Қызық… | Kerey.kz/Керей.кз

قىزىق…

| Feb 4, 2026

1989 جىلى قازاق سسر-دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بىرەۋ، ول قازاق ءتىلى بولعان.

2026 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ، ول قازاق ءتىلى بولماق.

ماسەلە، 37 جىلدان بەرى پۋبليكاتسياعا ءتىل تۋرالى باپتىڭ 1- تارماعىن كورسەتىپ (قوعامداعى ۇلتشىلدىقتى باسۋ ءۇشىن) ال ىسجۇزىندە 2- تارماقپەن باسا جۇمىس ىستەۋىندە جاتىر.

1989 جىلدان بەرى قازاق ءتىلىنىڭ قۇزىرەتى كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنەن كوبىرەك قازاق ۇلتشىلارىنىڭ ينەرتسياسىنىڭ ارقاسىندا وركەندەدى. ويتكەنى قازاقتىلدى ورتا ۋربانيزاتسيالاندى، بىلايشا ايتقاندا قالاداعى مادەني ايماقتاردى قازاقتىلدى ىشكى ميگراتسيا باسىپ الدى. قازاقشا مەكتەپ، بالا-باقشا، ورتا جانە شاعىن بيزنەس تب ءبارى ىشكى ميگراتسيا مەن ۋربانيزاتسيانىڭ ەسەبىندە كوبەيدى. كونستيتۋتسيادا مەم-ءتىل قازاق ءتىلى دەپ كورسەتىلسە دە مەم-جۇيە 2-تارماقپەن جۇمىس جاسادى. ال كەيبىر مەكەمەلەر مەن وبلىستارداعى قازاق تىلىنە باسىمدىقتىڭ بەرىلۋى تىكەلەي دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ ناتيجەسىندە ورىندالدى.

سوندىقتان كونستيتۋتسياداعى ءتىل تۋرالى 1- تارماقتى پۋبليكاتسياعا كورسەتىپ ال شىن مانىندە 2-تارماقپەن جۇمىس جاساۋدىڭ ەش كەرەگى جوق.

ەلدەس وردا

04.02.2026

Tridon Mk2 زەنيتتىك قوندىرعى

kerey.kz

شۆەتسيا مەن دانيا ۋكرايناعا ارناپ بريتان-شۆەد وندىرىسىندەگى زاماناۋي Tridon Mk2 زەنيتتىك قوندىرعىلارىن ساتىپ الۋعا بىرىگىپ كىرىستى. كەشەن اسىرەسە جاقىن قاشىقتىقتا ۇشاتىن يراندىق «شاحەد» دروندارىنا قارسى ەڭ ءتيىمدى قارۋدىڭ ءبىرى. قازىرگى ۋاقىتتا Tridon Mk2 ءوز كلاسىنداعى ەڭ وزىق اۋە شابۋىلىنا قارسى جۇيە سانالادى. Tridon Mk2 زەنيتتىك قوندىرعىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى اتىس قارقىنى. ول مينۋتىنا 300 وققا دەيىن جاۋدىرا الادى. وسىلايشا اۋە كەڭىستىگىنە ەنەتىن شاعىن درونداردىڭ كوزىن جىلدام ءارى ءدال جويۋعا مۇمكىندىك تۋادى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى اتىلاتىن 40-مم سناريادتاردىڭ قۇنى نەبارى 27 دوللاردى قۇرايدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن دالەلدەيدى. قارۋ-جاراق سالاسىنداعى ماماندار ۋكرايناداعى اسكەري قاقتىعىستاردى ەسكەرە وتىرىپ، ارزان ءارى ءتيىمدى اۋە قورعانىسى قارۋىنا سۇرانىس جوعارى ەكەنىن ايتادى. Tridon Mk2 جۇيەسىندە قولدانىلاتىن ارنايى بريتاندىق
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
ماتەماتيكانىڭ Nature-سى مەن Science-ى

kerey.kz

ماتەماتيكانىڭ Nature-سى مەن Science-ى: ماتەماتيكا سالاسى ءاردايىم باسقا عىلىمداردان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى جانە ەشبىر عىلىمنان تاۋەلسىز، ءوز الدىنا دامىپ كەلەدى. كەرىسىنشە، كوپتەگەن باسقا عىلىم سالالارىن ماتەماتيكاسىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇگىنگى جازبامدا ماتەماتيكانىڭ تاعى بىرنەشە ەرەكشەلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل اقپارات عىلىمي ورتادا جۇرگەن كوپتەگەن ادامدارعا پايدالى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بارلىعىمىز بىلەتىندەي، كوپتەگەن عىلىم سالالارى ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات سانالاتىن نوبەل سىيلىعى ماتەماتيكتەرگە بەرىلمەيدى. الايدا بۇل ماتەماتيكتەر نوبەل الۋعا قابىلەتتى ەمەس دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، باسقا سالالار بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان ماتەماتيكتەر دە بار. ماتەماتيكتەردىڭ «نوبەلى» سانالاتىن الەمدە ەڭ ءىرى ەكى سىيلىق بار. ءبىرىنشىسى – فيلدس سىيلىعى. بۇل ماراپات 40 جاسقا دەيىنگى ەڭ ۇزدىك ماتەماتيكتەرگە، ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن اسا كۇردەلى ەسەپتەردى شەشكەن
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا