– Ғылыми зерттеу кітабыңыз ерте­дегі Қазақ-Цинь империясы қатына­сын өзгеше тануға арналған академия­лық еңбек екен. Бұндай зерттеуге бет бұруға не түрткі болды?

– Мен Орталық Азияны зерттеу барысында Ресей және Цинь империясы туралы көзқарастарда үлкен алшақтық бар екенін байқадым. Осы алшақтықты жою мақсатында мен қазақтардың тарихын ресейлік және қытайлық дереккөздер негізінде зерттеуге кірістім.

– Қазақ хандығы дәуірі шетелде аз зерттелген тақы­рып екені анық. Біз сөз етіп отырған кітабыңызда Абы­лай ханға қатысты хаттардың мәтін­де­рін жария­ладыңыз. Бұл мұраның сол тұс­тағы әлеуметтік маңызы қандай?

– «Әлеуметтік маңызы» деген ұғым маған онша түсінікті емес, бірақ сұрақ­қа жауап беруге тырысайын. Бір жағы­нан, бұл хаттар қазақтар үшін маңызды, өйткені олар қазақтардың Цинь әулетімен қарым-қатынасының дәлелі бола алады. Екінші жа­ғынан, хаттардың биліктік ма­ңызы бар деп есептейміз. Яғни Абылай хан бұл хаттарды жіберу арқылы өз беделін көрсетіп, Цинь императорымен тікелей байланыс орнатқанын айқындайды.

– Кітабыңызда қамтылған қазақ сұлтандарының Цинь императорына жазған хаттары түпнұсқа ма? Оларды салыс­тырып зерттеуде қандай қиындықтарға тап болдыңыз?

– Мен бұл хаттардың тек Пекиндегі Бірінші тарихи архивте сақталған микрофильм нұсқасын ғана зерттей алдым. Құжаттардың сапасыз түсірілуіне байланысты оларды оқу өте қиын болды. Нәтижесінде, кейбір мәтіндер мүлде оқылмады.

– Қытай дереккөздеріне қанша­лықты сүйендіңіз және ондағы тарихи деректердің сенімділігі қай деңгейде?

– Мен өзімнің докторлық диссертациям мен кітабымда манчжур құжаттарын қолдану ар­қылы зерттеуімді жаңа дең­гейге көтеруге тырыстым. Бұл құжаттардың өзінде белгілі бір дәрежеде біржақтылық болуы мүмкін екенін білемін, бірақ олардың қазақтар туралы көп­­теген жаңа мәліметті қамтитыны да анық. Сондықтан мен оларды Ресей құжаттарымен салыс­тыра отырып пайдаландым.

– Жапонияда қазақтар туралы тарихи деректер көп пе? Олар қалай зерт­телуі керек?

– Жапониядағы жазбаларда Шың­жаң қазақтары туралы деректерді қы­зығушылықпен қарастыруымыз керек деп ойлаймын. Жапон әскери қыз­меткерлері мен зерттеушілері орыс-жапон соғысынан кейін Шыңжаң қазақтары туралы деректер жинаған. Ал кезіндегі Ресей билігіндегі қазақтарға қатысты мәліметтер өте сирек кездеседі. Бір қы­зығы, революция кезеңінде қазақ сая­саткері Мәрсеков Жапония үкіметінен көмек сұрап, хат жолдаған. Бұл хаттың жапон тіліндегі аудармасы Жапония архивінде сақтаулы және оны жақында профессор Уяма мен Онолар зерттеді.

– Ғұбайдолла сұлтанның хаты өз заманында өте маңызды болғанын бі­леміз. Оған қатысты басқа қандай тарихи дереккөздер таптыңыз?

– Мен 1824 жылдардағы оның қыз­ме­тіне қатысты Қазақстан және Ресей архив­те­рінен, атап айтқанда, Алматы мен Омбыда сақ­тал­ған құжаттарды жинадым. Сондай-ақ оның Ресей отаршылдығына қарсы кү­ресте белгілі бір рөл атқарғанын бі­лемін.

– Шетелдік зерттеуші ретінде сіз Қазақ-Цинь саяси қа­рым-қатынасын қалай баға­лайсыз?

– Қытай империясының дәстүрлі дис­курсындағы мәлі­меттерге сүйенсек, қазақтар тек басқаларға бағынышты халық ретінде қарастырылған. Дегенмен, Цинь көзқарасы тұрғысынан алғанда, қазақтар моңғолдар мен торғауыттарға ұқсас, империяға жақын халық саналған. Қазақ хандары да Циньмен қарым-қатынасындағы ерекшеліктерді терең түсінді деп есептеймін. Сондықтан олардың саяси байланыстары тек қа­зақтар үшін ғана емес, Цинь импера­торлық сарайы үшін де маңызды
болды.

– Сіз манчжур архивтерін де зерттедіңіз. Бұл туралы толығырақ айтып бересіз бе?

– Бұл архивтік құжаттар көп­теген маңызды мәліметті қамтиды. Себебі манчжур құжаттары көбіне Шың­жаң­дағы жергілікті шенеуніктердің им­ператорға тікелей жолдаған есеп­тері түрінде сақталған. Әри­не, мұндай баянхаттарда ав­торлардың жеке мүдделері кө­рініс табуы мүмкін, бірақ олар Цинь әкімшілігімен байланысқан қазақтардың шынайы бейнесін де көрсетеді.

– Қазақ-Цинь қарым-қа­тынастары туралы кіта­быңызды қазақ тіліне ауда­ру туралы ұсыныстар болды ма?

– Жақында бұл еңбекті орыс тіліне аудару туралы ұсыныс түсті. Егер аудар­ма Қазақстандағы оқырмандар үшін қызықты болса, оны қазақ тіліне аудару туралы да ұсыныс түсе жатар.

Әңгімелескен –

Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,

«Egemen Qazaqstan»