|  |  | 

Көз қарас Тарих

Христиан миссионерлерінің құмдағы іздері

409172315_2866275540202681_4637801817848602381_n
Орыны: Қашқар қ-сы;
Жылы: 1933 ж;
Аты-жөні: Қабыл Ахонд;
Діні: христиан;
Түсініктеме:
Бұл жігіттің кейінгі есімі Қабыл Ахонд, христиан дінін қабылдаған алғашқы ұйғыр. Кейін діни сеніміне байланысты өлтірілген. Сурет еуропадағы миссионерлік музей архивінде сақтаулы. Аталған музейде жүздеген христиан ұйғыр өкілдерінің суреті сақталған. 1930 жылдары христиан ұйғырларына тұрғылықты мұсылмандар мен әкімшілік билік тарапынан қысым көрсетіле бастаған соң бір бөлімі миссионерлерге ілесіп еуропа елдеріне “һижраға” кетті.
Алқисса
Христиан әлемінің Қашқарияға баса мән беруі әсіресе Яқұп Бек мемлекеті кезеңінде жаңа мүмкіндіктерді қолға келтірді. 1860-70 жж. Қашқарияның Цин империясына байланысты көңіл күйін жақсы пайдаланған Христиан әлемі Үндістан мен Тибет арқылы Қашқарияға мәдени ықпалын жүргізе бастады. Олардың мақсаты бұл аймақты Ресей империясынан бұрын өз ықпалына қарату еді. Бірақ жабық аймаққа кіру Англосаксонға оңай болған жоқ.
ХХ ғасырдың бастапқы кезінде Қашқарияға діни миссионерлер кешенді зерттеу жасап тұрғылықты тілде (шағатайша) христиан кітаптарын басып таратты. Кітап ұйғыр және қазақ екі тілде кеңінен тарады. Ондаған жылдың нәтижесінде Қашқарияда жүздеген діни шәкірті бар христиан ұйғыр қауымы қалыптасты. Ол уақытта христиан миссионерлерінің Қашқариядағы діни миссионерлік қызыметін тоқтатын саяси күш болмады. Миссионерлер де мына үш факторды жақсы игерді:
Біріншісі, халықтың әлеуметтік әлеуеті орта және төмен деңгейдегі аймақтар мен елдімекендерді басты нысанаға алды;
Екіншісі, Батыс медицинасын пайдалана отырып денсаулық жағдайы өте нашар елдімекендерді көбірек назарға алды және медициналық көмектер ұсына отырып діни миссионерлікпен айналысты;
Үшіншісі, әкімшілік ресурсты сәтті пайдаланды, әсіресе шоқынған қытайлық бай-шонжарларды жақсы жағалады және олардың Қашқариядағы мүдделерімен бірге бөлісті. Шын мәнінде сол кезде христиан дінін қабылдаған қытайлық басшылар да көп еді.
Ондаған жылдық миссионерлік мәдени-діни майдан нәтижесінде Қашқарияда христиан дінін қабылдаған тұрғылықты ұйғырлар мен әкімшілік билікті игерген мәнжүр-қытай өкілдері көбейе бастады. 1930 жылдарға келгенде ұйғыр тілінде жүздеген христиан дінінің кітаптары жарық көрді. Христиан ұйғыр өкілдері қоғамда ашық көріне бастады және тұрғылықты мұсылман өкілдерімен ашық дискуссияға бара бастады. Сол жылдары христиан миссионерлері Еренқабырға, Іле, Тарбағатай және Алтай өлкесін аралап қазақтарды да шоқындыруды көздеді, сонымен бірге түрлі ұсыныстар тастап ынтымақтасып бірге жұмыс жасауға шақырды.
Христиан миссионерлерінің бұл аймақтағы іс-әрекетінің белсенділігін байқаған Ресей империясы және кейінгі совет одағы татарлардың Құлжа, Шәуешек жәнеҮрімжіде мешіт медрессе ашып ислам дінінің аймақта жаңғыруына моралдық-материалдық мүмкіндіктер жасады. Сонымен 1860-1928 жж. арасында Құлжа, Шәуешек және Үрімжіде татар саудагерлері салдырған мешіт-медреселер саны күрт артты.
1934-35 жылы өлкелік билік тізгінін өз қолына монополдаған Шың Шысай аймақтағы христиан шіркеулері мен мұсылман мешіттерін қайта тіркеуден өткізді. Бір қызығы ол христиан шіркеуінің өңірдегі қызметін заңсыз деп танды да, Қашқариядағы миссионерлерді әскери тәртіпке салып құқықтық жазаға тартты. Нәтижесінде жарты ғасыр бойы еркін діни миссионерлікпен айналысып келген христиан кланы сол жылы жұмысын кілт тоқтатты. Оның үш гео-саяси себебі болды:
Бірінші, патшалық ресей және кейінгі совет одағы Батыстың аймақтағы діни миссионерлік қызыметін саяси майдан ретінде қабылдап, қытай билігі арқылы христианның миссионерлік қызметіне “соғыс” жариялады;
Екінші, Қашқарияда жер асты байлығы ұшан-теңіз мол еді. Патшалық ресей және кейінгі совет одағы үкіметі Батыс христиан күштерінің аймақта кен ашып көмір, мұнай, темір және уран сияқты қазба байлықтардың игерілуін шектеп аталған кендерді өз бақылауына алды;
Үшінші, ХХ ғасырдың 30- жылдарына келгенде өлкеде христиан қытайлықтар жаңа күшке айнала бастады. Христиан қытайлықтардың күшеюі тұрғылықты мұсылмандар мен дәстүрлі сенімдегі қытайлықтарды өте ыңғайсыздандырды. Христиан миссионерлерінің әлсіреуіне бірінші кезекте солар мүдделі болды.
1934 жылы христиан миссионерлеріне құқықтық шектеу орнаған соң олар уақытша Кашмир және Үндістанға қоныс аударып қытай билігінің ауысуын күтті. Бірақ кейінгі билік коммунистердің қолына өткен соң миссионерлік қызымет толығымен тоқтады. Тек 1980 жылдардағы жылымық кезінде қайта жанданды. Сол жылдары ұйғыр және қазақ тілінде еркін сөйлейтін миссионер азаматтар діни шоқындыру жұмыстарымен айналысты. Нәтижесінде 1990 жылдары ұйғыр, қазақ тілінде жүздеген кітап тағы да баспадан шығып таратылды.
Аталған миссиоерлік қызымет 2009-2014 жылдары түбірімен шектелді, жойылды.
Қысқартылды
Елдес ОРДА
22.03.2024

Related Articles

  • Жұмабек Тәшеневтің туғанына 110 жыл

    Жұмабек Тәшеневтің туғанына 110 жыл

    Бүгін Жұмабек Тәшеневтің туғанына 110 жыл толып отыр. Құжаттарды оқысақ, Хрущев Қырымды Украинаға берген соң республикалардың аймақтарын басқаша бөлмек болған екен. Қазақстанда целинный край құрып, елдің оңтүстік бөлігін көрші елдерге беруге үзілді-кесілді қарсы болған. Бұл мәселенің тіпті қарастырылуына қарсы шыққан. Кейін осы ұстанымы үшін қызметі төмендетілді. Министрлер кабинетінің төрағасы қызметінде Б.Момышұлы, Р.Қошқарбаевты Ұлы Отан соғысының батыры атағына бірнеше рет ұсыныпты. С.Нұрмағамбетовке көмектесіпті. 1960ж 212 пәтерлі үйді қазақ өнерінің майталмандарына бергізіпті. 1955ж Қытайдан оралған 100 отбасы далада қалғанда олардың мәселесін шешу үшін үкіметтен арнайы комиссия құруды сұраған екен. Елге қызмет еткен азамат қой. p.s. мұндай принципшілдік – бүгінде сирек кездесетін қасиет. Nurmukhamed Baigarayev

  • НАУРЫЗ туралы маңызды құжат

    НАУРЫЗ туралы маңызды құжат

    Ашық дереккөздерден 1920 жылғы 20 наурызда Ташкентте Тұрар Рысқұлов қол қойған Наурызды атап өту туралы бұйрыққа көзім түсті. Демек, биыл бұл тарихи құжатқа – 105 жыл! Алайда, арада небәрі алты жыл өткен соң 1926 жылы Наурызға тыйым салынды. Ал, 1920 жылы Түркістан Кеңестік Республикасының Орталық Атқару Комитетінің төрағасы болып қызмет еткен Тұрар Рысқұловтың тағдыры қандай қайғымен аяқталғаны баршамызға мәлім. Оны “халық жауы” деп танып, 1938 жылдың 10 ақпанында ату жазасына кескен… Нашел вот такой документ в открытых источниках: Приказ, изданный в Ташкенте Тураром Рыскуловым от 20 марта 1920 года о праздновании Наурыза. Получается, в этом году этому историческому документу исполнилось 105 лет! В 1926 году Наурыз оказался под запретом. А

  • Наурыздағы кездесу

    Наурыздағы кездесу

    Кеше Астанадағы ЭКСПО маңында өткен Наурыз мерекесіне барып қайттым. Күн шайдай ашық, көктемнің лебі ерекше сезіліп тұр. Айнала қуанышқа толы – қазақтың дәстүрін дәріптеген ұлттық ойындар, асыл мұрамызды әспеттеген ән-күй, күмбірлеген домбыра үні… Барлығы да Әз Наурыздың сәнін келтіріп, мерекелік көңіл-күй сыйлады. Сахна төрінде әншілер ән шырқап, жыршылар терме толғап, халықтың ықыласына бөленіп жатты. Жан-жағыма көз тастап, ұлттық ойындарға қатысып жатқан жұртты тамашаладым. Қол күрестіру, арқан тарту, гір тасын көтеру – бәрі де бабадан қалған асыл мұра. Кенет ерекше бір көрініске көзім түсті. Аққұба келген орыс қызы 16 килограмдық гір тасын зілдей ауырсынбай, қиналмай-ақ көтеріп жатыр. Таңданысымда шек болмады! Кәдімгі ер адамдардың өзі 130 мәртеден ары аса алмаған бұл салмақты

  • Айтылмай қалған бір ауыз сөз (Болат Бопайұлын еске алыу)

    Айтылмай қалған бір ауыз сөз (Болат Бопайұлын еске алыу)

    «Ажал айтып келмейді, Қаза- қасқағымда» дейтін бабалар сөзі осындайда еске түседі екен, әлгіндеғана әзілдесіп, арғы – бергіден кеңес қозғай отырып, «алдағы айдың жыйрма нешелерінде министрлік жағынан кітаптарының тұсау кесері болатынын, жуырда теле арнадан салт – сана жөнінде бір сағаттық сүхпат беретін» қуаншын мұндағылармен бөлісіп жанары нұрланып, жүзі жәйнап отырған Қазақыстан Жазушылар Одағының мүшесі , айтулы Этнограф, жазушы Болат Бопайұлы арада тысқа шығып келуге үй йесінен рұқсат сүрап кеткен еді, бір неше минут өтбестен «Бөкең жығылып қалды» деген суық хабар келгенде алдымыздағы дастарханды тастай тысқа ұмтылдық, ойпырмай әлгінде ғана қатарымызда отырған азаматтың құлап жатқанын көргенімізде абдырап қалдық, жедел жәрдем орталығындағы кезекші маманның бұйыруымен Бөкеңді жатқан орынынан қозғамай қолдарын ұйқалап, тамырларын ұстап,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы:

Zero.KZ