1-ші сурет қазақтар;

Демографиялық ахуал 1949-2020 жж. аралығын салыстырмалы көрсеткен.

1949 жылға дейін, атап айтқанда коммунистік қытай үкіметі орнағанға дейін Шынжаң өлкесінің солтүстік бөлігінде қазақтар, оңтүстік бөлігі Қашқарияда ұйғырлар басым санды ұстады.

1951-54 жылдары ұлттық межелеу кезінде орталық үкімет құрған комиссия сараптамасы бойынша ұлттық автономиялық территорияны анықтау мына екі бағытта жүргізілді. Олар:

БІРІНШІ, ұлттық автономияны межелеу бойынша оның атауын тұрақтандыру. Осы бойынша үш атау ұсынылды:

*ШЫғыс Түркістан автономиялық федерациялық респубиликасы;

*Ұйғырстан автономиялық респубиликасы;

*Шынжаң автономиялы респубиликасы.

ЕКІНШІ, автономияның әкімшілік тұрпатын анықтау; Осы бойынша:

*Федерециялық тұрпат;

*Автономиялық облыс және окург тұрпат;

*Аймақ және аудан дәрежелі автономиялық окург тұрпаты.

Межелеу комиссиясы аталған екі бағытта сараптама нәтижесін қорытындылады. Комиссия қорытындысы бойынша Шынжаң өлкесінің солтүстік бөлігінде қазақтар, оңтүстік Қашқария бөлігінде ұйғырлар біріккен федерациялық автономиялық одақтас респубилика жариялауы керек еді. Бірақ орталық үкімет қазақтар мен ұйғырлардың бірігіп үлкен күшке айналуынан алаңдады.

1954-55 жылдары комиссияның ұзақ талқылауынан кейін орталық билік аймақ дәрежелі автономиялық обылыс, аудан дәрежелі автономиялық регион құруды мақұлдап, өз саясатын құп көрді. Сонымен бірге ұлттық автономияның атауын “Шынжаң” деп тұрақтандыруды көздеді. Талқылауға қатысқан өлкелік үкімет басшылары Б.Шаһиди мен С.Әзези аталған атау бойынша сын-пікірлерін ұсынды. Мысалы, С.Әзез Шынжаң атауына Шынжаң ұйғыр автономиялық деген анықтауышты бірге қосайық десе, Б.Шаһиди ұйғыр атауын қосуға болмайды, өңірде ұйғырдан бөлек тұрғылықты халықтар да тұрады, Шынжаң не болмаса Тияншань автономиялық регионы атауы идеал деп пікір айтты.

Өткенде шетелдік ұйғыр мамандарының ұлттық межелеу бойынша жазған тарихи жазбасын оқыдым. Онда қытай билігі ұйғырстан респубиликасын стратегиялық жақтан әлсірету үшін қазақтарға (және басқа ұлттарға) автономия беріп ұйғырды бөлшектеді депті. Сонымен бірге 1949 жылы ұйғырлар 70% еді дей келе, біртұтас ұйғырстан құрылуы шарт депті. Аталған мақалада автор көп шындықты ескермеген.

Соның ішінде маңызды екі шындықты тіптен ескермеген:

Бірінші, 1949 жылы 70% ұстайтын ұйғырлардың 95%-і өлкенің оңтүстік бөлігі Қашқарияда орналасқанын айтқысы келмепті. Мысалы, 1946-47 жж ұйғыр депутаты Ю.Алыптекин мемлекеттік және өлкелік парламентте Қашқария ұйғырларын солтүстік аймақтарға көшіру, егістік жер беру мәселесін көтерген. Оның пікірінше ұйғырлар тарихтан бері егін шаруашылығымен айналысады, 95% ұйғырлар ауыз суы тапшы Қашқария шөлдерінде өмір сүруде, мемлекет арнайы бағдарлама қабылдап егінші ұйғырларды солтүстік сулы шұрайлы аймаққа көшіріп, жер айыруы тиіс-, деген. Яғни ұйғыр халқының басым санды Қашқарияда тұратынын сол кездегі ұйғыр депутаттарының архивтік құжаттарынан-ақ дәлелдеуге болады.

Екінші, 1880 жылдары Шығыс Түркістан бөлініп бөлшектеніп Шынжаң деген атаумен қытай билігі (мәнжүр) құрамына кірген кезде ұйғырлар Дихуа окургіне қарады. Ал, Қашқарияның саяси әкімшілік салмағы мейлінше әлсіреді және әлсіретілді. Бірақ қазақтар басым тұрған негізгі аймақтар Дихуа окургіне бағынышты болмай, жеке-жеке әскери губернияға салық төлеп тікелей Пекин орталық билігіне бағынды. Тек 1914 жылы Іле, 1916 жылы Тарбағатай, 1919 жылы Алтай мәжбүрлі түрде Дихуа окургіне қаратылды. Нәтижесінде ұйғырлар осы уақытқа дейін өз жерінде 95% болып келсе, жаңадан үш әскери окург қосылған соң 95% дан 60% ға дейін жалпы көрсеткіш азайды. Қазақтар да бұған дейін жеке әскери губерния құрамында 70-80% болып келсе Шынжаң провинциясына қосылған соң жалпы көрсеткішке шаққанда 10-20% ке дейін түсіп қалды. Аталған демографиялық көрсеткіштің өзгеруі 50 жылда тек қана әлеуметтік теңсіздіктерге жол ашты. Қазақтар мен қытайлар, ұйғырлар мен қытайлар арасында ұлтараздық өршіді. Бір күн тоқтамады.

Ұлттық статистикалық санақ бойынша талдау жасап көрсек, 1928 жылы өлкелік үкімет санағы бойынша қазақтар 470 мыңды көрсеткен. 1935 жылғы санақ бойынша қазақтар 500 мыңнан асқан. Бұр ресми үкімет санағы. Ал, статистиканы анықтайтын үкіметтік емес жеке ұйымдардың санақ нәтижелері болған. Соның бірі 1935 жылы Үрімжіде құрылған қазақ-қырғыз ұйымының ішкі санағы. Онда үкіметтің ресми санақ көрсеткішінен әлде қайда басқаша көрсетілген. Мысалы 1941 жылдары қазақ-қырғыз ұйымының санақ межелеуі бойынша 900 мың қазақ бар деп көрсетілген.

Үкіметтің санақ нәтижесі бойынша 1944 жылы қазақтар 400 мыңға кеміп 1928 жылғы көрсеткішке де жетпеген. Оның мынадай себептері бар:

Бірінші, Саяси және әлеуметтік түрлі себептерге байланысты қазақтардың іргелес провинциялар мен өзге аймақтарға көшуі артқан, сол себепті үкіметтің санақ мекемесінің қазақтардың демографиялық ахуалын анықтауы қиынға түскен;

Екінші, 1930 жылдың соңын ала үкімет саясатына наразы қазақтар қарулы қақтығысқа жол ашты. Қарулы қақтығыстың соңы ұлт-азаттық төңкеріске айналды. Ресми үкіметтің кейбір аймақ, аудандардағы қазақтардың демографиялық ахуалын анықтауы мүлде қиынға соқты;

Шын мәнінде қазақтар 1928 жылғы санаққа араға 30 жылдай уақыт салып 1954-55 жылы әрең жетті. Бірақ 1955 жылдан бастап ұлы көш басталды. Кейбір аймақтардағы қазақтар 1955-62 жылдары кезең-кезеңі бойынша Қазақ СССР-ға қоныс аударды. Көшкен қазақтардың орнын өскен қазақтар жауып отырды. Соның өзінде 1980 жылдарға келгенде қазақтар табиғи өсім нәтижесінде миллионнан асты. 1990 жылдан соң бір жарым миллионға, 2000 жылдары 1 миллион 600 мың да 800 мың айналасында болды. Дегенмен, 1990 жылдан кейін қазақтардың жылдық өсім көрсеткіші азайды. Оның екі үлкен себебі бар:

Бірінші, үкіметтің жоспарлы туу саясаты бойынша көп балалы болу мүмкіндіктері шектелді;

Екінші, 1998 жылдан бастап Қытайда әлеуметтік және экономикалық реформалар мен дағдарыстар орнады. Нәтижесінде жұмыссыздық көбейді. Қазақ жастары қазақтар жаппай қалаға ағылды, күнкөріс үшін түрлі жұмыстар істеді, кеш үйленді, аз балалы болды;

Үшінші, Қытайдағы әлеуметтік және экономикалық дағдарыс артқан соң қазақтардың Қазақстанға көшу үрдісі артты. Әсіресе 2001 жылдан бастап Қазақстанға көшу науқаны қарқынды жүрді;

Төртінші, 2000 жылдан бастап Қытайдағы қазақтардың урбанизация көрсеткіші артты. Қалада жоспарлы туу саясаты қатты бақылауда болды. Қала қазақтарының туу көрсеткіші төмен болды.

Есесіне 1991-2019 жж арасында Қазақстанға қоныс аударған Қытай қазақтарының саны 250-300 мың адамды құрады. Қазақстанға түбегейлі қоныс аудармаса да уақытша тұрғандар саны яғни қолында заңды ықтияр хаты (вид на жительство) бар азаматтар саны жарты миллионға жеткен. Бір қызығы ықтияр хат қолдаушылар арасында 15-20 жыл бойы ықтияр хатпен Қазақстанда тұрақты тұрып жатқан азаматтар да кездеседі.

Қорыта айтқанда қытайдағы қазақ демографиясы тарихын зерттеу өте маңызды. Өкінішке қарай, үкіметтің ресми санағына сүйене отырып ондағы қазақтардың нақты санын анықтау қиын. Сол себепті қытай билігінің ресми санақ нәтижесіне күдікпен қараймыз. Дегенмен кейбір жөнсал деректер мен ауызша мифтерге сеніп қазақтардың демографиялық үлесін қолдан жасауға болмайды. Тәуелсіз, тарихи және ғылыми нақты зерттеу толық жасалмаған соң тұспал да көбейетіні шындық.

Ескерту: демографиялық сараптама кейбір деректерді ұсынбады, қысқаша жазылды.

Елдес ОРДА

18.03.2024