شىلدەنىڭ اياعىندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازاقستان جانە وزبەكستانمەن اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋدى تاپسىردى. قولدانىستاعى كەلىسىمدەردى ماسكەۋ استانامەن 2013 جىلى، ال تاشكەنتپەن 2016 جىلى جاساعان. قازىر بۇل قۇجاتتار قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى جەتكىزۋدى، اسكەري ماقساتتاعى ونىمدەر الماسۋدى جانە تەحنولوگيالار بەرۋدى رەتتەيدى. الايدا كەلىسىمدەردە ناقتى نە وزگەرۋى مۇمكىن جانە رەسەي ولاردى ءدال قازىر نەگە قايتا قاراپ جاتىر؟

ازىرگە كرەملدىڭ استانا جانە تاشكەنتپەن جاسالعان اسكەري-تەحنيكالىق كەلىسىمدەردىڭ ناقتى قاي تۇستارىن قايتا قاراستىرىپ جاتقانى بەلگىسىز. وزبەكستان قورعانىس مينيسترلىگى ازاتتىق راديوسىنىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرمەدى. ال قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى قۇجاتتار بويىنشا جۇمىس اياقتالعانعا دەيىن ولاردىڭ مازمۇنىنا تۇسىنىكتەمە بەرمەيتىنىن مالىمدەدى.

“شەكتەۋلى تۇردە تاراتۋعا جاتپايتىن اقپارات جۇرتقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەسمي اقپاراتتىق رەسۋرستارى ارقىلى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جەتكىزىلەدى” دەدى مينيسترلىك.

نەگە ءدال قازىر؟

جاڭا قۇجاتتاردا نە بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاۋ ءۇشىن رەسەيدەگى قازىرگى جاعدايعا نازار اۋدارۋ قاجەت. ماسكەۋ 2022 جىلى كيەۆكە قارسى باستاعان سوعىس ەندى رەسەيدىڭ ءوز اۋماعىندا دا ءجۇرىپ جاتىر. ۋكراينالىق دروندار ەلدىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى مەن ونەركاسىپ نىساندارىنا تۇراقتى تۇردە شابۋىل جاساۋعا كوشتى.

ماركەتپلەيستەردىڭ قويمالارى ورتەنىپ، ازاماتتىق ينفراقۇرىلىم دا شابۋىلعا ۇشىراپ جاتىر. بۇل رەسەيدىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنى ءۇشىن قارۋ ءوندىرۋ مەن ونى مايدانعا جەتكىزۋ تۇرعىسىنان قوسىمشا قاۋىپ تۋدىرادى. بۇعان قوسا، رەسەي باتىس ەلدەرىنىڭ قاتاڭ سانكتسيالىق قىسىمىنا ۇشىراعان. بۇل شەكتەۋلەر اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەنگە دە باعىتتالعان.

رەسەي سونداي-اق الەمدىك قارۋ-جاراق نارىعىنداعى پوزيتسياسىن جوعالتا باستادى. ستوكگولم حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) مالىمەتىنشە, 2021–2025 جىلدارى رەسەيدىڭ قارۋ ەكسپورتى الدىڭعى بەسجىلدىقپەن سالىستىرعاندا 64 پايىزعا قىسقارعان. ونىڭ الەمدىك ەكسپورتتاعى ۇلەسى 21 پايىزدان 6,8 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل – كەيىنگى 70 جىلدان استام ۋاقىتتاعى ەڭ تومەن كورسەتكىش.

رەسەي اسكەرى ۋكراينادا سوعىس جۇرگىزىپ جاتقان كەزدە ماسكەۋ شەتەلدىك قارۋ ساتىپ الۋشىلارىنان دا ايىرىلىپ جاتىر. مىسالى، نەگىزگى يمپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ءۇندىستان ساتىپ الۋ كولەمىن قىسقارتتى. نيۋ-دەلي مۇنى ۋكرايناداعى سوعىس سالدارىنان جەتكىزىلىمدەردىڭ كەشىگۋىمەن بايلانىستىرعان.

الەمدىك قارۋ نارىعىنداعى ۇلەسىن جوعالتىپ جاتقان رەسەي قازاقستان مەن وزبەكستاندى ءوز اسكەري ونىمدەرى ءۇشىن سەنىمدى نارىق رەتىندە قاراستىرا الا ما؟ ساراپشىلار مۇنى جوققا شىعارمايدى، بىراق مۇندا بىرقاتار ماسەلە بارىن ايتادى.

اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر تەك رەسەي ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى عانا قاراستىرمايدى. وندا كەرى باعىت تا كوزدەلگەن. سوعىسقا دەيىن بۇل تارماقتار كوبىنە فورمالدى سيپاتتا قاراستىرىلسا، قازىر جاعداي وزگەرىپ وتىر. سوندىقتان ماسكەۋ قارۋ ساتۋ نارىعىن ساقتاپ قالۋعا عانا ەمەس، كورشى ەلدەرمەن اسكەري-ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە دە مۇددەلى بولۋى مۇمكىن دەيدى ساراپشىلار.

ءوندىرىستى ورتالىق ازياعا كوشىرە مە؟

لوندوندا ورنالاسقان Central Asia Due Diligence ساراپتامالىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى الىشەر يلحاموۆتىڭ پىكىرىنشە، رەسەي جاڭا كەلىسىمدەر اياسىندا اسكەري ءوندىرىستىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان مەن وزبەكستانعا كوشىرۋى مۇمكىن. مۇنداي قادام ءوندىرىستى ۋكراينالىق شابۋىلداردان قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەلدەر سوۆەت وداعىنان سالىستىرمالى تۇردە دامىعان ونەركاسىپتىك بازانى مۇراعا العان. مىسالى، شىعىس قازاقستانداعى “سەمەي ينجينيرينگ” كاسىپورنى بەرەندى تەحنيكالارعا قىزمەت كورسەتەدى. ونىڭ ىشىندە ت-72 تانكتەرى دە بار. الماتىداعى №405 اۆياتسيالىق جوندەۋ زاۋىتى مي-8/مي-17 تىكۇشاقتارىن جوندەيدى. ال وزبەكستانداعى شىرشىق اۆياتسيالىق جوندەۋ زاۋىتى مي-8/مي-17, مي-24 تىكۇشاقتارى مەن سۋ-25 شابۋىلداۋشى ۇشاقتارىن جوندەپ، مودەرنيزاتسيالايدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، تاشكەنت پەن استانانى باتىس سانكتسيالارىنان قورعاۋ ءۇشىن اسكەري تەحنيكا ءوندىرىسى ازاماتتىق ماقساتتاعى ءونىم دەپ كورسەتىلۋى ىقتيمال.

“بۇل ءبىر جاعىنان قىسىم بولسا، ەكىنشى جاعىنان ماتەريالدىق، ەكونوميكالىق جانە قارجىلاي قىزىقتىرۋ امالى بولۋى مۇمكىن. ەكى مەملەكەتكە دە ينۆەستيتسيا مەن وندىرىستىك تاپسىرىستار قاجەت. قازىر رەسەيدىڭ اسكەري-ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى شابۋىلدارعا ۇشىراپ جاتىر، سونىڭ سالدارىنان قوسىلعان قۇن تىزبەگىنىڭ كەيبىر بۋىندارى ءۇزىلىپ قالدى. سول بۋىنداردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك” دەيدى يلحاموۆ.

بۇل پىكىردىڭ كەي تۇستارىن Forecast International زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ اسكەري ساراپشىسى دەرەك بيساچچو قۋاتتايدى. ونىڭ ويىنشا، كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋعا باتىس سانكتسيالارى اسەر ەتكەن. باتىس ەلدەرى رەسەيدىڭ اسكەري ونەركاسىبىمەن قاتار رەسەيگە قوس ماقساتتاعى تاۋارلاردى تاسۋعا دا سانكتسيا جاريالاعان.

بيساچچو قىرعىزستاندى مىسال ەتەدى. بىلتىر ماسكەۋ بىشكەكپەن اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى وزگەرتكەن. اشىق دەرەككوزدەردە بۇل حاتتامانىڭ قىسقاشا سيپاتتاماسى عانا جاريالاندى. وندا تاراپتار اسكەري ونىمدەردى جەتكىزۋ، جوندەۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋعا قاتىستى كەلىسىمشارتتاردى دايىنداۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋگە كەلىسكەنى ايتىلعان.

قىرعىزستان قۇجاتتى ساۋىردە راتيفيكاتسيالاپ، سول ايدا ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى سانكتسيالارىنا ىلىكتى. ەندى بۇل ەلگە كەيبىر تسيفرلىق باعدارلامامەن باسقارىلاتىن ستانوكتار مەن راديوەلەكتروندىق جابدىقتاردى جەتكىزۋگە تىيىم سالىنعان. بيساچچونىڭ پىكىرىنشە، رەسەي قازاقستان جانە وزبەكستانمەن دە وسىعان ۇقساس تەتىكتەردى قولدانۋعا تىرىسۋى مۇمكىن.

“ولار باسقا ەل اۋماعىندا ىسكە قوسا الاتىن كەز كەلگەن ءوندىرىس ۋكراينا ءۇشىن اسكەري وپەراتسيالاردى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. ۋكراينا كەيىنگى ۋاقىتتا باتىلىراق ارەكەت ەتە باستاعانىمەن، قازاقستان اۋماعىنا درونمەن سوققى جاساعىسى كەلمەيدى دەپ ويلايمىن. بۇل وتە كۇردەلى ەسكالاتسيا رەتىندە قابىلدانار ەدى. رەسەي مۇنى جاقسى تۇسىنەدى” دەيدى بيساچچو.

ەگەر بۇل بولجامدار ىسكە اسسا، قازاقستان مەن وزبەكستان ەكىنشى دەڭگەيلى سانكتسيالارعا تاپ بولىپ، ولاردىڭ باتىس ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى ناشارلاۋى مۇمكىن.

ماسكەۋ اسكەري ءوندىرىستى كوشىرۋدى سۇراسا، استانا مەن تاشكەنت بۇعان قارسى تۇرا الا ما؟ كرەملدىڭ قولىن قايتارۋ اسىرەسە اقورداعا قيىن بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى قازاقستان مەن رەسەي ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا (ۇقشۇ) مۇشە. ال بۇل اسكەري-ساياسي بلوكقا (وعان قازاقستان مەن رەسەيدەن بولەك بەلارۋس، قىرعىزستان جانە تاجىكستان كىرەدى; ارمەنيا مۇشەلىكتى توقتاتىپ قويدى) مۇشە ەلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا مىندەتتەمەلەرى بار.

“ارينە، ولار ءوز ەگەمەندىگىن قورعاۋعا جانە ساقتاۋعا ۇمتىلادى. بىراق ماسكەۋدىڭ قالاۋىن تولىقتاي ەلەمەۋگە دە ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەيدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى الەمدىك ساۋدا نارىقتارىنا تىكە شىعار جولى بولماعاندىقتان، رەسەيگە ەكونوميكالىق تۇرعىدا تاۋەلدى بولىپ وتىر. بۇل شەكتەۋ ورتالىق ازياعا ينۆەستيتسيا تارتۋدى دا قيىنداتادى جانە ايماق ەلدەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان رەسەيمەن بايلانىسىن كۇشەيتەدى” دەيدى يلحاموۆ.

“قىزعانىش” جانە “شۋ”

ساراپشىلاردىڭ وزگە دە بولجامدارى بار. ماسەلەن، كەيبىرىنىڭ ايتۋىنشا، ماسكەۋگە قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ باتىس ەلدەرىمەن، تۇركيامەن جانە قىتايمەن اسكەري ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتىپ جاتقانى ۇناماۋى مۇمكىن.

مىسالى، تۇركيا وزبەكستان ارمياسىن جاڭعىرتۋعا، كادر دايارلاۋعا كومەكتەسىپ, وعان اسكەري تەحنيكالار، ونىڭ ىشىندە دروندار ساتىپ جاتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان قازاقستان اۋماعىندا Anka دروندارىن بىرلەسىپ وندىرۋگە كەلىسكەن.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مۇندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە “قىزعانىش” بايقالادى: كرەملگە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ماسكەۋ باقىلاۋىنسىز جاڭا سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتۋى ۇناماۋى مۇمكىن.

“رەسەي ءالى دە كوپتەگەن ەلدەرگە اسكەري تەحنيكا ۇسىنادى. بۇرىن جاسالعان كەلىسىمدەر ءتىپتى ۇقشۇ مۇشەسى ەمەس وزبەكستانعا دا قارۋ-جاراقتى ءتيىمدى باعامەن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر رەسەيدىڭ قولىندا ەشقانداي ارتىقشىلىق قالمادى دەۋگە جانە بولمايدى. بىراق رەسەي ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى ءوزىنىڭ اسكەري ونەركاسىبىن ىشكە باعىتتاپ جاتقاندىقتان، ونىڭ ورنىن باسقالار تولتىرىپ جاتىر” دەيدى بيساچچو.

رەسەيلىك دەزەرتيرلەر مەن بۇرىنعى اسكەري قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن “قوش بول، قارۋ!” (“پروششاي، ورۋجيە!”) قاۋىمداستىعىنىڭ ساراپشىسى الەكسەي الشانسكيدىڭ پىكىرىنشە، جاڭا كەلىسىمدەردە ەلەۋلى وزگەرىستەر بولا قويمايدى. ول رەسەيدەگى اسكەري ونەركاسىپ كەشەندەرىنىڭ قازاقستان مەن وزبەكستانعا كوشىرىلۋى ەكىتالاي دەپ سانايدى. ونىڭ سوزىنشە، رەسەي كەشەندەردى ءسىبىر سياقتى الىس جەرلەرگە شوعىرلاندىرۋى ىقتيمال.

“اسكەري كەلىسىمدەردى قايتا جاساۋ نەمەسە وعان قايتا قول قويۋ توڭىرەگىندەگى بۇل اڭگىمەلەردىڭ بارلىعى – اقپاراتتىق شۋ عانا. ۆلاديمير پۋتينگە رەسەيدىڭ وقشاۋلانباعانىن، رەسەيلىك ارميانىڭ بارىنە قاجەت ءارى قىزىقتى ەكەنىن كورسەتۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر” دەيدى الشانسكي.

قازاقستاندىق بۇرىنعى اسكەري قىزمەتكەر، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە قاراستى شەكارا قىزمەتىنىڭ وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيگى عالىمجان سادۋاقاسوۆتىڭ پىكىرىنشە، ماسكەۋمەن كەلىسىمدەردى قايتا قاراۋ قازاقستان مەن وزبەكستان ءۇشىن تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەكى ەل رەسەيلىك تەحنولوگيانىڭ زاماناۋي سوعىس تالاپتارىنا ساي كەلمەي قالعانىن ەسكەرىپ، باسقا ەلدەردى دە قاراستىرعىسى كەلەدى.

“ولار (رەسەي – رەد.) تەحنولوگيا تۇرعىسىنان قاتتى قالىپ جاتىر. ءيا، رەسەيدىڭ گيپەردىبىستىق زىمىراندار مەن بەسىنشى بۋىن اۆياتسياسى سياقتى كوزىرلەرى بار. بىراق ولار بۇل تەحنولوگيالاردى بىزبەن بولىسپەيدى، ويتكەنى بۇل — ولاردىڭ جالعىز كوزىرى. قازاقستان وسىنداي جاعدايدا قارۋ-جاراق ساتىپ الۋدى قالاي ءارتاراپتاندىرا الادى – ماسەلە سوندا. ءبىز اسكەري تەحنيكانىڭ قوسالقى بولشەكتەرى بويىنشا رەسەيگە تاۋەلدىمىز. بىراق قازىرگى سوعىستا تانكتەر مەن ارتيللەريا تەك قوسالقى ءرول اتقارادى. مەنىڭشە، رەسەيدەن قارۋ-جاراق الۋدى قىسقارتۋ باستاماسى كوبىرەك ءبىزدىڭ ەلدەردەن شىعىپ وتىر»، — دەيدى بۇرىنعى اسكەري قىزمەتكەر دەيدى سادۋاقاسوۆ.

ازىرگە ماسكەۋ، استانا جانە تاشكەنت كەلىسىمدەردە ناقتى نەنى وزگەرتكىسى كەلەتىنى بەلگىسىز. كەي ساراپشىلار مۇنى رەسەيدىڭ قورعانىس ونەركاسىبىن ساقتاپ قالۋ جانە وڭىردەگى ىقپالىن جوعالتپاۋ ارەكەتى دەپ باعالايدى. باسقالارى مۇنىڭ ءبارىن جاي عانا اقپاراتتىق شۋ دەپ سانايدى.

الايدا كەلىسسوزدەر قالاي اياقتالسا دا، قازاقستان مەن وزبەكستان بۇرىنعى جانە جاڭا سەرىكتەستەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ءماجبۇر بولادى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسىازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى