Eki ğasır saqtalğan batır şapanı
kerey.kz
«Jeti atasın bilmegen jetimdiktiñ belgisi», «Jeti atasın bilmegen
jetesiz»… Aytuğa ğana oñay sözder ärine. Qağıs estigen bolıp qwlaqpen
tıñdağan adamğa qazaqtıñ köp maqalınıñ biri siyaqtanğanımen, sanağa
siñirip mimen tıñdağan adamğa bwdan artıq auır, bwdan artıq aşşı söz
joq. «Qwlaqpen emes mimen tıñda..»deytin mwndayda qazaq satirasınıñ
atası Ospanhan Äubäkirov .
«Qazaq ruğa bölinbeydi, rudan qwraladı» deytini bar, «jüzge bölingenniñ
jüzi küysin, ruğa bölingen u işip ölsin» degen haharman atamızdıñ. Öz
şıqqantegin, öz äuletin bilu keyingi wrpaqqa wğındıru, üyretu degen söz
wlttıq sanadan rulıq sananı joğarı qoyu degen söz emes. Jañağı jetesiz
jetim atanbauı üşin. Eñ mañızdısı tektilikti tu etip, qan tazalğın saqtau
üşin. Jeti atasın jetik meñgergen jetkinşek jar tañdağanda jaza baspay,
jaqınımen üylenu degendi oyına da almaydı. Mwnday asıl qasiet
januarlardan jılqı balasına, janı bar pendelerden qazaqqa ğana tän
bolsa kerek.
Öz tegin tügendep, jeti atasın bilu degen, atın atap jipke tizgendey etip
jatqa soğu emes. (Qazir köp sandı qazaq solay tüsinedi.) Meniñşe, öziñniñ
keşe kim ekeniñdi bil, sol arqılı ruhıñdı oyat, namısıñdı janı degen söz.
Anığıraq aytqanda, qara qıldı qaq jarğan hanıñ twğımı boldıñ ba ?
Onda sen qaraşağa kömektes, qazirgi halıqqa han bolu qolıñnan kelmesede,
aynalañdağı ağayınıñdı wyıstırıp wstaytın wlt jandı bol. Auzı dualı
abız bidiñ wrpağı şığarsıñ? Onda sen ädil bol, tuğandarıñdı tozdırmay
wstauğa törelik ayt. Otanıñdı bilemeseñ de, otbasıña ädil bilik jürgiz.
Tipti sen bahadwr batırdıñ wrpağı şığarsıñ? Onda batıl bol, Ömirdiñ ör
kökirek dauıldarına qarsı twrarlıq qauqarıñ bolsın. Älsizderge aqılşı,
qorğansızğa qorğan bol. Otanıñ üşin otqa tüsuden taiın ba. Meyli sen jeti
atañnan beri jarlı adam bolğan şığarsıñ ? Onda sen öziñdi köteruge tırıs.
Öziñnen keyingi wrpaqtar önege twtsın. Mine meniñ biluimşe, sipay
qamşılap aytqanda tegiñdi tüsinu degen osı. Tolığıraq toqtaluğa bolar edi,
taqırıptan alşaqtap ketermiz. Aytpağım atam turalı, atam kigen şapan
turalı edi.
Endeşe, taqırbımızdıñ twzdıq sözin seuip alğasın, aytar oyımızdan köp
auıtqımay, keler sözdiñ arnasın solay qaray ağıtqanmız jön siyaqtı.
Bizdiñ auıl ejelden ertis özeniniñ qwyar bası, Ör altay topırağın meken
etken. Kök türiktiñ twlparlar twyağınıñ izi qalğan Altay ata qonıs, bağzı
babalarmızdan qalğan menşik mekenimiz edi. Büginde «Quertis qalaşığı»
dep atalatın alqapta, bwrındarı bizdiñ atalarmız egin salğan. Halıqtı
ğasır aunasa da asırap kelgen «Käri toğam» boyında kürek wstağan kariyalar
üzilmeytin. Ertis özinen jırıp alınğan toğamğa jıldar bolğan desedi
jwrıt. Basında «İzğwttı batır toğamı» uaqıt öte kele «Käri toğam»
atanım ketken toğamnıñ boyı jağalay egistik atızı edi. Eginge sudı aydap
salıp, küregine süyenip demalğanda aytatın kariyalardıñ jırı bar twğın.
Mingeni İzğwttınıñ wzın keri at,
Moynına asınğanı almas bolat.
İzğwttı ötip ketken zamanında,
Üyinde tulap ötken mıñ-san qalmaq…
Mingeni İzdekeñniñ sağaq bozdı,
İzdekeñ bwrşaqtatıp toptan ozdı.
Nemene ozıp-ozbay qayran dünie,
Handarğa qapılısta twtqın boldı.
İzdekeñ keler bolsañ tezirek kel,
Baytalday ayğırı ölgen eliñ tozdı…
Balamız, beyğambız. Et qwlaqpen estisekte oyınıñ qızığımen onday
dünielerge köñil audarmaytın kez. (Keyin ğoy, jazar köbeygende jan-talasa
jañalıq izdeytin ädettiñ qalıptasqanı). Aradan san jıldar salıp, bir
oratı kelgende ösken aulıma barıp qaldım. Alıstan altı jasar bala kelse,
auldağı alpıs jasar qarıt amandasa baratın qazaqı salttıñ halıq
sanasınan öşpegen kezi. Auzı dualı abız qariyalarmen ötken-ketkendi
aytıp, özimizdi eseydige balap talay dastarhandas boldım.
Sonday sälihalı otırıstıñ birinde tarihşı zerttermen Qabdırahıman
Şadırwlı atamız:
─ Balam tuğan jerden jıraqta jürsiñ, ata qonısıñdı ardaqtap, jeti atañdı
jete tüsinip jür. Sende bir tektiniñ twyağısıñ ğoy .. ─ dep tarihi äñgimeniñ
tiegin ağıttı.
─ Seniñ jetinşi atañ Janbala degen bay bolğan. Qazaq şonjarlarınıñ
bedeli men baylğınıñ körki jılqı tüligi. Jäkeñniñde ondağan ayğır üyri
bolsa kerek. Jılqıların qısta otarğa jiberip özi apta arasında barıp hal-
aqualın bilip jüretin körinedi. Jılqışıları qos-qostan bolıp,kündiz-
tüni jılqı soñında boladı.
Bir jılı qısta Janbalanıñ jılqışıları qosına twlımı toqpaqtay bir
qalmaq kezdey soq payda boladı. Öne boyında tal mini joq,eki közi
qaraqattay jaudıraydı. Eşkim oğan « qaydan kelip,qaydan jürsiñ?» dep
swramaydı. Älgi qalmaq jüre kele jılqışılarmen birge üyir-şüyri
bolıp,qazan asıp,as-su pısırısadı. Keyde jılqı küzetterine de birge
şığadı. İstegen isteriniñ bäri de tındırımdı,maydan qılşıq suırğanday
bolğan soñ jılqışılarda senim baylaydı.
Qıstıñ birneşe ayın it-qwssız,wrı- qarıdan aman ötkizgen jılqışılar,
köktem kelisimen otardan qaytadı. Jılqışılar Janbalağa mal jağdayın
ayta otırıp,qıs ortasınan beri qostarına bir qalmaq jigittiñ payda
bolğandığın mälimdeydi. Onıñ qıstay adaldıqpen jwmıs istep özderine
jaqsı qolğanat bolğanın aytadı. Mal iesi olardıñ bwl oljaların teris
körmey,rizalığın bildiredi.
Arada biraz jıldar ötedi. Künderdiñ birinde auıl bozbalaları bwl
qalmaqtıñ jigit emes,qız ekendigin bayqap qaladı. Bwl jañalıqtı birden
bayğa jetkizedi.
─ Onda, ─ deydi Janbala quanışı keyippen:
─ Qız bolsa,tipti jaqsı eken. Endi özi tañdağan bir jigitke tisin!-dep onı
şaqırıp alıp,män-jäydi swraydı. Qalmaq öziniñ qobda jerinde bir baydıñ
jar degende jalğız qızı ekendigin,jemeñqor äkesi zorlap basqa bir bay
şalğa bermekşi bolğandığın aytadı. Bwl qorlıqqa şıdamağan aru bir
tünde tuğan elin tastap Altay jaqqa qaşıp ötken. Esti qız qaytıp ol
jaqqa ayaq baspaytındığın, basqa eşkimge de timey, Janbalağa ğana tyuge
razı ekendigin aytadı. Janbala üş äyelimen aqıldasa kele qızdı aludı
wyğaradı. Jıl ötpey mwñğwl qız düniege altın asıqtay wl äkeledi. Bay
balasına jürgen izi qwttı bolsın dep İzğwttı dep at qoyadı.
Mine sol İzğwttı babañ öse kele alısqandı alıp wratın, tireskenniñ tizesin
bügetin kökjal batırğa aynaladı. Bizdiñ arğı atalarmız 1780-1790
jıldardıñ özinde qazirgi Qıtay aumağına qarastı Altay aymağınıñ Qaba,
Jemeney audandarına kerege jayıp, irge kömip ülgirgen. Ol kezde Altaydı
mekendep otırğan moñğol taypaları bolsa da olarmen birde qatu, birde tatu
bolıp köşti toqtatqan joq. Köştiñ aldı 1820 jılğa kelgende Ör Altaydıñ
osı Köktoğay, Şiñgil jerlerine deyin jetti. Qazaq köşi Ör Altaydı tolıq
ielenip qalmastan, qazirgi moñğoliyanıñ Qobda öñirine deyin taban tiredi. Bir
sözben aytqanda ejelgi türki dalasına qayta qonıstanu barısında İzğwttı
batır ayanıp qalğan joq. Eliniñ top bastar serkesi, halqınıñ qorğap qalar
qalqanı bolğan batır şaması 1836 jıldarı jau qolınan jazım boladı…
Aur kürsingen qariya qolındağı şayın wrttap qoyıp sözin jalğadı:
─ Düiede bes mıñnan astam wlt bolsa, sonıñ eki jüzine ğana erkiti el bolu
baqıtı bwyrğan. Bwl baqıt qaraşa qazaqtıñ basınada qondı. Osı baqıtqa
jetu üşin qazaq dalası qanşama qaharman wldarınan ayrldı. Sağan
eskerterim eki ğasır ötsede eskirmegen İzğwttı babañnan qalğan mwra bar.
Sonı ata mekenge alıp ketseñ jarar edi…
Şındığında şaldıñ wzaq äñgimesinen şarşañqırap otır edim. Mına
derekti estigende eleñ ete qaldım. Män-jaydı atanıñ auzınan tolıq
wqqanan keyin, kelesi küni-aq mwranı izdeuge şıqtım.
Köp ayaldamay köneniñ közi, eskiniñ izindey bolğan jädigerlerdi Dadaywlı
Mäulhan aqsaqaldıñ üyinen taptıq. Üy iesi men amandıq-saulıq swrasqanan
keyin nazarmız alıp şapanğa tüsti. Ğasır asqan şapandı qasietke balap köp
eşkimge körsetpeytin körinedi. Osıdan az jıl ğana memelekettik mädeni
mwra tizimine engen desedi. Öz kezinde batırdıñ tau twlğalı bolğanı körinip-
aq twr! Bügingingiñ bizdey jigitteringen eku-üşeu şapanğa erkin siyadı.
Şapannıñ boy wzındığı 138sm, jeñiniñ wzındığı 94sm, eki iğınıñ keñdigi
64sm, jağasınıñ diyametiri 62sm şamasında. Al beliniñ keñdigi 194sm bolsa
eteginiñ ülkendigi 234smge deyin jetedi. Bahadwr babamızdıñ aruağı
qoldasın dep qasietti kiimdi bizde kiip kördik. Aytpaqşı batır şapanımen
qosa saqtalğan, ertede erler tağatın kiseniñ qapşığı jäne bılğarı qaltağa
salınğan dwğalıq bar. Bwl dünielerdiñ barlğın batır közi tirisinde
qoldanğan. Manağı kariyanıñ aytuı boyınşa İzğwttı babamız 1836 jılı
qaza bolsa, onda mına jädigerlerge jüz seksen bir jıl bolğan eken. Asıl
mwra arada eki ğasırğa jeteqabıl uaqıt salıp babadan bizge jetipti.
Jwmadil Jarqınbek
kerey.kz
Pikir qaldıru