Şağın saraptama

Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı.

Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ qabıldanuı qazaq etnogeneziniñ qalıptasuın negizdep otırdı. Bir uaqıttarda “qazaq” degen wğım Kerey men Jänibek hanğa ergen häm onı qwptağan ru-taypalarğa qarata aytılsa, bir uaqıtta Qasım hanğa bağınıştı häm onıñ qwziretine salıq tapsıruşı barlıq aymaqtarğa qarata aytıldı. Tipti bir uaqıtta “qazaq” wğımı Altı Alaş degen koncepciya ayasında birikken kiiz tuırlıqtı köşpendi ru-taypalardı körsetse, bir uaqıttarda üş jüz qwramına engen rulardı körsetti.

Üşinşi, bizdiñ qazirgi buın wrpaq sol 18- ğasırdağı sayasi, äleumettik häm äkimşilik jäne ekonomikalıq-şaruaşılıq jağdayına baylanıstı sol zamannıñ şarttarı negizinde qabıldanğan “üş jüz” koncepciyasımen äli ömir sürip jatırmız. Bizdiñ tarih, mädeniet, şejire, wlttıq öner ataulınıñ bäri atalmış “üş jüzdiñ” koncepciyası negizinde jazıladı, jasaladı. Bügingi sayasi filosofiyamız da äne sol “üş jüzge” qwralğan.

Törtinşi, tağı da alañdaytın bir mäsele: “üş jüz” koncepciyasımen Wlıq Wlısqa tike sekirgimiz keletini. YAğni tarihi metodologiyanıñ dwrıs bolmauı. Qazaqstan – Joşı wlısınıñ tarihi mirası deytin birjaqtı wranımen ortağasır kezeñine qızığuşılıq tanıtu. Söytip tarihımızğa tikeley qatısı bar Şağatay wlısı jäne Moğolstandı odan da erte kezeñ Deşti-Qıpşaq däuirin birtindep nazardan tıs qaldırıp jatırmız.

Besinşi, qazaq handarı öz däuiriniñ sayasi, ekonomikalıq jäne mädeni, ruhani dağdarıstarı men qiındıqtarınan sätti şığuı üşin türli sayasi-ruhani koncepciyalardı qabıldap otırğan. Söytip özine qarastı köşpendi rulardıñ twtastığın saqtap qaldı. “Kiiz tuırlıq”, “Altı Alaş”, “Üşjüz”, tb wğımdar zamannıñ şartına say qalıptasqan etnogenezdik swrıptaludı jedeldetken dala koncepciyası edi. Soñğı üş jüz jılda koncepciya jañarmadı, onı jañartuğa mwrsat ta bolmadı, otarlanu mümkindik bermedi. Äytpese qazaqtıñ han-swltandarı 19-20 ğasırdıñ şartına say jaña koncepciya qabıldaytın edi. Biraq mäseleniñ tüyini odan da tereñde jatır.

Altınşı, yağni 21 ğasırda biz älemdik örkeniet principterine say jaña etnoqwrılım qalıptastıramız desek “üşjüz” koncepciyasın qayta qarauımız kerek. Bwl koncepciya öz mindetin äldeqaşan atqarıp boldı. Bizdi 17-18 ğasırdıñ qiındıqtarınan büginge deyin aman-sau alıp keldi. Endi biz üş jüzden qwralatın öz etnogenezimizdi saqtay otırıp jaña koncepciya qabıldauımız kerek. Äytpese biz 18 ğasırdıñ “bu maşinasımen” 21 ğasırda qayda baramız?!

Jetinşi, Üş jüzden qwralatın qazaqtı Wlıq Wlıstıñ tikeley mwrageri retinde köru wmtılısı qanşalıq dwrıs?. Meniñşe wlttıq bolmıstı qwraytın “jüz” koncepciyasın qayta qarastırmayınşa ortağasırdıñ sayasi, mädeni häm ruhani bolmısın tolığımen sabaqtastıru öte qiın. Bwl jerde bir-birine qarama-qayşılıq öte köp. Eñ qarapayım mısal, üş jüzden qwralatın qazaq taypaları tek Wlıq Wlıstıñ qwramında bolmadı esesine Şağatay wlısınıñ keyingi Moğolstannıñ da qwramında boldı. Tipti Wlı Moñğol jorığına bas imegen deşti-Qıpşaqtıñ keybir ru-taypaları da bizdiñ tarihımız ayasında qarastırıluı tiis, olardı Wlıq Wlısqa bağınbadı dep böle qarau ğılımi etikağa jatpaydı. Degenmen biz qazir Wlıq Wlıs turalı köbirek däriptep al Şağatay men Moğolstandı tipti Deşti-Qıpşaqtı nazardan tıs qaldırıp jatırmız. Altın Orda qanşalıq wlıqtalsa Şağatay wlısı da, Moğolstan da sonşalıq wlıqtaluı kerek.

18- ğasırdıñ koncepciyasın qalay jañartamız?

Qarañızşı, Qazaqstandağı slavyan nemese qandayda bir halıqtıñ ökili qazaq mektebine baradı, qazaqtıñ tili men mädenietin jettik meñgergen, özin osı eldiñ töl wrpağı sezinedi, dombıra şertedi, tipti aytısqa qatısadı, siz kelesiz de onı 18-ğasırdıñ eski mizamı boyınşa “sen jüzge jatpaysıñ, sol üşin qazaq bola almaysıñ” deysiz be?! Sizşe, qazaq degen kim? Mısalı bir uaqıttarda “qazaq” dep Kerey men Jänibek handı qoldağan sayasi-ruhani közqarası bölek ru-taypalardı solay atadı…

Bir jıldarı Altı san Alaştı atadı. Bir uaqıttarda Qasım hanğa salıq tapsırğan, Afrasiabtı bilegen Qayıp pen han Täukege bağınıştı eldi atadı. Qazaqtıñ han-swltandarı, orda keñesşileri, strategteri häm bileri öz däuiriniñ qiındığınan sätti şığatın strategiyalıq koncepciyalardı jañartıp qabıldap otırdı. Reseydiñ otarlıq sayasatı bolmasa koncepciya üzdiksiz jañarıp büginge de jetip biz basqa tanım tüsinikpen ömir sürgen jaña etnogenezdiñ bastauında otıratın edik.

Meniñşe bügingi ruhani, mädeni dağdarısımız öte tereñde jatır. Biz 300 jıl boyı orındala almağan ğasırlıq jüktiñ tapsırmasın arqalağan älsiz wrpaqpız. 30 jılda biz 300 jıl boyı keşikken jükti sezine aldıq ba, ol da qızıq.

Qoş, biz qalay bolmasın 18- ğasırdıñ sayasi, mädeni häm ruhani koncepciyasın qayta qabıldauımız kerek. Mısalı Şıñğıs han öz zamanında “kiiz tuırlıqtı” degen wlı koncepciya qabıldadı. Biz 21 ğasırda qanday koncepciya qabıldaymız?!

Birinşi, “üşjüz” wğımı turalı jaña anıqtama qabıldau. Bwrın üşjüz koncepciyası qalay edi? Sizge bir mısal aytayın, bwrınğı kezde qalmaqtıñ ne başqwrttıñ auılın şapqanda jüzdep-mıñdap qwldıqqa tüsken azamattarı qazaq arasında jürip tez siñip ketetin bolğan. Nege? Qwl bop qazaqtıñ malın bağıp otının jarıp jürgen älgi twtqındı sol auıldıñ aqsaqalı keyin baurına basıp älgige sol elden qız alıp berip üylendirip jäne odan tarağan wrpaqtı sol auıldıñ şejiresine qosıp jaña ata retinde bölip taratatın-dı. Bwrın sol şejire 5 ata bolsa anau 6-atağa aynalıp odan tarağan el sol şejireniñ qwramında qwqı teñ qorğalatın bolğan. Erekşe jağdayda bolmasa onıñ tegin eşkim tektep betine baspağan. Bwl bwrınğı üşjüz koncepciyası. Jeti atağa tolğan soñ şejireden atalıq şığarıp rulardı qaytadan tüzip otıru 20- ğasırdıñ basına deyin öz bolmısımen jetip otırdı. Al odan keyingi äkimşilik qwrılım, ekonomikalıq jäne şaruaşılıq negizderi şejirelik twrpattı sol bwrınğı küyinşe qaldırıp onı 21 ğasırğa beyimdeu qızmetin toqtatıp aldı. YAğni bügingi şejirede adam attarınıñ tizbegi ğans atalğanı bolmasa şejire degeniñiz öz mänindegi şejire emes. Eşbir şejirede tütin sanı men jeti atağa deyingi şart tolsa da “bölinip” şıqqan eşkimdi körmeysiñ. Problema ma, ülken problema. Ol üşin aldımen “üşjüz” koncepciyasın 21 ğasırdıñ sayasi, ekonomikalıq, äleumettik jäne älemdik örkeniettik principterge negizdelip qayta qarastıruımız kerek.

Ekinşisi, qazaq degen wğımnıñ 21 ğasırdağı sayasi, äkimşilik jäne ekonomikalıq häm ruhani anıqtamasın keñeytuimiz kerek. Bwrınğı uaqıtta “qazaq” wğımı dep Altı Alaştı, kiiz tuırlıqtı halıqtı jäne üş jüzden qwralğan etnoqwramdı meñzese, 21 ğasırdağı “qazaq” wğımı adamzattıq örkeniet principterine säykes keletin qandayda bir sayasi, dini häm mädeni tüsinikten de keñ äri auqımdı birtwtas wğımdı qamtuı tiis. Dälirek aytqanda 21 ğasırda qazaq boluı üşin mongolid boluı, qazaq boluı üşin mwsılman boluı, qazaq boluı üşin “üşjüzge” bölinui şart emes, ol sonımen ğana şektelmeui osı wğımdardı da öz işine qamtığan asa auqımdı etno-mädeni kekistikti qwrauı tiis. YAğni eşqanday dini senimi bolmasa da sol azamat qazaq bolıp anıqtala aladı, hristian bolsa da özin qazaq sezinse onda ol “qazaq” bola aladı. Atap aytqanda 21 ğasırdağı “qazaq” wğımı üş jüzden, mwsılmandıq nanım-senimnen jäne hristiandıq mädenietten, ateistik tanımnan da bir keñistik joğarıda twrğan wğım boluı tiis.

Üşinşi, HH ğasır basında osı taqırıp boyınşa Ä.Bqkeyhan, M.Şoqay jäne T.Rısqwlovtar zamanınıñ qiındığı men tığızdığına qaramastan tereñ zerttep oylana kele jaña koncepciya qabıldağan edi. YAğni “Alaş” jäne “Türkistan” koncepciyası. Atalğan koncepciya ayasında “qazaq”, “üşjüz” turalı wğımdar jaña sapa negizinde örkeniet principterine say 20- ğasırğa transformaciyalanatın edi. Ökinişke qaray zamannıñ auqımı jar bermedi jäne atalğan tarihi wğımdar markistik-lenindik principterge negizdelgen sovettik ideologiyağa qaray ikemdelip beyimdeldi. 1991 jıldarı egemendik kezeñinde bwl ürdis tağı da tolığımen şeşilmedi. 2000 jıldarı birtwtas “qazaqstandıq wlt” koncepciyası qoğamda erekşe dümpu tudırdı, wlt ziyalıları qazaqtildi qauımdı qazaqstandıq wlt doktrinası ayasında joyıp aludan alañdadı. Meniñşe qazir “qazaq doktrinasın” jañaşa qabıldaudıñ şartı pisip jetildi.

Törtinşi, qazaq doktrinasında qazaqtıñ etnoterritoriyası anıqtala otırıp yağni Aratürik, Şülen tauları, Erenqabırğa, Altay, Täñirtau jäne İbir-Sibir, wlı Arqa, Esildiñ boyı, Jayıq pen Edildiñ twtas alabı, Qap tauı men Teñniñ bası, Mañğışılaq pen Amudariya sağaları, Täñirtaudıñ Seyhun-Jeyhunmen jağalasa tüyisken Perğana alqabı, Alatau türki-moğol, deşti-qıpşaq häm slavyan tekti türli etnostardı “qazaq” atauımen biriktirile otırıp jañaşa etnogenezdi qwraydı. Qazaqtıñ jaña etnogenezi anıqtamasında türki-moğol (şamamen 80%), slavyan (şamamen 15%) häm irani (şamamen 5%) üş twğır bar. Osı üş etnoqwrılım bügingi “qazaqtı” qwraydı. Tili – bayırlı türki jäne deşti-qıpşaq tili negizinde qalıptasqan- qazaq tili. Tarihı – qandayda bir tarihi memleketterge basımdıq berilmeydi, atalğan geografiyalıq jäne etnoterritoriyada üstemdik qwrğan barlıq tarihi oqiğalar teñ jağdayda akademiyalıq tarih retinde birge qarastırıladı. Mädenieti men nanım-senimi qandayda bir tarihi nanım-senimge basımdıq berilmeydi, atalğan etnoterritoriyadağı bayırğı halıqtıñ qoldanıstağı mädenieti saqtaladı jäne ärbir tarihi nanım-senimderge teñ qwqılı qaraladı häm qorğaladı.

Besinşi, mısal retinde wsınılğan doktrinanıñ qwrılımı qoğamda aşıq talqılaudan ötui tiis. Jäne Qazaqstandağı ärbir azamat jäne ärbir dini senimder men mädeni qwrılımdar sonıñ işinde qorğaluı tiis. Sol kezde biz wrpaq sabaqtastığı arqılı “üşjüzdik” koncepciyanı aqırındap 21-ğasırğa transformaciyalay alamız. Al eger transformaciyalau isi dwrıs jürmese “üşjüz” koncepciyası 21- ğasırda bizdiñ köptegen jaña şarttarımızğa siñbey, tübi joq tüsiniksiz “kedergilerge” alıp keledi. Ol kezde “üşjüzdi” eşkim zamanğa say beyimdep transformaciyalayıq demeui mümkin, ol kezde “osı üşjüzdiñ bizge ne qajeti bar” deui mümkin.

Altınşı, bwl taqırıptı 30 jıl bwrın erte qolğa alıp twğırlı koncepciyasın qabıldauımız kerek edi. İrgeles elderde mısalı Qıtay men Reseyde HH ğasırda atalğan taqırıp boyınşa köp diskussiya boldı. Äsirese qıtay tarihşıları men sayasattanuşıları bwl taqırıp ayasında erekşe pikir-talas jasadı. Olar soñında “中华民族” degen koncepciya qabıldadı. Jäne bäri osı twğırnamağa toqtadı.

Eldes ORDA

15.06. 2026