Алтайдан ауған ел туралы тарихи жазбаларда оқтын-оқтын айтылғаны болмаса исі қазақ жұртына Тибет туралы түсінік әлі күнге дейін беймәлім. Әсіресе Тибет жазба деректерінде күллі түркі баласының тарихы туралы тың деректердің көмулі жатқанын тіптен біле бермейміз. Тибет- тарихи деректің ең көп сақталған аймағы саналады. Мәдени, әдеби, рухани және тарихи түрлі деректердің ықылым заманнан бері жақсы сақталуымен сырт әлемді өзіне баурап кеген Тибет жұртына 19 ғасырдан бастап Батыс экспедициясы баса назар аударып кешенді зерттеулер жасады. Соның негізінде Тибеттегі кейбір салалық байырғы деректер Батысқа көшірілді. Есесіне Тибеттану ғылымы қалыптасты.

Жағырафиялық орналасуы тым ұзақ болғандықтан Тибеттану ғылымы қазақ жұртына қажеттілік тудырмады. Тибеттанумен негізінде алпауыт күштер айналысты. Олар тибет жұртын игеруді басқа қырынан бағалады.

Тибетте қазақ тарихына қатысты деректер мына кезеңдерге бөлінеді:

Бірінші, Түркі кезеңіне қатысты деректер;

Атап айтқанда түркі қағанаты кезеңінде Тибет жұрты түркі қағандарымен дипломатиялық байланыстар орнатып мәдени, экономикалық ауыс-түйістер жасады. Аталған деректер тибет архивінде жақсы сақталған. Сонымен бірге түркілердің саяси жорығы туралы да аса құнды деректер жинақталған.

Екінші, Ортағасыр түркі кезеңіне қатысты деректер;

Түрік, Ұйғыр және Қырғыз қағанатының ыдырауы туралы сонымен бірге Орталық Азия мен Шығыс Түркістан аймағында қалыптасқан хандықтар туралы Тибет деректері жақсы сақталған. Осы кезеңге байланысты үш негізге бөліп қарастыруға болады:

1) Қарахан мемлекеті кезеңі;

2) Шыңғыс қаған кезеңі;

3) Шағатай, Моғолстан кезеңі;

Әсіресе Моғолстан кезеңінде Тибет пен Орталық Азия, Шығыс Түркістан аймағындағы саяси шиеленістер саяси, экономикалық фактордан тыс діни сипат алды. Мұсылман әмірлер Тибет даласына діни ғазауат жасады.

Үшінші, Таяу ортағасыр кезеңінен Қазақ хандығы кезеңіне дейінгі деректер;

Жошы, Шағатай, Моғолстан және Ақсақ Темір кезеңінен бөлек Әбілқайыр ұлысы, Қазақ хандары мен сұлтандары және Жоңғар империясы туралы жеке-жеке деректер өте көп сақталған. Тибет жұрты күшейген шағында айналасындағы халықтарға діни, мәдени ықпал жасап саяси экспансиясын жүргізді. Соның нәтижесінде Жоңғар элитасы арқылы Орталық Азия, Шығыс Түркістан хандықтарына діни ғазауат жариялады. Дәлірек айтқанда Жоңғар элитасы арқылы Шыңғыс қаған империясын қайта тіріліткісі келді.

Төртінші, Қазақ-Жоңғар қатынастары туралы деректер;

Жоңғарларға рухани ықпал жасап бағыт-бағдар беріп тұрған Тибет элитасы сол кезеңге байланысты қазақтар туралы деректерді жақсы сақтаған. Қазақ хандарының сипаттамасы, жорықтары және жоңғарлармен байланыстары туралы айтылады.

Бұл кезең туралы қосымша:

1) рухани діни фактор:

Тибеттің рухани көсемдері аймақта қалыптасқан Моғолстаннан кейінгі ұсақ хандықтарға діни ықпалын жүргізді. Жоңғар элитасы әр жорығында Тибеттен бата алып тұрды. Жоңғарлар арқылы Қазақ хандарына жаңа саяси концепция ұсынды.

2) экономикалық фактор:

Бұл кезең жаңа теңіз жолының ашылып Орталық Азия жібек жолы экономикалық белдеуінің құрдымға бет алған кезі еді. Сол себепті Орталық Азиядағы кейбір тарихи сауда кенттері саябырлап, шығыс пен батыстың сауда керуендері тоқтап қалған еді. Есесіне теңіз жағалауындағы балық шаруашылығымен ғана айналысатын кейбір шағын елдімекендер миллион халқы бар жаңа сауда шаһарларына айналды. Жоңғарлар Орталық Азияның сауда-экономикалық кенттеріне үстемдік жүргізу арқылы шексіз күшеюді және империяға айналуды көздеді. Аталған мақсат аясында Тибетте көп құжат сақталған.

Бесінші, 19-20 ғғ. кезеңіне байланысты дереетер;

Қазақтардың тибет жеріне аяқ басуы 19- ғасырдың соңы, 20- ғасырдың басына тура келеді. Алтай мен Еренқабырғадан ауған алғашқы көш Бөке батырдың бастауында Тибет жеріне жеткен еді. Бөке бастаған қазақ көші туралы Тибет мемлекеті Шыңжаң өлкелік әскери губерния мен Орталық үкімет Пекинге түрлі рапорттық хаттар жолдаған. Сонымен бірге аталған көштің Тибет жеріне аяқ басуына қарсы болған тибет үкіметі әскери шабуылдар ұйымдастырды. Нәтижесінде Бөке батыр Тибетте жан тапсырды, қуғыншы Цин әскері қазақ көшін кері алып қайтты. Көшке ілесе алмаған аздаған ел Тибетте қалды, бірбөлімі Тибеттен ары жат елге қашты. Бұл оқиға Алтайдан ауған елден 40 жыл бұрынғы оқиға еді. Кейін қазақтар Бөке мен Шөке салған ізбен Тибетті асып Үндістанға, Пәкістанға асқан. Осы деректер кезең-кезеңі бойынша Тибет архивінде жақсы сақталған.

Өкінішке қарай, қазіргі кезде тибет архивіне қол жеткізу өте қиын, сонымен бірге құжат тілін шешіп оқу да қиындық тудырады. Дегенмен дөп келген әр қиындыққа мойынсал болуға да болмайды. Қытай Ұлттық Ғылым Академиясы, Қытайдағы Тибеттану институттары мен орталықтары және Еуропада сақталған тибет деректері біз айтып отырған тақырыпты одан арымен аша түсуі бек мүмкін. Қазақ қоғамы бүгін болмаса да бір күні Тибет деректерін қаперге алып кешенді зерттейді деп үміттенеміз. Біздікі тек айту, айтпай кетті демеңіздер!

Елдес ОРДА

14.03.2024