|  |  | 

Көз қарас Тарих

Христиан миссионерлерінің құмдағы іздері

409172315_2866275540202681_4637801817848602381_n
Орыны: Қашқар қ-сы;
Жылы: 1933 ж;
Аты-жөні: Қабыл Ахонд;
Діні: христиан;
Түсініктеме:
Бұл жігіттің кейінгі есімі Қабыл Ахонд, христиан дінін қабылдаған алғашқы ұйғыр. Кейін діни сеніміне байланысты өлтірілген. Сурет еуропадағы миссионерлік музей архивінде сақтаулы. Аталған музейде жүздеген христиан ұйғыр өкілдерінің суреті сақталған. 1930 жылдары христиан ұйғырларына тұрғылықты мұсылмандар мен әкімшілік билік тарапынан қысым көрсетіле бастаған соң бір бөлімі миссионерлерге ілесіп еуропа елдеріне “һижраға” кетті.
Алқисса
Христиан әлемінің Қашқарияға баса мән беруі әсіресе Яқұп Бек мемлекеті кезеңінде жаңа мүмкіндіктерді қолға келтірді. 1860-70 жж. Қашқарияның Цин империясына байланысты көңіл күйін жақсы пайдаланған Христиан әлемі Үндістан мен Тибет арқылы Қашқарияға мәдени ықпалын жүргізе бастады. Олардың мақсаты бұл аймақты Ресей империясынан бұрын өз ықпалына қарату еді. Бірақ жабық аймаққа кіру Англосаксонға оңай болған жоқ.
ХХ ғасырдың бастапқы кезінде Қашқарияға діни миссионерлер кешенді зерттеу жасап тұрғылықты тілде (шағатайша) христиан кітаптарын басып таратты. Кітап ұйғыр және қазақ екі тілде кеңінен тарады. Ондаған жылдың нәтижесінде Қашқарияда жүздеген діни шәкірті бар христиан ұйғыр қауымы қалыптасты. Ол уақытта христиан миссионерлерінің Қашқариядағы діни миссионерлік қызыметін тоқтатын саяси күш болмады. Миссионерлер де мына үш факторды жақсы игерді:
Біріншісі, халықтың әлеуметтік әлеуеті орта және төмен деңгейдегі аймақтар мен елдімекендерді басты нысанаға алды;
Екіншісі, Батыс медицинасын пайдалана отырып денсаулық жағдайы өте нашар елдімекендерді көбірек назарға алды және медициналық көмектер ұсына отырып діни миссионерлікпен айналысты;
Үшіншісі, әкімшілік ресурсты сәтті пайдаланды, әсіресе шоқынған қытайлық бай-шонжарларды жақсы жағалады және олардың Қашқариядағы мүдделерімен бірге бөлісті. Шын мәнінде сол кезде христиан дінін қабылдаған қытайлық басшылар да көп еді.
Ондаған жылдық миссионерлік мәдени-діни майдан нәтижесінде Қашқарияда христиан дінін қабылдаған тұрғылықты ұйғырлар мен әкімшілік билікті игерген мәнжүр-қытай өкілдері көбейе бастады. 1930 жылдарға келгенде ұйғыр тілінде жүздеген христиан дінінің кітаптары жарық көрді. Христиан ұйғыр өкілдері қоғамда ашық көріне бастады және тұрғылықты мұсылман өкілдерімен ашық дискуссияға бара бастады. Сол жылдары христиан миссионерлері Еренқабырға, Іле, Тарбағатай және Алтай өлкесін аралап қазақтарды да шоқындыруды көздеді, сонымен бірге түрлі ұсыныстар тастап ынтымақтасып бірге жұмыс жасауға шақырды.
Христиан миссионерлерінің бұл аймақтағы іс-әрекетінің белсенділігін байқаған Ресей империясы және кейінгі совет одағы татарлардың Құлжа, Шәуешек жәнеҮрімжіде мешіт медрессе ашып ислам дінінің аймақта жаңғыруына моралдық-материалдық мүмкіндіктер жасады. Сонымен 1860-1928 жж. арасында Құлжа, Шәуешек және Үрімжіде татар саудагерлері салдырған мешіт-медреселер саны күрт артты.
1934-35 жылы өлкелік билік тізгінін өз қолына монополдаған Шың Шысай аймақтағы христиан шіркеулері мен мұсылман мешіттерін қайта тіркеуден өткізді. Бір қызығы ол христиан шіркеуінің өңірдегі қызметін заңсыз деп танды да, Қашқариядағы миссионерлерді әскери тәртіпке салып құқықтық жазаға тартты. Нәтижесінде жарты ғасыр бойы еркін діни миссионерлікпен айналысып келген христиан кланы сол жылы жұмысын кілт тоқтатты. Оның үш гео-саяси себебі болды:
Бірінші, патшалық ресей және кейінгі совет одағы Батыстың аймақтағы діни миссионерлік қызыметін саяси майдан ретінде қабылдап, қытай билігі арқылы христианның миссионерлік қызметіне “соғыс” жариялады;
Екінші, Қашқарияда жер асты байлығы ұшан-теңіз мол еді. Патшалық ресей және кейінгі совет одағы үкіметі Батыс христиан күштерінің аймақта кен ашып көмір, мұнай, темір және уран сияқты қазба байлықтардың игерілуін шектеп аталған кендерді өз бақылауына алды;
Үшінші, ХХ ғасырдың 30- жылдарына келгенде өлкеде христиан қытайлықтар жаңа күшке айнала бастады. Христиан қытайлықтардың күшеюі тұрғылықты мұсылмандар мен дәстүрлі сенімдегі қытайлықтарды өте ыңғайсыздандырды. Христиан миссионерлерінің әлсіреуіне бірінші кезекте солар мүдделі болды.
1934 жылы христиан миссионерлеріне құқықтық шектеу орнаған соң олар уақытша Кашмир және Үндістанға қоныс аударып қытай билігінің ауысуын күтті. Бірақ кейінгі билік коммунистердің қолына өткен соң миссионерлік қызымет толығымен тоқтады. Тек 1980 жылдардағы жылымық кезінде қайта жанданды. Сол жылдары ұйғыр және қазақ тілінде еркін сөйлейтін миссионер азаматтар діни шоқындыру жұмыстарымен айналысты. Нәтижесінде 1990 жылдары ұйғыр, қазақ тілінде жүздеген кітап тағы да баспадан шығып таратылды.
Аталған миссиоерлік қызымет 2009-2014 жылдары түбірімен шектелді, жойылды.
Қысқартылды
Елдес ОРДА
22.03.2024

Related Articles

  • Герб ауыстыру мәселесі немесе «терістеу синдромы» қалай пайда болды?!

    Еліміздің гербін ауыстыру туралы Президенттің ұсынысы (о баста ұсыныс суретші-дизайнер мамандардан шыққан сияқты) тұтас қоғамда болмағанмен, әлеуметтік желілерде әжептәуір қарсылық тудырды. Бірақ, байыптап қарасақ, бұл қарсылықтың қазіргі гербтің қазақ үшін ерекше қастерлі немесе эстетикалық тұрғыдан мінсіз болуына еш қатысы жоқтығын аңғарасыз. Соңғы уақыттары, ауыр індетпен қатар келген қаңтар трагедиясынан бастап, халық айтарлықтай күйзеліске ұшырады. Қазақстанның еркінен тыс, соғысқа, басқа да себептерге байланысты болып жатқан экономикалық қиындық салдарынан халықтың әл-ауқаты төмендеді. Осының бәрі қазір қоғамда байқалып қалған «терістеу синдромына» түрткі болды. «Терістеу синдромы» – дұрысты да бұрысқа шығаратын, қандай бастамаға болсын қарсы реакция шақыратын құбылыс. Әлеуметтік психологияны зерттеушілердің пайымдауынша, осы құбылысты барынша күшейтіп тұрған фактор – әлеуметтік желілер. Яғни, алдағы уақытта

  • Үздік ойдың үзінділері

    Үздік ойдың үзінділері Арма әлеумет! Мен қазір таза академиялық ғылыми ортада жүрмін. Өзімнің неше жыл бойы жинаған білімімді, оқыған оқуымды, шетелдік тәжірибемді, интеллектуалды қарым-қабілетімді шынайы қолданатын қара шаңырақтың ішінде жүрмін. Алматының бәрінен бөлек мәдени ортасы ерекше ұнады. Алматы қала мен дала дейтін екі ұғымның түйіскен әдемі ортасы екен. Ойлап көрсем мен бақытты перезент, бағы жанған ұрпақ екенмін. Әкем тұрмыс пен жоқшылық, жалғыздықтың тауқыметін әбден тартып еш оқи алмадым, небәрі үш ай оқу оқыдым-, деп менің оқуымды бала күнімнен қадағалады, шапанымды сатсам да оқытам деп барын салды. Ал мектепте бақытты шәкірт болдым. Маған дәріс берген ұстаздарым кілең дарынды, қабілетті кісілер болды. Университетте және шетелде мен тіптен ерекше дарын иелеріне шәкірт болдым.

  • Самат Әбіш қалай “сүттен ақ, судан таза” болып шықты?

    Азаттық радиосы Саясаттанушы Досым Сәтпаев ҰҚК төрағасының бұрынғы бірінші орынбасары, экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың немере інісі Самат Әбішке шыққан үкім “Қазақстандағы режим болашақты ойламайтынын көрсетті” дейді қазақстандық саясаттанушы Досым Сәтпаев. Сарапшының пайымдауынша, билеуші “элита” жеке істерімен және тасадағыкелісімдермен әуре болып жатқанда елде тағы бір жаңа әлеуметтік жарылысқа әкелуі мүмкін факторлар күшейіп келеді. СаясаттанушыРесей өзінің экономикалық мүдделері мен геосаяси жоспарларын кеңінен жүзеге асыру үшін Қазақстанның ішкі саясатына тікелей әсер етуге тырысып жатуы мүмкін деп те топшылайды. ПУТИН “ҚАУІПСІЗДІК КЕПІЛІ” МЕ? Азаттық: Сонымен ұзақ демалыс алдында осындай үлкен жаңалық жарияланды. Мейрам алдында, 19 наурызда қазақстандықтар мәжіліс депутатының постынан Самат Әбішке шыққан үкім жайлы білді. Мұның бәрінің байланысы бар ма әлде кездейсоқтық па? Досым Сәтпаев: Әңгімені бұл істің құпия

  • Айтпай кетті демеңіз… (Тибет архиві туралы)

    Алтайдан ауған ел туралы тарихи жазбаларда оқтын-оқтын айтылғаны болмаса исі қазақ жұртына Тибет туралы түсінік әлі күнге дейін беймәлім. Әсіресе Тибет жазба деректерінде күллі түркі баласының тарихы туралы тың деректердің көмулі жатқанын тіптен біле бермейміз. Тибет- тарихи деректің ең көп сақталған аймағы саналады. Мәдени, әдеби, рухани және тарихи түрлі деректердің ықылым заманнан бері жақсы сақталуымен сырт әлемді өзіне баурап кеген Тибет жұртына 19 ғасырдан бастап Батыс экспедициясы баса назар аударып кешенді зерттеулер жасады. Соның негізінде Тибеттегі кейбір салалық байырғы деректер Батысқа көшірілді. Есесіне Тибеттану ғылымы қалыптасты. Жағырафиялық орналасуы тым ұзақ болғандықтан Тибеттану ғылымы қазақ жұртына қажеттілік тудырмады. Тибеттанумен негізінде алпауыт күштер айналысты. Олар тибет жұртын игеруді басқа қырынан бағалады. Тибетте

  • Демографиялық сараптама

    1-ші сурет қазақтар; Демографиялық ахуал 1949-2020 жж. аралығын салыстырмалы көрсеткен. 1949 жылға дейін, атап айтқанда коммунистік қытай үкіметі орнағанға дейін Шынжаң өлкесінің солтүстік бөлігінде қазақтар, оңтүстік бөлігі Қашқарияда ұйғырлар басым санды ұстады. 1951-54 жылдары ұлттық межелеу кезінде орталық үкімет құрған комиссия сараптамасы бойынша ұлттық автономиялық территорияны анықтау мына екі бағытта жүргізілді. Олар: БІРІНШІ, ұлттық автономияны межелеу бойынша оның атауын тұрақтандыру. Осы бойынша үш атау ұсынылды: *ШЫғыс Түркістан автономиялық федерациялық респубиликасы; *Ұйғырстан автономиялық респубиликасы; *Шынжаң автономиялы респубиликасы. ЕКІНШІ, автономияның әкімшілік тұрпатын анықтау; Осы бойынша: *Федерециялық тұрпат; *Автономиялық облыс және окург тұрпат; *Аймақ және аудан дәрежелі автономиялық окург тұрпаты. Межелеу комиссиясы аталған екі бағытта сараптама нәтижесін қорытындылады. Комиссия қорытындысы бойынша Шынжаң өлкесінің

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: