شاعىن ساراپتاما

ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى.

ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ قالىپتاسۋىن نەگىزدەپ وتىردى. ءبىر ۋاقىتتاردا “قازاق” دەگەن ۇعىم كەرەي مەن جانىبەك حانعا ەرگەن ءھام ونى قۇپتاعان رۋ-تايپالارعا قاراتا ايتىلسا، ءبىر ۋاقىتتا قاسىم حانعا باعىنىشتى ءھام ونىڭ قۇزىرەتىنە سالىق تاپسىرۋشى بارلىق ايماقتارعا قاراتا ايتىلدى. ءتىپتى ءبىر ۋاقىتتا “قازاق” ۇعىمى التى الاش دەگەن كونتسەپتسيا اياسىندا بىرىككەن كيىز تۋىرلىقتى كوشپەندى رۋ-تايپالاردى كورسەتسە، ءبىر ۋاقىتتاردا ءۇش ءجۇز قۇرامىنا ەنگەن رۋلاردى كورسەتتى.

ءۇشىنشى، ءبىزدىڭ قازىرگى بۋىن ۇرپاق سول 18- عاسىرداعى ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام اكىمشىلىك جانە ەكونوميكالىق-شارۋاشىلىق جاعدايىنا بايلانىستى سول زاماننىڭ شارتتارى نەگىزىندە قابىلدانعان ء“ۇش ءجۇز” كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ تاريح، مادەنيەت، شەجىرە، ۇلتتىق ونەر اتاۋلىنىڭ ءبارى اتالمىش ء“ۇش ءجۇزدىڭ” كونتسەپتسياسى نەگىزىندە جازىلادى، جاسالادى. بۇگىنگى ساياسي فيلوسوفيامىز دا انە سول ء“ۇش جۇزگە” قۇرالعان.

ءتورتىنشى، تاعى دا الاڭدايتىن ءبىر ماسەلە: ء“ۇش ءجۇز” كونتسەپتسياسىمەن ۇلىق ۇلىسقا تىكە سەكىرگىمىز كەلەتىنى. ياعني تاريحي مەتودولوگيانىڭ دۇرىس بولماۋى. قازاقستان – جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي ميراسى دەيتىن بىرجاقتى ۇرانىمەن ورتاعاسىر كەزەڭىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋ. ءسويتىپ تاريحىمىزعا تىكەلەي قاتىسى بار شاعاتاي ۇلىسى جانە موعولستاندى ودان دا ەرتە كەزەڭ دەشتى-قىپشاق ءداۋىرىن بىرتىندەپ نازاردان تىس قالدىرىپ جاتىرمىز.

بەسىنشى، قازاق حاندارى ءوز ءداۋىرىنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني، رۋحاني داعدارىستارى مەن قيىندىقتارىنان ءساتتى شىعۋى ءۇشىن ءتۇرلى ساياسي-رۋحاني كونتسەپتسيالاردى قابىلداپ وتىرعان. ءسويتىپ وزىنە قاراستى كوشپەندى رۋلاردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. “كيىز تۋىرلىق”، “التى الاش”، ء“ۇشجۇز”، تب ۇعىمدار زاماننىڭ شارتىنا ساي قالىپتاسقان ەتنوگەنەزدىك سۇرىپتالۋدى جەدەلدەتكەن دالا كونتسەپتسياسى ەدى. سوڭعى ءۇش ءجۇز جىلدا كونتسەپتسيا جاڭارمادى، ونى جاڭارتۋعا مۇرسات تا بولمادى، وتارلانۋ مۇمكىندىك بەرمەدى. ايتپەسە قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى 19-20 عاسىردىڭ شارتىنا ساي جاڭا كونتسەپتسيا قابىلدايتىن ەدى. بىراق ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ودان دا تەرەڭدە جاتىر.

التىنشى، ياعني 21 عاسىردا ءبىز الەمدىك وركەنيەت پرينتسيپتەرىنە ساي جاڭا ەتنوقۇرىلىم قالىپتاستىرامىز دەسەك ء“ۇشجۇز” كونتسەپتسياسىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. بۇل كونتسەپتسيا ءوز مىندەتىن الدەقاشان اتقارىپ بولدى. ءبىزدى 17-18 عاسىردىڭ قيىندىقتارىنان بۇگىنگە دەيىن امان-ساۋ الىپ كەلدى. ەندى ءبىز ءۇش جۇزدەن قۇرالاتىن ءوز ەتنوگەنەزىمىزدى ساقتاي وتىرىپ جاڭا كونتسەپتسيا قابىلداۋىمىز كەرەك. ايتپەسە ءبىز 18 عاسىردىڭ “بۋ ماشيناسىمەن” 21 عاسىردا قايدا بارامىز؟!

جەتىنشى، ءۇش جۇزدەن قۇرالاتىن قازاقتى ۇلىق ۇلىستىڭ تىكەلەي مۇراگەرى رەتىندە كورۋ ۇمتىلىسى قانشالىق دۇرىس؟. مەنىڭشە ۇلتتىق بولمىستى قۇرايتىن ء“جۇز” كونتسەپتسياسىن قايتا قاراستىرمايىنشا ورتاعاسىردىڭ ساياسي، مادەني ءھام رۋحاني بولمىسىن تولىعىمەن ساباقتاستىرۋ وتە قيىن. بۇل جەردە ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشىلىق وتە كوپ. ەڭ قاراپايىم مىسال، ءۇش جۇزدەن قۇرالاتىن قازاق تايپالارى تەك ۇلىق ۇلىستىڭ قۇرامىندا بولمادى ەسەسىنە شاعاتاي ۇلىسىنىڭ كەيىنگى موعولستاننىڭ دا قۇرامىندا بولدى. ءتىپتى ۇلى موڭعول جورىعىنا باس يمەگەن دەشتى-قىپشاقتىڭ كەيبىر رۋ-تايپالارى دا ءبىزدىڭ تاريحىمىز اياسىندا قاراستىرىلۋى ءتيىس، ولاردى ۇلىق ۇلىسقا باعىنبادى دەپ بولە قاراۋ عىلىمي ەتيكاعا جاتپايدى. دەگەنمەن ءبىز قازىر ۇلىق ۇلىس تۋرالى كوبىرەك دارىپتەپ ال شاعاتاي مەن موعولستاندى ءتىپتى دەشتى-قىپشاقتى نازاردان تىس قالدىرىپ جاتىرمىز. التىن وردا قانشالىق ۇلىقتالسا شاعاتاي ۇلىسى دا، موعولستان دا سونشالىق ۇلىقتالۋى كەرەك.

18- عاسىردىڭ كونتسەپتسياسىن قالاي جاڭارتامىز؟

قاراڭىزشى، قازاقستانداعى سلاۆيان نەمەسە قاندايدا ءبىر حالىقتىڭ وكىلى قازاق مەكتەبىنە بارادى، قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن جەتتىك مەڭگەرگەن، ءوزىن وسى ەلدىڭ ءتول ۇرپاعى سەزىنەدى، دومبىرا شەرتەدى، ءتىپتى ايتىسقا قاتىسادى، ءسىز كەلەسىز دە ونى 18-عاسىردىڭ ەسكى ميزامى بويىنشا “سەن جۇزگە جاتپايسىڭ، سول ءۇشىن قازاق بولا المايسىڭ” دەيسىز بە؟! سىزشە، قازاق دەگەن كىم؟ مىسالى ءبىر ۋاقىتتاردا “قازاق” دەپ كەرەي مەن جانىبەك حاندى قولداعان ساياسي-رۋحاني كوزقاراسى بولەك رۋ-تايپالاردى سولاي اتادى…

ءبىر جىلدارى التى سان الاشتى اتادى. ءبىر ۋاقىتتاردا قاسىم حانعا سالىق تاپسىرعان، افراسيابتى بيلەگەن قايىپ پەن حان تاۋكەگە باعىنىشتى ەلدى اتادى. قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى، وردا كەڭەسشىلەرى، ستراتەگتەرى ءھام بيلەرى ءوز ءداۋىرىنىڭ قيىندىعىنان ءساتتى شىعاتىن ستراتەگيالىق كونتسەپتسيالاردى جاڭارتىپ قابىلداپ وتىردى. رەسەيدىڭ وتارلىق ساياساتى بولماسا كونتسەپتسيا ۇزدىكسىز جاڭارىپ بۇگىنگە دە جەتىپ ءبىز باسقا تانىم تۇسىنىكپەن ءومىر سۇرگەن جاڭا ەتنوگەنەزدىڭ باستاۋىندا وتىراتىن ەدىك.

مەنىڭشە بۇگىنگى رۋحاني، مادەني داعدارىسىمىز وتە تەرەڭدە جاتىر. ءبىز 300 جىل بويى ورىندالا الماعان عاسىرلىق جۇكتىڭ تاپسىرماسىن ارقالاعان ءالسىز ۇرپاقپىز. 30 جىلدا ءبىز 300 جىل بويى كەشىككەن جۇكتى سەزىنە الدىق با، ول دا قىزىق.

قوش، ءبىز قالاي بولماسىن 18- عاسىردىڭ ساياسي، مادەني ءھام رۋحاني كونتسەپتسياسىن قايتا قابىلداۋىمىز كەرەك. مىسالى شىڭعىس حان ءوز زامانىندا “كيىز تۋىرلىقتى” دەگەن ۇلى كونتسەپتسيا قابىلدادى. ءبىز 21 عاسىردا قانداي كونتسەپتسيا قابىلدايمىز؟!

ءبىرىنشى، ء“ۇشجۇز” ۇعىمى تۋرالى جاڭا انىقتاما قابىلداۋ. بۇرىن ءۇشجۇز كونتسەپتسياسى قالاي ەدى؟ سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن، بۇرىنعى كەزدە قالماقتىڭ نە باشقۇرتتىڭ اۋىلىن شاپقاندا جۇزدەپ-مىڭداپ قۇلدىققا تۇسكەن ازاماتتارى قازاق اراسىندا ءجۇرىپ تەز ءسىڭىپ كەتەتىن بولعان. نەگە؟ قۇل بوپ قازاقتىڭ مالىن باعىپ وتىنىن جارىپ جۇرگەن الگى تۇتقىندى سول اۋىلدىڭ اقساقالى كەيىن باۋرىنا باسىپ الگىگە سول ەلدەن قىز الىپ بەرىپ ۇيلەندىرىپ جانە ودان تاراعان ۇرپاقتى سول اۋىلدىڭ شەجىرەسىنە قوسىپ جاڭا اتا رەتىندە ءبولىپ تاراتاتىن-دى. بۇرىن سول شەجىرە 5 اتا بولسا اناۋ 6-اتاعا اينالىپ ودان تاراعان ەل سول شەجىرەنىڭ قۇرامىندا قۇقى تەڭ قورعالاتىن بولعان. ەرەكشە جاعدايدا بولماسا ونىڭ تەگىن ەشكىم تەكتەپ بەتىنە باسپاعان. بۇل بۇرىنعى ءۇشجۇز كونتسەپتسياسى. جەتى اتاعا تولعان سوڭ شەجىرەدەن اتالىق شىعارىپ رۋلاردى قايتادان ءتۇزىپ وتىرۋ 20- عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءوز بولمىسىمەن جەتىپ وتىردى. ال ودان كەيىنگى اكىمشىلىك قۇرىلىم، ەكونوميكالىق جانە شارۋاشىلىق نەگىزدەرى شەجىرەلىك تۇرپاتتى سول بۇرىنعى كۇيىنشە قالدىرىپ ونى 21 عاسىرعا بەيىمدەۋ قىزمەتىن توقتاتىپ الدى. ياعني بۇگىنگى شەجىرەدە ادام اتتارىنىڭ تىزبەگى عانس اتالعانى بولماسا شەجىرە دەگەنىڭىز ءوز مانىندەگى شەجىرە ەمەس. ەشبىر شەجىرەدە ءتۇتىن سانى مەن جەتى اتاعا دەيىنگى شارت تولسا دا ء“بولىنىپ” شىققان ەشكىمدى كورمەيسىڭ. پروبلەما ما، ۇلكەن پروبلەما. ول ءۇشىن الدىمەن ء“ۇشجۇز” كونتسەپتسياسىن 21 عاسىردىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە الەمدىك وركەنيەتتىك پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلىپ قايتا قاراستىرۋىمىز كەرەك.

ەكىنشىسى، قازاق دەگەن ۇعىمنىڭ 21 عاسىرداعى ساياسي، اكىمشىلىك جانە ەكونوميكالىق ءھام رۋحاني انىقتاماسىن كەڭەيتۋىمىز كەرەك. بۇرىنعى ۋاقىتتا “قازاق” ۇعىمى دەپ التى الاشتى، كيىز تۋىرلىقتى حالىقتى جانە ءۇش جۇزدەن قۇرالعان ەتنوقۇرامدى مەڭزەسە، 21 عاسىرداعى “قازاق” ۇعىمى ادامزاتتىق وركەنيەت پرينتسيپتەرىنە سايكەس كەلەتىن قاندايدا ءبىر ساياسي، ءدىني ءھام مادەني تۇسىنىكتەن دە كەڭ ءارى اۋقىمدى ءبىرتۇتاس ۇعىمدى قامتۋى ءتيىس. دالىرەك ايتقاندا 21 عاسىردا قازاق بولۋى ءۇشىن مونگوليد بولۋى، قازاق بولۋى ءۇشىن مۇسىلمان بولۋى، قازاق بولۋى ءۇشىن “ۇشجۇزگە” ءبولىنۋى شارت ەمەس، ول سونىمەن عانا شەكتەلمەۋى وسى ۇعىمداردى دا ءوز ىشىنە قامتىعان اسا اۋقىمدى ەتنو-مادەني كەكىستىكتى قۇراۋى ءتيىس. ياعني ەشقانداي ءدىني سەنىمى بولماسا دا سول ازامات قازاق بولىپ انىقتالا الادى، حريستيان بولسا دا ءوزىن قازاق سەزىنسە وندا ول “قازاق” بولا الادى. اتاپ ايتقاندا 21 عاسىرداعى “قازاق” ۇعىمى ءۇش جۇزدەن، مۇسىلماندىق نانىم-سەنىمنەن جانە حريستياندىق مادەنيەتتەن، اتەيستىك تانىمنان دا ءبىر كەڭىستىك جوعارىدا تۇرعان ۇعىم بولۋى ءتيىس.

ءۇشىنشى، حح عاسىر باسىندا وسى تاقىرىپ بويىنشا ءا.بقكەيحان، م.شوقاي جانە ت.رىسقۇلوۆتار زامانىنىڭ قيىندىعى مەن تىعىزدىعىنا قاراماستان تەرەڭ زەرتتەپ ويلانا كەلە جاڭا كونتسەپتسيا قابىلداعان ەدى. ياعني “الاش” جانە “تۇركىستان” كونتسەپتسياسى. اتالعان كونتسەپتسيا اياسىندا “قازاق”، ء“ۇشجۇز” تۋرالى ۇعىمدار جاڭا ساپا نەگىزىندە وركەنيەت پرينتسيپتەرىنە ساي 20- عاسىرعا ترانسفورماتسيالاناتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي زاماننىڭ اۋقىمى جار بەرمەدى جانە اتالعان تاريحي ۇعىمدار ماركيستىك-لەنيندىك پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلگەن سوۆەتتىك يدەولوگياعا قاراي يكەمدەلىپ بەيىمدەلدى. 1991 جىلدارى ەگەمەندىك كەزەڭىندە بۇل ءۇردىس تاعى دا تولىعىمەن شەشىلمەدى. 2000 جىلدارى ءبىرتۇتاس “قازاقستاندىق ۇلت” كونتسەپتسياسى قوعامدا ەرەكشە ءدۇمپۋ تۋدىردى، ۇلت زيالىلارى قازاقتىلدى قاۋىمدى قازاقستاندىق ۇلت دوكتريناسى اياسىندا جويىپ الۋدان الاڭدادى. مەنىڭشە قازىر “قازاق دوكتريناسىن” جاڭاشا قابىلداۋدىڭ شارتى ءپىسىپ جەتىلدى.

ءتورتىنشى، قازاق دوكتريناسىندا قازاقتىڭ ەتنوتەرريتورياسى انىقتالا وتىرىپ ياعني اراتۇرىك، شۇلەن تاۋلارى، ەرەنقابىرعا، التاي، ءتاڭىرتاۋ جانە ءىبىر-ءسىبىر، ۇلى ارقا، ەسىلدىڭ بويى، جايىق پەن ەدىلدىڭ تۇتاس الابى، قاپ تاۋى مەن تەڭنىڭ باسى، ماڭعىشىلاق پەن امۋداريا ساعالارى، ءتاڭىرتاۋدىڭ سەيحۋن-جەيحۋنمەن جاعالاسا تۇيىسكەن پەرعانا القابى، الاتاۋ تۇركى-موعول، دەشتى-قىپشاق ءھام سلاۆيان تەكتى ءتۇرلى ەتنوستاردى “قازاق” اتاۋىمەن بىرىكتىرىلە وتىرىپ جاڭاشا ەتنوگەنەزدى قۇرايدى. قازاقتىڭ جاڭا ەتنوگەنەزى انىقتاماسىندا تۇركى-موعول (شامامەن 80%), سلاۆيان (شامامەن 15%) ءھام يراني (شامامەن 5%) ءۇش تۇعىر بار. وسى ءۇش ەتنوقۇرىلىم بۇگىنگى “قازاقتى” قۇرايدى. ءتىلى – بايىرلى تۇركى جانە دەشتى-قىپشاق ءتىلى نەگىزىندە قالىپتاسقان- قازاق ءتىلى. تاريحى – قاندايدا ءبىر تاريحي مەملەكەتتەرگە باسىمدىق بەرىلمەيدى، اتالعان گەوگرافيالىق جانە ەتنوتەرريتوريادا ۇستەمدىك قۇرعان بارلىق تاريحي وقيعالار تەڭ جاعدايدا اكادەميالىق تاريح رەتىندە بىرگە قاراستىرىلادى. مادەنيەتى مەن نانىم-سەنىمى قاندايدا ءبىر تاريحي نانىم-سەنىمگە باسىمدىق بەرىلمەيدى، اتالعان ەتنوتەرريتورياداعى بايىرعى حالىقتىڭ قولدانىستاعى مادەنيەتى ساقتالادى جانە ءاربىر تاريحي نانىم-سەنىمدەرگە تەڭ قۇقىلى قارالادى ءھام قورعالادى.

بەسىنشى، مىسال رەتىندە ۇسىنىلعان دوكترينانىڭ قۇرىلىمى قوعامدا اشىق تالقىلاۋدان ءوتۋى ءتيىس. جانە قازاقستانداعى ءاربىر ازامات جانە ءاربىر ءدىني سەنىمدەر مەن مادەني قۇرىلىمدار سونىڭ ىشىندە قورعالۋى ءتيىس. سول كەزدە ءبىز ۇرپاق ساباقتاستىعى ارقىلى “ۇشجۇزدىك” كونتسەپتسيانى اقىرىنداپ 21-عاسىرعا ترانسفورماتسيالاي الامىز. ال ەگەر ترانسفورماتسيالاۋ ءىسى دۇرىس جۇرمەسە ء“ۇشجۇز” كونتسەپتسياسى 21- عاسىردا ءبىزدىڭ كوپتەگەن جاڭا شارتتارىمىزعا سىڭبەي، ءتۇبى جوق تۇسىنىكسىز “كەدەرگىلەرگە” الىپ كەلەدى. ول كەزدە ء“ۇشجۇزدى” ەشكىم زامانعا ساي بەيىمدەپ ترانسفورماتسيالايىق دەمەۋى مۇمكىن، ول كەزدە “وسى ءۇشجۇزدىڭ بىزگە نە قاجەتى بار” دەۋى مۇمكىن.

التىنشى، بۇل تاقىرىپتى 30 جىل بۇرىن ەرتە قولعا الىپ تۇعىرلى كونتسەپتسياسىن قابىلداۋىمىز كەرەك ەدى. ىرگەلەس ەلدەردە مىسالى قىتاي مەن رەسەيدە حح عاسىردا اتالعان تاقىرىپ بويىنشا كوپ ديسكۋسسيا بولدى. اسىرەسە قىتاي تاريحشىلارى مەن ساياساتتانۋشىلارى بۇل تاقىرىپ اياسىندا ەرەكشە پىكىر-تالاس جاسادى. ولار سوڭىندا “中华民族” دەگەن كونتسەپتسيا قابىلدادى. جانە ءبارى وسى تۇعىرناماعا توقتادى.

ەلدەس وردا

15.06. 2026