|  |  |  | 

Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шыңжаң-Патшалық Ресей менЦин үкіметі арасында айқын шекара келсімі болмаған

Eldeç Orda суреті.Бұл суретте қытайдың Шыңжаң (新疆) провинцсиясындағы (өлкесіндегі) негізгі әскери күші шоғырланған өңірлердің картасы. Қытай коммунистерінің тілінде айтқанда Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Корпусы немесе Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Базасы (新疆生产建设兵团). Олай деп атауының басты себебі- Шыңжаң ашылмаған тың өлке болғандықтан коммунистердің алғашқы әскери легі тыңнан жер игеріп, тыңнан әскери қала салуына, соғуына тура келген. Сол себепті коммунист әскерлер һәм қорғаныс қолғанаты һәм өндіріс пен құрлыстың барып кел, шауып кел жұмысшысы болған. Бажайлап картаға қарап отырсаңыз, қытай коммунистерінің әскери қорғаныс корпусы мен соғыс казармасы ҚАЗАҚтар шоғырлы қоныс тепкен солтүстік Шыңжаңға жиы орыналасқан. Іле аңғары, Манас өзенінің күнбатыс-күншығыс жақтары, Тарбағатайдың Үрімжіге тұспатұс мидай жазық иен боздаласы мен Қазақстанмен шекара тұсы және Алтай тауларының шекара жақтары сонымен бірге Еренқабырғамен кіріскен тау қапталдары дерліктей қытай коммунистерінің әскери қорғаныс базасына айналған. Мұның түпкілікті себебі не?
Біз шама шарқымызша бұл сұраққа талдау жасап көрейік:Eldeç Orda суреті.
Бірінші себебі, “Қазақ Қаупі” факторы. Біз бұны бұған дейін де тілге тиек еткеміз. Бұл өңір яғни солтүстік Шыңжаң қазақтарының жер-су мәселесі КСРО тарап Қазақстан тәуелсіздігін алғанға дейін астыртын таластағы жер болған. Атап айтсақ Патшалық Ресей мен Цин үкіметі арасында бұл өңірдің айқын әрі анық шекара келсімі болмаған, уақытша шекара келісімі болған. Кезі келгенде екі жақ шекара келсімін бұзып жаңалап отырған, бірақ негізгі шекара басымдылығы Ресей жағында болған. Патшалық Ресей Гоминдаң билігі кезінде де өзінің шекарадағы басымдық күшін сақтап отырған, бұл өңірде төрт үлкен консул құрып, еркін Ресей валютасы мен Орыс тілін үстемдікке шығарған. Советтік кезеңде де бұл өңірге он мыңдап әскер кіргізіп Яң Зыңшин мен Шың Дубанның саяси мәселелерін шешіп отырған (мысалы, 1933-34 жылы Совет екі мың әскерін Үрімжіге дейін апарып қоршаудағы Шың Дубанды құтқарған). Сол себепті бұл өңір (солтүстік шыңжаң) Ресейдің ықпалында болған. 1939-49 жылдар арасында Шыңжаң өлкелік үкімет пен Совет Мәскеу арасында немесе Мәскеу мен Нан Кин (南京) арасында ашық қырғиқабақ тайталас басталып кетеді. Совет бұл өңірді бөліп бірін өзіне (қазақтар), бірін одақтас Ұйғырстан ғып құруға тырысады… Кейін коммунист қытай билікке келген соң (1949) бұл өңір (1951-1954) және де Советтік Мәскеу мен Советтік одақтас респубиликалар шылауында (Қазақ ССР) болады. Қытай мен Совет арасындағы шекара сызығы толық келісім мақұлына көнбей уақыты ұзартыла береді, керек десеңіз коммунист қытай мен коммунист совет арасындағы қырғиқабақ түсшайысуға байланысты шекара қорғанысы жүздеген рет бұзылып тұрды. Осыған байланысты Семей мен Өскемен және Жетісу өңіріне Мәскеу әскери қорғанысын күшейтіп арнайы оқ тұмсық зымырандарын қытайға қаратып қойса, қытай да жалма жан әскери қорғанысын арттырып солтүстік Шыңжаңды оңайға бермеу мен берілмеудің қамын жасады. Тыңнан әскери қала салды, әскери қалаларға әскери тұрғындар орналастырып қытайлардың санын әскери бағдарлама арқылы он есеге көбейтті. Қысқа уақыт ішінде 100% қытайлар тұратын зәулім әскери қала-қалашықтар пайда болды. Мәскеу де құр қол қарап тұрған жоқ 100% орыстар тұратын әскери, ядро қорғаныс пен өндіріс қалаларын салды.

Екінші себеп: Шарқи Түркістан мен Чин Түркістан мәселесі. Естеріңізде болса бір жылдан астам уақыт бұрын осы парақшамда және The Qazaq Times газетінде осы тың тақырып туралы ең алғаш тілге тиек еткемін. Алда осы тың тақырыпты жан-жақты талдап ғылми сараптама жасамақпын. Бұл өңір яғни солтүстік Шыңжаң қазақтары екі саяси блокка бөлініп бірі Шарқи Түркістан, бірі Чин Түркістан болып астыртын жойқын саяси қақтығысқа барған-ды. Мәскеу мен Нан Кин немесе Мәскеу мен Пекин неше ондаған дипломатиялық диялогтар арқылы Шаоқи Түркістан мен Чин Түркістан мәселесін түбегейлі шешіп, бұл өңірді уақытша қытай коммунистері тарабына қалдырып сырт Моңғолияны өзіне қаратқан-ды. 50- жылдардың соңы Совет-Қытай суық саяси кірбеңіне байланысты бұл өңірді яғни солтүстік Шыңжаңды Моңғолия мен Семей-Жетісу әскери блогы аоқылы қоршап тартып алмақ болады. Әуелі бұл өңірде астыртын ҮШІНШІ ШЫҒЫС ТҮРКІСТАН СОЦСИЯЛИСТІК РЕСПУБИЛИКАСЫН құрудың саяси жобасын жасайды. Қытайға канал-радио арқылы (мысалы- Алатау каналы) ақпараттық шабуыл жасап, іштегі антиқытайшыл күштерге дем беріп саяси ауанмен ұшықтай бастайды. Осы себепті, бұл өңірдегі қытайдың қорғаныс базасы күшейе түседі. Советті жаппай жамандау науқаны белең алады. Америка жақ та советтің қытайдағы ықпалын сейілту үшін совет-қытай арасындағы сабырсыздыққа “ақыл” айтып киліге бастайды. Бұл жерде Тайван факторын да ескерген жөн.Eldeç Orda суреті.

Үшінші себеп: Қазақтар өте шоғырлы қоныс тепкен өңір. Бұл өңір қазақтар біршама жиы қоныс тепкен өңір және Қазақ ССРмен, Қазақстанмен және Моңғолия Баян-Өлгиймен мәдени, руxани һәм саяси байланысы қою болды. Қытай коммунистеріне дейін әр аймақ, әр аудан, округтеріндегі қазақтардың үлес салмағы өте жоғары болды. Ол өңірдерде Қазақстаншыл, Советшіл және тұтас Қазақты біріктіруге құлшынған тұлғалар біршама көп болды. Тұрақты шекара күзеті мен шекара тәртібі осал болғандықтан екі жақтағы ұлттық руxани байланыс үзілмеді. Осы байланыс Шыңжаң қазақтарына екі жолды таңдауға мәжбүрледі. Бірі, Қазақ ССРға қосылу; екіншісі, қытайда Қазақ ССР сияқты жеке автономиялы өлке құру. Осы екі жол қытай Қазақтарында үш рет қайталанды, үшеуі де үш түрлі саяси кезең-ді. Бірінші рет 1918-1920 жылдары; екіншісі 1944-1954 жылдары; үшіншісі 1983-1984 жылдары; бірақ, үш кезеңде де Қазақтар толық негіздегі саяси автономия құру армандарына жете алмады. Керісінше Қазақтар шоғырлы қоныс тепкен өңірлер әкімшілік бөлшектеуге ұшырап тұтас аумақтың 40% автономияға қарасты болды да, 60% жерлер ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫНЫҢ сыртында қалып қойды. Коммунист билік әскери қорғанысты күшейтіп Қазақтардың саяси десін басып тастады. Бұны алда “Қазақтардың Ұлттық Автономия Құру Күресі” дейтін тақырыппен тың дерек сараптама ойларыммен толық жазып шығуға тырысамын. Қазір солтүстік Шыңжаңдағы қазақтар тұрған өңірдің бәрі әскери қамал, казарма, әскери қала-қалашық пен әскери өндіріс-құрлыс ошағының қоршауында қалып отыр.29257979_1042055792624674_3945892261354536960_n

Бір қызығы Шыңжаңның демографиялық санағына Шыңжаңдағы әскери қорғаныс пен өндіріс корпусының жан-саны кірмейді. Олардың Қазақтар шоғырлы қоныстанған солтүстік Шыңжаңдағы ұзын саны ЕКІ ЖАРЫМ МИЛЛИОННАН асады (Оның ішінде әскер де кіреді, әскердің қатын, бала-шағасы да кіреді). Бірақ, Шыңжаң санағына жатқызылмайды. Орталық Пекиндегі үкімет оларды тіке басқарады, сол себепті Шыңжаң өлкелік билігінің тісі оларға батпайды.

Eldeç Ordaның facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • АЛТЫН ОРДАДАҒЫ 92 БАУЛЫ РУЛАР

    Шыңғысхан өзі бағындырған алып територияны төріт ұлына бөліп бергенде мұрагері өгедайға Орхон өзенінен батысқа қарай Тарбағатай тауларына дейінгі жерлерді; шағатайға Шығыс түркістан, Жетісу, Мауераннахрды; Жошыға Өгедайға қарасты жерлердің батысы мен Шағатай ұлысының солтүстік батысын берді. Жошы ұлысы кейін «Алтын орда» деп аталды, оған қарасты халықтарды «тоқсан екі баулы өзбек ( немесе қыпшақ) деп атады, ол халықтардың тізімі мынандай: 1. Мың. 2. Жүз. 3. Қырық. 5. Жалайыр. 6. Прай. 4. Үгажат 6. Прай. 7. Қоңырат. 8. Алшын, 9. Найман. 10. Арғын. 11. Қыпшақ . 12. калмак. 13. Фрат. 14. Қырықтык. 15. Торғауыт. 16. Бурлан, . 17. Шымыршық. 18 Қатаған 19. Кәжі. 20. Кенехас. 21. Бұйрат. 22. Ойрат2 3.Киат 24. Бағлан. 25.

  • ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ: ХАЛЫҚТЫҢ ӨЗІ ЖАСАП КЕТКЕН ТАРИХЫН ӨЗІНЕ ҚАЙТАРУЫМЫЗ КЕРЕК

    Өткен аптада Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргені көпке аян. Тарихи тақырыпты қозғаған мақалаға қатысты белгілі түрколог, филология ғылымдарының докторы Қаржаубай Сартқожаұлымен әңгімелескен едік. Мархабат! – Қаржаубай аға, әңгімемізді кеше ғана жарық көрген Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласынан бастасақ. Тарихи тұжырымдама турасында қазір қоғамда қызу талқы жүріп жатыр. Қалай ойлайсыз, ел басшысының бұл жолғы бастамасын рухани-мәдени дербестігіміздің алғышарты, күрделі кезеңде халықтың санасын оятып, серпіліс беретін үндеу деп қабылдай аламыз ба? – Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы жарық көргеннен бергі бір жұманың ішінде қоғамда үлкен сең қозғалғандай болды. Ұлтын ұлықтаған, лайықты бағасы берілген көптеген мақалалар жарияланды. Сол дуалы ауыздардан шыққан дұғалы сөздерді, айтылған

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: