ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا «اشىق ۇكىمەت» سايتىندا قۇجاتتار ءتىزىمى جاريالانىپ، قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. وندا ۇكىمەتتىڭ قارۋلى كۇشتەر پرەزيدەنتتىك رەزەرۆىن قۇرۋ ۇسىنىسى جايلى ايتىلعان.

جوبا بويىنشا، بۇل توپقا «ەرەكشە سۇرىپتاۋدان» وتكەن اسكەري قىزمەتكەرلەردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن، كەيىن ولاردى جوعارى قولباسشىلىق لاۋازىمىنا ۇسىنباق (قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتى وعان كىرمەيدى). باستامانى قازىر نۇرلان ەرمەكباەۆ باسقارىپ وتىرعان قورعانىس مينيسترلىگى كوتەرگەن.

جارلىق جوباسى

اتالعان جارلىق جوباسى قارۋلى كۇشتەرگە اسكەري قىزمەتتى وتەۋ ەرەجەسىنە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىنادى. پرەزيدەنتتىك رەزەرۆ قۇرۋ بويىنشا جۇمىس قورعانىس مينيسترلىگىنە جۇكتەلەدى.

قۇجاتقا سايكەس، ىرىكتەۋ كەزىندە ۇمىتكەرلەردىڭ جەكە جانە ىسكەرلىك قاسيەتتەرى، قىزمەتتەگى جەتىستىكتەرى ەسەپكە الىنادى، اسكەريلەر اراسىنداعى «ارنايى تەكسەرۋ» جانە جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا شەشىمى نەگىزىندە تاڭدالادى.

كەلەسى كەزەڭدە ولار قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە ىرىكتەۋدەن وتەدى. 2019 جىلدان بەرى ونىڭ حاتشىسى – بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ. كەڭەستى ءومىر بويى باسقارۋ قۇقىعى بۇرىنعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلگەن.

«جىل سايىن قازاننىڭ 1-ىنە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس بولىمىنە پرەزيدەنتتىك رەزەرۆكە وتكىزۋگە ۇسىنىلعان قارۋلى كۇشتەر اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن جىبەرەدى» دەلىنگەن جارلىق جوباسىندا.

بۇدان سوڭ پرەزيدەنتتىك رەزەرۆ ۇمىتكەرلەرىنىڭ ءتىزىمى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنە تابىستالادى، ول پرەزيدەنتتىك رەزەرۆكە قابىلداۋ نەمەسە قابىلداماۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. ءتىزىم جىل سايىن جاسالادى، ال اسكەريلەردىڭ وندا بولۋ مەرزىمى «ءۇش جىلدان اسپاۋى كەرەك».

پرەزيدەنت جارلىعى جوباسىنا ۇكىمەتتىڭ بەرگەن تۇسىندىرمە حابارلاماسىندا «جارلىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق سالدارى بولمايدى، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتپەيدى» دەپ كورسەتىلگەن.

پرەمەر-مينيسترگە باعىتتالعان تۇسىندىرمە جازباسىندا قورعانىس مينيسترلىگى جارلىقتىڭ «جوعارى قولباسشىلىق لاۋازىمىن اتقارۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتكەرلەردى ساپالى ىرىكتەۋگە» مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپتى. قورعانىس مينيسترلىگى جارلىق قابىلدانعان جاعدايدا حالىقارالىق شارت بولىپ ەسەپتەلمەيتىنىن، سوندىقتان راتيفيكاتسيا جاساۋدىڭ كەرەگى جوعىن ايتادى.

ساراپشىلار نە دەيدى؟

قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى گەنەرال-مايور ايتقالي ەسەنعۇلوۆ ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنتتىك رەزەرۆ قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قۇپتايدى.

— جاقسى يدەيا، ەندى جوعارى لاۋازىمعا كادرلاردى ءادىل تاڭدايتىن بولار. مۇنداي باستامانى قولدايمىن، – دەدى گەنەرال ەسەنعۇلوۆ.

قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاعى ءبىر بۇرىنعى ورىنباسارى، گەنەرال امىربەك توعىسوۆ جوبانى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆاسىنا كۇمان كەلتىرەدى. توعىسوۆتىڭ ايتۋىنشا، «جاقسى يدەيانىڭ» تيىسىنشە جۇزەگە اسۋى ەكىتالاي جانە ول رەزەرۆ قۇرامىنا كىرەتىن كانديداتتاردى تالقىلاۋعا قوعام مۇشەلەرىنىڭ قاتىساتىنىنا سەنبەيدى.

— تىزىمگە كىرەتىن كانديداتتاردى اشىق تۇردە تالقىلاماسا، ءتۇرلى اتتەستاتسيالاۋ كوميسسيالارى جابىق ءوتىپ، پروتەكتسيونيزمگە جول بەرەدى، – دەيدى گەنەرال.

تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى دوسىم ساتپاەۆ قازاقستاندىق بيلىكتىڭ بۇعان دەيىن دە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىنان باسقارۋشى ەليتا دايىنداۋعا تىرىسقانىن، ولاردى «ا» جانە «ب» كورپۋسقا بولگەنىن ەسكە سالادى.

2015 جىلى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ قابىلداندى، وعان سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇش كورپۋسقا ءبولىندى: ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر (مينيسترلەر، وبلىس اكىمدەرى); «ا» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرى جانە «ب» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرى.

سول كەزدە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان باۋىرجان بايبەك «ەليتانىڭ ەليتاسى» دەپ اتاعان «ا» كورپۋسىنا مينيسترلەردىڭ جاۋاپتى حاتشىلارى، اۋدان اكىمدەرى مەن وزگە دە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كىردى. «ب» كورپۋسىنا – اتقارۋشى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كىردى. زاڭدا «ا» كورپۋسىنا كادرلىق رەزەرۆ جاساقتاۋ مەن وعان ىرىكتەۋدىڭ ەرەكشە ءتارتىبى قاراستىرىلعان.

ساياساتتانۋشى ساتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا، كورپۋستاردى جاساقتاۋ كەزىندە شەتەلدىك جوو-دا وقىعان جانە شەت تىلدەرىن بىلەتىن جاس مامانداردى تابۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى.

الايدا شەتەلدەن قازاقستانعا ورالىپ، جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە ورنالاسقان جاس ماماندار ء(تىپتى اراسىندا مينيستر دە بولدى) «بىلىكسىزدىك تانىتتى» دەگەن ساتپاەۆ «پوتومۋ چتو، پوتومۋ چتو» ءسوزىن قايتالاي بەرگەن جاس مينيسترلەردىڭ ءبىرىن ەسكە الدى (ساياساتتانۋشى سول كەزدە ەڭبەك ءمينيسترى بولعان سەرىك ابدەنوۆتى ايتادى. «قازاقستاندا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن نەگە كوتەرىپ جاتىر؟» دەگەن ساۋالعا ول «كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. <…> 50 جاستا زەينەت تۋرالى ويلاۋدىڭ كەرەگى نە؟» دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن).

ساتپاەۆ اقپان ايىندا استانادا جەر ۇيدە شىققان ورتتەن كوز جۇمعان بەس اپكەلى-ءسىڭلىلى كىشكەنتاي قىزداردىڭ قازاسىنا قاتىستى كەيبىر بيلىك وكىلدەرىنىڭ ءسوزى قوعامدا تەرىس رەاكتسيا تۋدىرعانىن دا اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ اتا-اناسى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن تۇنگى اۋىسىمعا جۇمىسقا كەتكەن.

وسى وقيعادان سوڭ بىرنەشە قالادا كوپ بالالى انالار نارازىلىق تانىتىپ، جاعدايلارىن جاقسارتۋدى تالاپ ەتتى. سول كەزدە اقش-تىڭ كولۋمبيا جانە گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تۇلەگى، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بولعان ءمادينا ابىلقاسىموۆا «كوپ بالالى انالار مەملەكەتتەن ميلليونداپ اقشا الادى، باسقا ەلدەردە ونداي جوق» دەپ مالىمدەدى.

ساتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا، وتە ءبىلىمدى ءارى ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان ءمىنسىز سانالعان وزگە تالانتتى ءارى جاس شەنەۋنىكتەر تۇرمەگە قامالدى. مىسالى، اقش-تىڭ دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، بۇرىنعى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى، 38 جاستاعى قۋاندىق بيشىمباەۆ 2017 جىلى “جەمقورلىق جاسادى” دەپ ايىپتالىپ، 10 جىلعا سوتتالدى. دوسىم ساتپاەۆتىڭ پىكىرىنشە، «ەسكىنى وزگەرتپەي، جاڭا دۇنيە جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن» وسىدان كورسە بولادى.

– شەتەلدەن كەلگەن جاس ءارى تالانتتى جەتەكشىلەر جەمقورلىققا باتقان جۇيەنى وزگەرتۋدىڭ ورنىنا وزدەرى سوعان بەيىمدەلەدى، – دەيدى ساتپاەۆ.

ساياساتتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە، جوعارى قولباسشىلىقتىڭ پرەزيدەنتتىك تىزىمىنە كىرەتىن اسكەريلەر دە جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتان ازات ەمەس اسكەري جۇيەگە بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر. ساتپاەۆ ءبىر كەزدەرى جىل سايىن اسكەري مەكەمەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن جەمقورلىق داۋلارىن ەسكە سالادى.

– قانداي رەزەرۆكە تۇسسە دە، بۇل جاعدايدا اسكەريلەرگە بىلايعى جۇرتتان دا اۋىر تيەدى، سەبەبى ولاردا «بۇيرىق تالقىلانبايدى، ورىندالادى» دەگەن ەرەجە بار. حالىق اراسىندا ونى بىلاي تۇسىندىرەدى: «ءبىرىنشى تارماق «باسشىنىڭ ايتقانى اركەز ءجون». ەكىنشى تارماق «باسشىنىڭ ءسوزى تەرىس بولسا، ءبىرىنشى تارماققا قارا»، – دەيدى ول.

ادام قۇقىعى جونىندەگى قازاقستاندىق بيۋرونىڭ اقپاراتتىق-باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، جۋرناليست جانە قۇقىق قورعاۋشى سەرگەي دۋۆانوۆتىڭ ايتۋىنشا، پرەزيدەنتتىك رەزەرۆ قۇرۋ تۋرالى باستامانى قورعانىس ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ كوتەرگەنى انىق (پرەزيدەنتتىك وكىلەتىن تاپسىراردان ءبىر تاۋلىك بۇرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇقك باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن ەرمەكباەۆقا گەنەرال پاگونىن تاقتى).

– بۇرىن اسكەري شەنى جوق قورعانىس ءمينيسترىن وزىنە جاقىن تارتۋ ءۇشىن سولاي ىستەدى. جارلىق جوباسىندا قورعانىس ءمينيسترى جىل سايىن پرەزيدەنتتىك رەزەرۆ كانديداتتارىنىڭ ءتىزىمىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە ۇسىنادى دەپ كورسەتىلگەن، ونى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسقارادى. دەمەك، جوعارى اسكەري كادرلار قۇرامىن نازارباەۆ باقىلاماق، ياعني، ءوز بيلىگىن كۇشەيتپەك. ال قازىرگى پرەزيدەنت توقاەۆ نازارباەۆ ماقۇلداعان تىزىمگە قول قويىپ قانا وتىرادى، – دەيدى دۋۆانوۆ.

قۇقىق قورعاۋشىنىڭ ايتۋىنشا، ەندى قورعانىس مينيسترلىگى جاڭا گەنەرال ەرمەكباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن پرەزيدەنت توقاەۆقا رەسمي تۇردە عانا باعىناتىن ءتارىزدى، ال شىن مانىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ادالدىعىن دالەلدەۋگە تىرىسادى.

– نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ادال ەكەنىن قورعانىس مينيسترلىگى (مينيستر ەرمەكباەۆ) رەسمي سايتى دا ارقىلى كورسەتىپ جاتىر، ونىڭ ءبىرىنشى بەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ تسيتاتاسى كەلتىرىلگەن (وعان ەش قارسىلىعىم جوق), سوعان قوسا نازارباەۆتىڭ باس قولباسشى فورماسىنداعى سۋرەتى تۇر. نازارباەۆ جارتى ايدان بەرى باس قولباسشى ەمەس. ال قازىرگى پرەزيدەنت جانە كونستيتۋتسيا بويىنشا باس قولباسشى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۋرالى قورعانىس مينيسترلىگى سايتىنىڭ باستاپقى بەتىنەن تۇك مالىمەت كورمەيسىز، – دەيدى دۋۆانوۆ.

2019 جىلى ءساۋىردىڭ 4-ءى كۇنگى دەرەك بويىنشا، قورعانىس مينيسترلىگى سايتىنىڭ جوعارعى بولىگىندە راسىمەن نازارباەۆتىڭ اسكەري فورماداعى سۋرەتى تۇر. قازىر ول بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ ادەتتەگى كيىمىمەن اۋىستىرىلدى.

ءساۋىردىڭ 4-ءى كۇنى باستاپقى بەتكە توقاەۆتىڭ سۋرەتى قويىلمادى. كونستيتۋتسيانىڭ 44-بابى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى – قارۋلى كۇشتەردىڭ باس قولباسشىسى سانالادى، ول قارۋلى كۇشتەر جوعارعى قولباسشىلىعىن قىزمەتكە تاعايىنداپ، بوساتادى.

2018 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءوزى قول قويعان زاڭ بويىنشا نازارباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن ءومىر بويى باسقارۋعا قۇقىلى. سول زاڭعا سايكەس بۇل مەكەمە كەڭەس بەرۋشىدەن كونستيتۋتسيالىق مەكەمەگە اينالدى. قۇجاتتا كورسەتىلگەندەي، مەكەمەنىڭ ميسسياسى حالىقارالىق ارەنادا مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىستى، ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ، كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمدى ساقتاۋ.

ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسى، پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ جوباسى، قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى قولباسشىلىعى پرەزيدەنتتىك رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى نەگىزدەمە ءساۋىردىڭ 12-سىنە دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋدا بولادى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى