|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шыңжаң-Патшалық Ресей менЦин үкіметі арасында айқын шекара келсімі болмаған

Eldeç Orda суреті.Бұл суретте қытайдың Шыңжаң (新疆) провинцсиясындағы (өлкесіндегі) негізгі әскери күші шоғырланған өңірлердің картасы. Қытай коммунистерінің тілінде айтқанда Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Корпусы немесе Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Базасы (新疆生产建设兵团). Олай деп атауының басты себебі- Шыңжаң ашылмаған тың өлке болғандықтан коммунистердің алғашқы әскери легі тыңнан жер игеріп, тыңнан әскери қала салуына, соғуына тура келген. Сол себепті коммунист әскерлер һәм қорғаныс қолғанаты һәм өндіріс пен құрлыстың барып кел, шауып кел жұмысшысы болған. Бажайлап картаға қарап отырсаңыз, қытай коммунистерінің әскери қорғаныс корпусы мен соғыс казармасы ҚАЗАҚтар шоғырлы қоныс тепкен солтүстік Шыңжаңға жиы орыналасқан. Іле аңғары, Манас өзенінің күнбатыс-күншығыс жақтары, Тарбағатайдың Үрімжіге тұспатұс мидай жазық иен боздаласы мен Қазақстанмен шекара тұсы және Алтай тауларының шекара жақтары сонымен бірге Еренқабырғамен кіріскен тау қапталдары дерліктей қытай коммунистерінің әскери қорғаныс базасына айналған. Мұның түпкілікті себебі не?
Біз шама шарқымызша бұл сұраққа талдау жасап көрейік:Eldeç Orda суреті.
Бірінші себебі, “Қазақ Қаупі” факторы. Біз бұны бұған дейін де тілге тиек еткеміз. Бұл өңір яғни солтүстік Шыңжаң қазақтарының жер-су мәселесі КСРО тарап Қазақстан тәуелсіздігін алғанға дейін астыртын таластағы жер болған. Атап айтсақ Патшалық Ресей мен Цин үкіметі арасында бұл өңірдің айқын әрі анық шекара келсімі болмаған, уақытша шекара келісімі болған. Кезі келгенде екі жақ шекара келсімін бұзып жаңалап отырған, бірақ негізгі шекара басымдылығы Ресей жағында болған. Патшалық Ресей Гоминдаң билігі кезінде де өзінің шекарадағы басымдық күшін сақтап отырған, бұл өңірде төрт үлкен консул құрып, еркін Ресей валютасы мен Орыс тілін үстемдікке шығарған. Советтік кезеңде де бұл өңірге он мыңдап әскер кіргізіп Яң Зыңшин мен Шың Дубанның саяси мәселелерін шешіп отырған (мысалы, 1933-34 жылы Совет екі мың әскерін Үрімжіге дейін апарып қоршаудағы Шың Дубанды құтқарған). Сол себепті бұл өңір (солтүстік шыңжаң) Ресейдің ықпалында болған. 1939-49 жылдар арасында Шыңжаң өлкелік үкімет пен Совет Мәскеу арасында немесе Мәскеу мен Нан Кин (南京) арасында ашық қырғиқабақ тайталас басталып кетеді. Совет бұл өңірді бөліп бірін өзіне (қазақтар), бірін одақтас Ұйғырстан ғып құруға тырысады… Кейін коммунист қытай билікке келген соң (1949) бұл өңір (1951-1954) және де Советтік Мәскеу мен Советтік одақтас респубиликалар шылауында (Қазақ ССР) болады. Қытай мен Совет арасындағы шекара сызығы толық келісім мақұлына көнбей уақыты ұзартыла береді, керек десеңіз коммунист қытай мен коммунист совет арасындағы қырғиқабақ түсшайысуға байланысты шекара қорғанысы жүздеген рет бұзылып тұрды. Осыған байланысты Семей мен Өскемен және Жетісу өңіріне Мәскеу әскери қорғанысын күшейтіп арнайы оқ тұмсық зымырандарын қытайға қаратып қойса, қытай да жалма жан әскери қорғанысын арттырып солтүстік Шыңжаңды оңайға бермеу мен берілмеудің қамын жасады. Тыңнан әскери қала салды, әскери қалаларға әскери тұрғындар орналастырып қытайлардың санын әскери бағдарлама арқылы он есеге көбейтті. Қысқа уақыт ішінде 100% қытайлар тұратын зәулім әскери қала-қалашықтар пайда болды. Мәскеу де құр қол қарап тұрған жоқ 100% орыстар тұратын әскери, ядро қорғаныс пен өндіріс қалаларын салды.

Екінші себеп: Шарқи Түркістан мен Чин Түркістан мәселесі. Естеріңізде болса бір жылдан астам уақыт бұрын осы парақшамда және The Qazaq Times газетінде осы тың тақырып туралы ең алғаш тілге тиек еткемін. Алда осы тың тақырыпты жан-жақты талдап ғылми сараптама жасамақпын. Бұл өңір яғни солтүстік Шыңжаң қазақтары екі саяси блокка бөлініп бірі Шарқи Түркістан, бірі Чин Түркістан болып астыртын жойқын саяси қақтығысқа барған-ды. Мәскеу мен Нан Кин немесе Мәскеу мен Пекин неше ондаған дипломатиялық диялогтар арқылы Шаоқи Түркістан мен Чин Түркістан мәселесін түбегейлі шешіп, бұл өңірді уақытша қытай коммунистері тарабына қалдырып сырт Моңғолияны өзіне қаратқан-ды. 50- жылдардың соңы Совет-Қытай суық саяси кірбеңіне байланысты бұл өңірді яғни солтүстік Шыңжаңды Моңғолия мен Семей-Жетісу әскери блогы аоқылы қоршап тартып алмақ болады. Әуелі бұл өңірде астыртын ҮШІНШІ ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН СОЦСИЯЛИСТІК РЕСПУБИЛИКАСЫН құрудың саяси жобасын жасайды. Қытайға канал-радио арқылы (мысалы- Алатау каналы) ақпараттық шабуыл жасап, іштегі антиқытайшыл күштерге дем беріп саяси ауанмен ұшықтай бастайды. Осы себепті, бұл өңірдегі қытайдың қорғаныс базасы күшейе түседі. Советті жаппай жамандау науқаны белең алады. Америка жақ та советтің қытайдағы ықпалын сейілту үшін совет-қытай арасындағы сабырсыздыққа “ақыл” айтып киліге бастайды. Бұл жерде Тайван факторын да ескерген жөн.Eldeç Orda суреті.

Үшінші себеп: Қазақтар өте шоғырлы қоныс тепкен өңір. Бұл өңір қазақтар біршама жиы қоныс тепкен өңір және Қазақ ССРмен, Қазақстанмен және Моңғолия Баян-Өлгиймен мәдени, руxани һәм саяси байланысы қою болды. Қытай коммунистеріне дейін әр аймақ, әр аудан, округтеріндегі қазақтардың үлес салмағы өте жоғары болды. Ол өңірдерде Қазақстаншыл, Советшіл және тұтас Қазақты біріктіруге құлшынған тұлғалар біршама көп болды. Тұрақты шекара күзеті мен шекара тәртібі осал болғандықтан екі жақтағы ұлттық руxани байланыс үзілмеді. Осы байланыс Шыңжаң қазақтарына екі жолды таңдауға мәжбүрледі. Бірі, Қазақ ССРға қосылу; екіншісі, қытайда Қазақ ССР сияқты жеке автономиялы өлке құру. Осы екі жол қытай Қазақтарында үш рет қайталанды, үшеуі де үш түрлі саяси кезең-ді. Бірінші рет 1918-1920 жылдары; екіншісі 1944-1954 жылдары; үшіншісі 1983-1984 жылдары; бірақ, үш кезеңде де Қазақтар толық негіздегі саяси автономия құру армандарына жете алмады. Керісінше Қазақтар шоғырлы қоныс тепкен өңірлер әкімшілік бөлшектеуге ұшырап тұтас аумақтың 40% автономияға қарасты болды да, 60% жерлер ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫНЫҢ сыртында қалып қойды. Коммунист билік әскери қорғанысты күшейтіп Қазақтардың саяси десін басып тастады. Бұны алда “Қазақтардың Ұлттық Автономия Құру Күресі” дейтін тақырыппен тың дерек сараптама ойларыммен толық жазып шығуға тырысамын. Қазір солтүстік Шыңжаңдағы қазақтар тұрған өңірдің бәрі әскери қамал, казарма, әскери қала-қалашық пен әскери өндіріс-құрлыс ошағының қоршауында қалып отыр.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

Бір қызығы Шыңжаңның демографиялық санағына Шыңжаңдағы әскери қорғаныс пен өндіріс корпусының жан-саны кірмейді. Олардың Қазақтар шоғырлы қоныстанған солтүстік Шыңжаңдағы ұзын саны ЕКІ ЖАРЫМ МИЛЛИОННАН асады (Оның ішінде әскер де кіреді, әскердің қатын, бала-шағасы да кіреді). Бірақ, Шыңжаң санағына жатқызылмайды. Орталық Пекиндегі үкімет оларды тіке басқарады, сол себепті Шыңжаң өлкелік билігінің тісі оларға батпайды.

Eldeç Ordaның facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • Көшпенділердің соңғы империясы Жоңғарлар қалай жойылды?

    Алғашқы Ойрат империях Адамзат тарихындағы көшпенділердің ең соңғы империясын ойраттар құрды. Шыңғыс қағанның алғашқы өрлеу дәуірінде ойраттар Байқал көлінің солтүстік батысындағы орман тайпалары болатын. Ойрат, бурият, қыры түмет, бұлағачин, керемучин, арасут, күштеми қатарлы қидан тілдес( бүгінше айтқанда моңғол тілдес) орман тайпалары Сібір ормандарында аңшылықпен шұғылданған. Олар бұл мекенге 840 жылдары, яғни, Ұйғұр қағанатын құлатқан Қархастар бастаған Сібір түркілері ұйғұрлардан қалған иен сахараға қоныс аударғанда, ойраттар Сібір түркілерінен қалған иен далаларға қоныс аударды деп тұспалдауға болады. 1209 ойрат Құдұқа бек Жошының әскерлеріне бағынады. Деректерде түмен түтін дегеніне қарағанда саны 50 мың айналасында болса керек. Юань империясындағы халықтар ішінде де Ойраттар аталады. Моғұл (Моңғол) империясы өз ішінен бөлшектене бастаған кезде ойраттар күшейе

  • Тұрсын Жарқынбаев кім еді?

      Тұрсын Жарқынбаев Кеңестік саясаттың пайымынша –ұлтшыл, атаман Анненковтың әскері құрамындағы «Алаш полкінің» сардары, бай тұқымының өкілі. Ал, коммунистік қытай үкіметінің пайымынша, «жапон тыңшысы», «төңкеріске қарсы элемент». «Ертіс өңірі» газетінің 2009жылғы, 5-тамыздағы, №31 санында Р.Нүсіповтың «Алаш полкінің ақиқаты» атты мақаласын оқып отырып, аталмыш мақалада айтылған Т.Жарқынбаевтай абзал жан туралы оқырманмен ой бөліссем деп едім. «…Сөйтіп, үзіліп қалған арман жібі қайта жалғанды. Кешігіп келген мені қала мектебіне еш қағидасыз-ақ қабылдап, білімнің ұзақ сапарына өз қолымен қосқан – белгілі ағартушы, Алаштың асыл азаматы Тұрсын Мұстафин еді».(Қ.Жұмәділов. Таңғажайып дүние. 82-бет, Алматы, «Тамыр», 1999ж.)Бұл заманымыздың заңғар жазушысы Қ.Жұмәділовтың жүрекжарды лебізі. Әлде, Тұрсын ағамыз бала Қабдештің келбетінен болашақ қазақ зиялысының бейнесін таныған шығар-ау? Бұдан әрі,

  • Назарбаевтан кейінгі Қазақстан не болмақ?

    2018 жылы еліміздің саяси өміріндегі кей оқиғалар билік транзитіне жан-жақты дайындық жүріп жатқанын әйгіледі. Саясаттанушы, Тәуекелдерді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтбаев қазіргі транзит механизмі президент Н.Назарбаев көзі тірі кезде ғана жұмыс істейді, сондықтан биліктің қандай жолмен және кімге ауысатыны белгісіз деп есептейді. 2018 жыл аяқталар тұста Досым Сәтбаевпен басты саяси оқиғаларға талдау жасап, Назарбаевсыз Қазақстан тап болатын мәселелерге үңіліп көрдік. Саясаттанушы Д.СӘТБАЕВ Қауіпсіздік кеңесі ұжымдық мұрагер бола алмайды – Досым, биылғы еліміздің саяси өміріндегі айтулы оқиғалардың бірі ­– «Қауіпсіздік кеңесі туралы» заңның қабылдануы. Қауіпсіздік кеңесі консультативті-кеңесшілік органнан конституциялық органға айналды, ал бірінші президентке оны өмір бойы басқару құқы берілді. Кейбір сарапшылар бұдан билік транзитіне дайындықтың нышанын байқады. Сіздің ойыңызша, бұл

  • ХАН КЕНЕНІҢ ҚАРУЫ

    Beken Kayratuly Facebook парақшасынан алынды ЕлордағыҚазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери-тарихи музейінің ауыспалы экспозициялық жәдігерлер көрмесі орналасқан төменгі залында, қазақ халқы үшін құнды заттың бірі – Кенесары Қасымұлының мылтығы тұр. ХІХ ғасырдың ортасында Ұлы далада өрістеген ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі, атақты Абылай ханның немересі Кенекең осы мылтықпен жау түсірген. Айталық, 1838 жылы Кенесары Ақмола бекінісін басып алып, орыс әскерін қуып шыққанын тарихтан жақсы білеміз. Осы оқиға туралы ел-жұрттың аузынан естіп, хатқа түсірген Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» атты жазбасында: «Қараөткелде аға сұлтан Қоңырқұлжа дуан басы болған. Кенесарыға қарсы тұрып соғыс салған. Қараөткелді (Ақмола бекінісін айтады) қамағанда Кенесары күлдірмамай деген мылтығымен Тайтөбенің басында тұрып, орыстың қарауылшы балсәйкесін (полицейін) атып мұрттай ұшырған» дейді (А.Смайыл

  • Қытайлар Ғұндарға 80 жыл бағынған

    Ғұндардың әскери мемілекетінің құрылуыБіздің заманымыздан бұрынғы 215 жылы Ғұндардың кошпенді-әскери мемлекеті құрылды. Ұлыстың қағаны Түмен болды. Түменнің Бақтұғ( Модон) атты тах мұрагері болды, Түмен оны тах мұрагерлігінен қағып көршілес Нүкүз(月氏)дерге аманатқа жіберді, артынан екі ел жауласқанда Нүкүз ханы Модонды өлтірмек болды, Модон Нүкүздердің бір жүйірік атын қолға түсірдіде ұстатпай Ғұндарға қашып келді. Түмен тәңірқұт оған түмен(10000) жасақты басқартты, Модон ысқырма жебені жасап шығып жасақтарына: «Мен жебені қалай атсам сендерде солай атасыңдар атпағандардың басы кесіледі !» деп әмір етті. Бір жолы өзінің сайгүлігіне қарата оқ атты, өзімен қосыла атпағандарды сол майданда шауып өлтірді. Тағы бір жолы тіпті өз бәйбішесіне қаратып оқ атты, қосыла атпағандарды тағы да өлтірді. Түмен тәңірқұтпен бірге аңға

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: