Naurız ayınıñ soñında «Aşıq ükimet» saytında qwjattar tizimi jariyalanıp, qoğamdıq talqılauğa wsınıldı. Onda ükimettiñ qarulı küşter prezidenttik rezervin qwru wsınısı jaylı aytılğan.

Joba boyınşa, bwl topqa «erekşe swrıptaudan» ötken äskeri qızmetkerlerdi engizu közdelgen, keyin olardı joğarı qolbasşılıq lauazımına wsınbaq (qorğanıs ministri qızmeti oğan kirmeydi). Bastamanı qazir Nwrlan Ermekbaev basqarıp otırğan qorğanıs ministrligi kötergen.

JARLIQ JOBASI

Atalğan jarlıq jobası qarulı küşterge äskeri qızmetti öteu erejesine tiisti özgerister engizudi wsınadı. Prezidenttik rezerv qwru boyınşa jwmıs qorğanıs ministrligine jükteledi.

Qwjatqa säykes, irikteu kezinde ümitkerlerdiñ jeke jäne iskerlik qasietteri, qızmettegi jetistikteri esepke alınadı, äskeriler arasındağı «arnayı tekseru» jäne Joğarı attestaciyalıq komissiya şeşimi negizinde tañdaladı.

Kelesi kezeñde olar Qauipsizdik keñesinde irikteuden ötedi. 2019 jıldan beri onıñ hatşısı – bwrınğı işki ister ministri Qalmwhanbet Qasımov. Keñesti ömir boyı basqaru qwqığı bwrınğı prezident Nwrswltan Nazarbaevqa berilgen.

«Jıl sayın qazannıñ 1-ine deyin Qazaqstan Respublikası Qorğanıs ministrligi Qazaqstan Respublikası Qauipsizdik keñesiniñ äskeri qauipsizdik jäne qorğanıs bölimine prezidenttik rezervke ötkizuge wsınılğan qarulı küşter äskeri qızmetkerleriniñ tizimin jiberedi» delingen jarlıq jobasında.

Bwdan soñ prezidenttik rezerv ümitkerleriniñ tizimi prezident äkimşiligi jetekşisine tabıstaladı, ol prezidenttik rezervke qabıldau nemese qabıldamau turalı şeşim şığaradı. Tizim jıl sayın jasaladı, al äskerilerdiñ onda bolu merzimi «üş jıldan aspauı kerek».

Prezident jarlığı jobasına ükimettiñ bergen tüsindirme habarlamasında «Jarlıq jobasın jüzege asırudıñ teris äleumettik-ekonomikalıq jäne qwqıqtıq saldarı bolmaydı, respublikalıq byudjetten qosımşa şığındı talap etpeydi» dep körsetilgen.

Prem'er-ministrge bağıttalğan tüsindirme jazbasında qorğanıs ministrligi jarlıqtıñ «joğarı qolbasşılıq lauazımın atqaru üşin äskeri qızmetkerlerdi sapalı irikteuge» mümkindik beretinin aytıptı. Qorğanıs ministrligi jarlıq qabıldanğan jağdayda halıqaralıq şart bolıp eseptelmeytinin, sondıqtan ratifikaciya jasaudıñ keregi joğın aytadı.

SARAPŞILAR NE DEYDİ?

Qorğanıs ministriniñ bwrınğı orınbasarı general-mayor Aytqali Esenğwlov ükimettiñ prezidenttik rezerv qwru turalı bastamasın qwptaydı.

— Jaqsı ideya, endi joğarı lauazımğa kadrlardı ädil tañdaytın bolar. Mwnday bastamanı qoldaymın, – dedi general Esenğwlov.

Qorğanıs ministriniñ tağı bir bwrınğı orınbasarı, general Ämirbek Toğısov jobanı naqtı jüzege asıru perspektivasına kümän keltiredi. Toğısovtıñ aytuınşa, «jaqsı ideyanıñ» tiisinşe jüzege asuı ekitalay jäne ol rezerv qwramına kiretin kandidattardı talqılauğa qoğam müşeleriniñ qatısatınına senbeydi.

— Tizimge kiretin kandidattardı aşıq türde talqılamasa, türli attestaciyalau komissiyaları jabıq ötip, protekcionizmge jol beredi, – deydi general.

Täuekelderdi bağalau tobınıñ direktorı Dosım Sätpaev qazaqstandıq biliktiñ bwğan deyin de memlekettik qızmetkerler arasınan basqaruşı elita dayındauğa tırısqanın, olardı «A» jäne «B» korpusqa bölgenin eske saladı.

2015 jılı «Memlekettik qızmet turalı» zañ qabıldandı, oğan säykes memlekettik qızmetkerler üş korpusqa bölindi: sayasi memlekettik qızmetkerler (ministrler, oblıs äkimderi); «A» korpusınıñ äkimşilik memlekettik qızmetkerleri jäne «B» korpusınıñ äkimşilik memlekettik qızmetkerleri.

Sol kezde prezident äkimşiligi jetekşisiniñ orınbasarı bolğan Bauırjan Baybek «elitanıñ elitası» dep atağan «A» korpusına ministrlerdiñ jauaptı hatşıları, audan äkimderi men özge de memlekettik qızmetkerler kirdi. «B» korpusına – atqaruşı memlekettik qızmetkerler kirdi. Zañda «A» korpusına kadrlıq rezerv jasaqtau men oğan irikteudiñ erekşe tärtibi qarastırılğan.

Sayasattanuşı Sätpaevtıñ aytuınşa, korpustardı jasaqtau kezinde şeteldik JOO-da oqığan jäne şet tilderin biletin jas mamandardı tabuğa erekşe män berildi.

Alayda şetelden Qazaqstanğa oralıp, joğarı lauazımdı qızmetke ornalasqan jas mamandar (tipti arasında ministr de boldı) «biliksizdik tanıttı» degen Sätpaev «potomu çto, potomu çto» sözin qaytalay bergen jas ministrlerdiñ birin eske aldı (sayasattanuşı sol kezde eñbek ministri bolğan Serik Äbdenovtı aytadı. «Qazaqstanda äyelderdiñ zeynetke şığu jasın nege köterip jatır?» degen saualğa ol «Köp jwmıs isteu kerek. <…> 50 jasta zeynet turalı oylaudıñ keregi ne?» dep jauap bergen bolatın).

Sätpaev aqpan ayında astanada jer üyde şıqqan örtten köz jwmğan bes äpkeli-siñlili kişkentay qızdardıñ qazasına qatıstı keybir bilik ökilderiniñ sözi qoğamda teris reakciya tudırğanın da atap ötti. Olardıñ ata-anası otbasın asırau üşin tüngi auısımğa jwmısqa ketken.

Osı oqiğadan soñ birneşe qalada köp balalı analar narazılıq tanıtıp, jağdayların jaqsartudı talap etti. Sol kezde AQŞ-tıñ Kolumbiya jäne Garvard universitetteriniñ tülegi, eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministri bolğan Mädina Äbilqasımova «köp balalı analar memleketten milliondap aqşa aladı, basqa elderde onday joq» dep mälimdedi.

Sätpaevtıñ aytuınşa, öte bilimdi äri adamgerşilik twrğısınan minsiz sanalğan özge talanttı äri jas şeneunikter türmege qamaldı. Mısalı, AQŞ-tıñ Djordj Vaşington universitetiniñ tülegi, bwrınğı wlttıq ekonomika ministri, 38 jastağı Quandıq Bişimbaev 2017 jılı “jemqorlıq jasadı” dep ayıptalıp, 10 jılğa sottaldı. Dosım Sätpaevtıñ pikirinşe, «eskini özgertpey, jaña dünie jasau mümkin emestigin» osıdan körse boladı.

– Şetelden kelgen jas äri talanttı jetekşiler jemqorlıqqa batqan jüyeni özgertudiñ ornına özderi soğan beyimdeledi, – deydi Sätpaev.

Sayasattanuşınıñ pikirinşe, joğarı qolbasşılıqtıñ prezidenttik tizimine kiretin äskeriler de jemqorlıq pen paraqorlıqtan azat emes äskeri jüyege beyimdeluge mäjbür. Sätpaev bir kezderi jıl sayın äskeri mekemeni dür silkindirgen jemqorlıq dauların eske saladı.

– Qanday rezervke tüsse de, bwl jağdayda äskerilerge bılayğı jwrttan da auır tiedi, sebebi olarda «bwyrıq talqılanbaydı, orındaladı» degen ereje bar. Halıq arasında onı bılay tüsindiredi: «Birinşi tarmaq «Basşınıñ aytqanı ärkez jön». Ekinşi tarmaq «Basşınıñ sözi teris bolsa, birinşi tarmaqqa qara», – deydi ol.

Adam qwqığı jönindegi qazaqstandıq byuronıñ aqparattıq-baqılau ortalığınıñ jetekşisi, jurnalist jäne qwqıq qorğauşı Sergey Duvanovtıñ aytuınşa, prezidenttik rezerv qwru turalı bastamanı qorğanıs ministri Nwrlan Ermekbaevtıñ kötergeni anıq (Prezidenttik ökiletin tapsırardan bir täulik bwrın Nwrswltan Nazarbaev WQK basşısı Kärim Mäsimov pen Ermekbaevqa general pagonın taqtı).

– Bwrın äskeri şeni joq qorğanıs ministrin özine jaqın tartu üşin solay istedi. Jarlıq jobasında qorğanıs ministri jıl sayın prezidenttik rezerv kandidattarınıñ tizimin Qauipsizdik keñesine wsınadı dep körsetilgen, onı Nwrswltan Nazarbaev basqaradı. Demek, joğarı äskeri kadrlar qwramın Nazarbaev baqılamaq, yağni, öz biligin küşeytpek. Al qazirgi prezident Toqaev Nazarbaev maqwldağan tizimge qol qoyıp qana otıradı, – deydi Duvanov.

Qwqıq qorğauşınıñ aytuınşa, endi qorğanıs ministrligi jaña general Ermekbaevtıñ basşılığımen prezident Toqaevqa resmi türde ğana bağınatın tärizdi, al şın mäninde Nwrswltan Nazarbaevqa adaldığın däleldeuge tırısadı.

– Nwrswltan Nazarbaevqa adal ekenin qorğanıs ministrligi (ministr Ermekbaev) resmi saytı da arqılı körsetip jatır, onıñ birinşi betinde Qazaqstan Respublikasınıñ birinşi prezidenti – elbasınıñ citatası keltirilgen (oğan eş qarsılığım joq), soğan qosa Nazarbaevtıñ bas qolbasşı formasındağı sureti twr. Nazarbaev jartı aydan beri bas qolbasşı emes. Al qazirgi prezident jäne konstituciya boyınşa bas qolbasşı Qasım-Jomart Toqaev turalı qorğanıs ministrligi saytınıñ bastapqı betinen tük mälimet körmeysiz, – deydi Duvanov.

2019 jılı säuirdiñ 4-i küngi derek boyınşa, qorğanıs ministrligi saytınıñ joğarğı böliginde rasımen Nazarbaevtıñ äskeri formadağı sureti twr. Qazir ol bwrınğı prezidenttiñ ädettegi kiimimen auıstırıldı.

Säuirdiñ 4-i küni bastapqı betke Toqaevtıñ sureti qoyılmadı. Konstituciyanıñ 44-babı boyınşa Qazaqstan prezidenti – qarulı küşterdiñ bas qolbasşısı sanaladı, ol qarulı küşter joğarğı qolbasşılığın qızmetke tağayındap, bosatadı.

2018 jıldıñ şildesinde özi qol qoyğan zañ boyınşa Nazarbaev Qauipsizdik keñesin ömir boyı basqaruğa qwqılı. Sol zañğa säykes bwl mekeme keñes beruşiden konstituciyalıq mekemege aynaldı. Qwjatta körsetilgendey, mekemeniñ missiyası halıqaralıq arenada memlekettiñ wlttıq müddesin qorğau, wlttıq qauipsizdik pen qorğanıstı, işki sayasi twraqtılıqtı qamtamasız etu, konstituciyalıq qwrılımdı saqtau.

Ükimet qaulısınıñ jobası, prezident jarlığınıñ jobası, Qazaqstan qarulı küşteriniñ joğarğı qolbasşılığı prezidenttik rezervin qalıptastıru turalı negizdeme säuirdiñ 12-sine deyin qoğamdıq talqılauda boladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı