىشىلارى قوس-قوستان بولىپ،كۇندىز-
ءتۇنى جىلقى سوڭىندا بولادى.
ءبىر جىلى قىستا جانبالانىڭ جىلقىشىلارى قوسىنا تۇلىمى توقپاقتاي ءبىر
قالماق كەزدەي سوق پايدا بولادى. ونە بويىندا تال ءمىنى جوق،ەكى كوزى
قاراقاتتاي جاۋدىرايدى. ەشكىم وعان « قايدان كەلىپ،قايدان ءجۇرسىڭ؟» دەپ
سۇرامايدى. الگى قالماق جۇرە كەلە جىلقىشىلارمەن بىرگە ءۇيىر-ءشۇيرى
بولىپ،قازان اسىپ،اس-سۋ پىسىرىسادى. كەيدە جىلقى كۇزەتتەرىنە دە بىرگە
شىعادى. ىستەگەن ىستەرىنىڭ ءبارى دە تىندىرىمدى،مايدان قىلشىق سۋىرعانداي
بولعان سوڭ جىلقىشىلاردا سەنىم بايلايدى.
قىستىڭ بىرنەشە ايىن يت-قۇسسىز،ۇرى- قارىدان امان وتكىزگەن جىلقىشىلار،
كوكتەم كەلىسىمەن وتاردان قايتادى. جىلقىشىلار جانبالاعا مال جاعدايىن
ايتا وتىرىپ،قىس ورتاسىنان بەرى قوستارىنا ءبىر قالماق جىگىتتىڭ پايدا
بولعاندىعىن مالىمدەيدى. ونىڭ قىستاي ادالدىقپەن جۇمىس ىستەپ وزدەرىنە
جاقسى قولعانات بولعانىن ايتادى. مال يەسى ولاردىڭ بۇل ولجالارىن تەرىس
كورمەي،ريزالىعىن بىلدىرەدى.
ارادا ءبىراز جىلدار وتەدى. كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىل بوزبالالارى بۇل
قالماقتىڭ جىگىت ەمەس،قىز ەكەندىگىن بايقاپ قالادى. بۇل جاڭالىقتى بىردەن
بايعا جەتكىزەدى.
─ وندا، ─ دەيدى جانبالا قۋانىشى كەيىپپەن:
─ قىز بولسا،ءتىپتى جاقسى ەكەن. ەندى ءوزى تاڭداعان ءبىر جىگىتكە ءتيسىن!-دەپ ونى
شاقىرىپ الىپ،ءمان-ءجايدى سۇرايدى. قالماق ءوزىنىڭ قوبدا جەرىندە ءبىر بايدىڭ
جار دەگەندە جالعىز قىزى ەكەندىگىن،جەمەڭقور اكەسى زورلاپ باسقا ءبىر باي
شالعا بەرمەكشى بولعاندىعىن ايتادى. بۇل قورلىققا شىداماعان ارۋ ءبىر
تۇندە تۋعان ەلىن تاستاپ التاي جاققا قاشىپ وتكەن. ەستى قىز قايتىپ ول
جاققا اياق باسپايتىندىعىن، باسقا ەشكىمگە دە تيمەي، جانبالاعا عانا تيۋگە
رازى ەكەندىگىن ايتادى. جانبالا ءۇش ايەلىمەن اقىلداسا كەلە قىزدى الۋدى
ۇيعارادى. جىل وتپەي مۇڭعۇل قىز دۇنيەگە التىن اسىقتاي ۇل اكەلەدى. باي
بالاسىنا جۇرگەن ءىزى قۇتتى بولسىن دەپ ىزعۇتتى دەپ ات قويادى.
مىنە سول ىزعۇتتى باباڭ وسە كەلە الىسقاندى الىپ ۇراتىن، تىرەسكەننىڭ تىزەسىن
بۇگەتىن كوكجال باتىرعا اينالادى. ءبىزدىڭ ارعى اتالارمىز 1780-1790
جىلداردىڭ وزىندە قازىرگى قىتاي اۋماعىنا قاراستى التاي ايماعىنىڭ قابا،
جەمەنەي اۋداندارىنا كەرەگە جايىپ، ىرگە كومىپ ۇلگىرگەن. ول كەزدە التايدى
مەكەندەپ وتىرعان موڭعول تايپالارى بولسا دا ولارمەن بىردە قاتۋ، بىردە تاتۋ
بولىپ كوشتى توقتاتقان جوق. كوشتىڭ الدى 1820 جىلعا كەلگەندە ءور التايدىڭ
وسى كوكتوعاي، شىڭگىل جەرلەرىنە دەيىن جەتتى. قازاق كوشى ءور التايدى تولىق
يەلەنىپ قالماستان، قازىرگى موڭعوليانىڭ قوبدا وڭىرىنە دەيىن تابان تىرەدى. ءبىر
سوزبەن ايتقاندا ەجەلگى تۇركى دالاسىنا قايتا قونىستانۋ بارىسىندا ىزعۇتتى
باتىر ايانىپ قالعان جوق. ەلىنىڭ توپ باستار سەركەسى، حالقىنىڭ قورعاپ قالار
قالقانى بولعان باتىر شاماسى 1836 جىلدارى جاۋ قولىنان جازىم بولادى…
اۋر كۇرسىنگەن قاريا قولىنداعى شايىن ۇرتتاپ قويىپ ءسوزىن جالعادى:
─ دۇيەدە بەس مىڭنان استام ۇلت بولسا، سونىڭ ەكى جۇزىنە عانا ەركىتى ەل بولۋ
باقىتى بۇيرعان. بۇل باقىت قاراشا قازاقتىڭ باسىنادا قوندى. وسى باقىتقا
جەتۋ ءۇشىن قازاق دالاسى قانشاما قاھارمان ۇلدارىنان ايرلدى. ساعان
ەسكەرتەرىم ەكى عاسىر وتسەدە ەسكىرمەگەن ىزعۇتتى باباڭنان قالعان مۇرا بار.
سونى اتا مەكەنگە الىپ كەتسەڭ جارار ەدى…
شىندىعىندا شالدىڭ ۇزاق اڭگىمەسىنەن شارشاڭقىراپ وتىر ەدىم. مىنا
دەرەكتى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قالدىم. ءمان-جايدى اتانىڭ اۋزىنان تولىق
ۇققانان كەيىن، كەلەسى كۇنى-اق مۇرانى ىزدەۋگە شىقتىم.
كوپ ايالداماي كونەنىڭ كوزى، ەسكىنىڭ ىزىندەي بولعان جادىگەرلەردى دادايۇلى
ءماۋلحان اقساقالدىڭ ۇيىنەن تاپتىق. ءۇي يەسى مەن اماندىق-ساۋلىق سۇراسقانان
كەيىن نازارمىز الىپ شاپانعا ءتۇستى. عاسىر اسقان شاپاندى قاسيەتكە بالاپ كوپ
ەشكىمگە كورسەتپەيتىن كورىنەدى. وسىدان از جىل عانا مەمەلەكەتتىك مادەني
مۇرا تىزىمىنە ەنگەن دەسەدى. ءوز كەزىندە باتىردىڭ تاۋ تۇلعالى بولعانى كورىنىپ-
اق تۇر! بۇگىنگىنگىڭ بىزدەي جىگىتتەرىنگەن ەكۋ-ۇشەۋ شاپانعا ەركىن سيادى.
شاپاننىڭ بوي ۇزىندىعى 138سم، جەڭىنىڭ ۇزىندىعى 94سم، ەكى يعىنىڭ كەڭدىگى
64سم، جاعاسىنىڭ ديامەتىرى 62سم شاماسىندا. ال بەلىنىڭ كەڭدىگى 194سم بولسا
ەتەگىنىڭ ۇلكەندىگى 234سمگە دەيىن جەتەدى. باھادۇر بابامىزدىڭ ارۋاعى
قولداسىن دەپ قاسيەتتى كيىمدى بىزدە كيىپ كوردىك. ايتپاقشى باتىر شاپانىمەن
قوسا ساقتالعان، ەرتەدە ەرلەر تاعاتىن كىسەنىڭ قاپشىعى جانە بىلعارى قالتاعا
سالىنعان دۇعالىق بار. بۇل دۇنيەلەردىڭ بارلعىن باتىر كوزى تىرىسىندە
قولدانعان. ماناعى كاريانىڭ ايتۋى بويىنشا ىزعۇتتى بابامىز 1836 جىلى
قازا بولسا، وندا مىنا جادىگەرلەرگە ءجۇز سەكسەن ءبىر جىل بولعان ەكەن. اسىل
مۇرا ارادا ەكى عاسىرعا جەتەقابىل ۋاقىت سالىپ بابادان بىزگە جەتىپتى.
ءجۇمادىل جارقىنبەك
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ