Şildeniñ ayağında Resey prezidenti Vladimir Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimderdi qayta qaraudı tapsırdı. Qoldanıstağı kelisimderdi Mäskeu Astanamen 2013 jılı, al Taşkentpen 2016 jılı jasağan. Qazir bwl qwjattar qaru-jaraq pen äskeri tehnikanı jetkizudi, äskeri maqsattağı önimder almasudı jäne tehnologiyalar berudi retteydi. Alayda kelisimderde naqtı ne özgerui mümkin jäne Resey olardı däl qazir nege qayta qarap jatır?

Äzirge Kreml'diñ Astana jäne Taşkentpen jasalğan äskeri-tehnikalıq kelisimderdiñ naqtı qay twstarın qayta qarastırıp jatqanı belgisiz. Özbekstan Qorğanıs ministrligi Azattıq radiosınıñ saualına jauap bermedi. Al Qazaqstan Qorğanıs ministrligi qwjattar boyınşa jwmıs ayaqtalğanğa deyin olardıñ mazmwnına tüsinikteme bermeytinin mälimdedi.

“Şekteuli türde taratuğa jatpaytın aqparat jwrtqa memlekettik organdardıñ resmi aqparattıq resurstarı arqılı belgilengen tärtippen jetkiziledi” dedi ministrlik.

Nege däl qazir?

Jaña qwjattarda ne boluı mümkin ekenin boljau üşin Reseydegi qazirgi jağdayğa nazar audaru qajet. Mäskeu 2022 jılı Kievke qarsı bastağan soğıs endi Reseydiñ öz aumağında da jürip jatır. Ukrainalıq drondar eldiñ türli öñirlerindegi mwnay öñdeu zauıttarı men önerkäsip nısandarına twraqtı türde şabuıl jasauğa köşti.

Marketpleysterdiñ qoymaları örtenip, azamattıq infraqwrılım da şabuılğa wşırap jatır. Bwl Reseydiñ äskeri-önerkäsiptik keşeni üşin qaru öndiru men onı maydanğa jetkizu twrğısınan qosımşa qauip tudıradı. Bwğan qosa, Resey Batıs elderiniñ qatañ sankciyalıq qısımına wşırağan. Bwl şekteuler äskeri-önerkäsiptik keşenge de bağıttalğan.

Resey sonday-aq älemdik qaru-jaraq narığındağı poziciyasın joğalta bastadı. Stokgol'm halıqaralıq beybitşilikti zertteu institutınıñ (SIPRI) mälimetinşe, 2021–2025 jıldarı Reseydiñ qaru eksportı aldıñğı besjıldıqpen salıstırğanda 64 payızğa qısqarğan. Onıñ älemdik eksporttağı ülesi 21 payızdan 6,8 payızğa deyin tömendegen. Bwl – keyingi 70 jıldan astam uaqıttağı eñ tömen körsetkiş.

Resey äskeri Ukrainada soğıs jürgizip jatqan kezde Mäskeu şeteldik qaru satıp aluşılarınan da ayırılıp jatır. Mısalı, negizgi importtauşılardıñ biri sanalatın Ündistan satıp alu kölemin qısqarttı. N'yu-Deli mwnı Ukrainadağı soğıs saldarınan jetkizilimderdiñ keşiguimen baylanıstırğan.

Älemdik qaru narığındağı ülesin joğaltıp jatqan Resey Qazaqstan men Özbekstandı öz äskeri önimderi üşin senimdi narıq retinde qarastıra ala ma? Sarapşılar mwnı joqqa şığarmaydı, biraq mwnda birqatar mäsele barın aytadı.

Äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimder tek Resey önimderin eksporttaudı ğana qarastırmaydı. Onda keri bağıt ta közdelgen. Soğısqa deyin bwl tarmaqtar köbine formaldı sipatta qarastırılsa, qazir jağday özgerip otır. Sondıqtan Mäskeu qaru satu narığın saqtap qaluğa ğana emes, körşi eldermen äskeri-önerkäsiptik ıntımaqtastıqtı keñeytuge de müddeli boluı mümkin deydi sarapşılar.

Öndiristi Ortalıq Aziyağa köşire me?

Londonda ornalasqan Central Asia Due Diligence saraptamalıq wyımınıñ jetekşisi Älişer Ilhamovtıñ pikirinşe, Resey jaña kelisimder ayasında äskeri öndiristiñ bir böligin Qazaqstan men Özbekstanğa köşirui mümkin. Mwnday qadam öndiristi ukrainalıq şabuıldardan qorğauğa mümkindik beredi.

Onıñ aytuınşa, bwl elder Sovet odağınan salıstırmalı türde damığan önerkäsiptik bazanı mwrağa alğan. Mısalı, Şığıs Qazaqstandağı “Semey injiniring” käsipornı berendi tehnikalarğa qızmet körsetedi. Onıñ işinde T-72 tankteri de bar. Almatıdağı №405 aviaciyalıq jöndeu zauıtı Mi-8/Mi-17 tikwşaqtarın jöndeydi. Al Özbekstandağı Şırşıq aviaciyalıq jöndeu zauıtı Mi-8/Mi-17, Mi-24 tikwşaqtarı men Su-25 şabuıldauşı wşaqtarın jöndep, modernizaciyalaydı.

Sarapşınıñ aytuınşa, Taşkent pen Astananı Batıs sankciyalarınan qorğau üşin äskeri tehnika öndirisi azamattıq maqsattağı önim dep körsetilui ıqtimal.

“Bwl bir jağınan qısım bolsa, ekinşi jağınan materialdıq, ekonomikalıq jäne qarjılay qızıqtıru amalı boluı mümkin. Eki memleketke de investiciya men öndiristik tapsırıstar qajet. Qazir Reseydiñ äskeri-önerkäsiptik käsiporındarı şabuıldarğa wşırap jatır, sonıñ saldarınan qosılğan qwn tizbeginiñ keybir buındarı üzilip qaldı. Sol buındardı qayta qalpına keltiru kerek” deydi Ilhamov.

Bwl pikirdiñ key twstarın Forecast International zertteu wyımınıñ äskeri sarapşısı Derek Bisaçço quattaydı. Onıñ oyınşa, kelisimderdi qayta qarauğa Batıs sankciyaları äser etken. Batıs elderi Reseydiñ äskeri önerkäsibimen qatar Reseyge qos maqsattağı tauarlardı tasuğa da sankciya jariyalağan.

Bisaçço Qırğızstandı mısal etedi. Bıltır Mäskeu Bişkekpen äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimdi özgertken. Aşıq derekközderde bwl hattamanıñ qısqaşa sipattaması ğana jariyalandı. Onda taraptar äskeri önimderdi jetkizu, jöndeu jäne modernizaciyalauğa qatıstı kelisimşarttardı dayındau räsimderin jeñildetuge keliskeni aytılğan.

Qırğızstan qwjattı säuirde ratifikaciyalap, sol ayda Europalıq odaqtıñ ekinşi deñgeyli sankciyalarına ilikti. Endi bwl elge keybir cifrlıq bağdarlamamen basqarılatın stanoktar men radioelektrondıq jabdıqtardı jetkizuge tıyım salınğan. Bisaççonıñ pikirinşe, Resey Qazaqstan jäne Özbekstanmen de osığan wqsas tetikterdi qoldanuğa tırısuı mümkin.

“Olar basqa el aumağında iske qosa alatın kez kelgen öndiris Ukraina üşin äskeri operaciyalardı kürdelendire tüsedi. Ukraina keyingi uaqıtta batılıraq äreket ete bastağanımen, Qazaqstan aumağına dronmen soqqı jasağısı kelmeydi dep oylaymın. Bwl öte kürdeli eskalaciya retinde qabıldanar edi. Resey mwnı jaqsı tüsinedi” deydi Bisaçço.

Eger bwl boljamdar iske assa, Qazaqstan men Özbekstan ekinşi deñgeyli sankciyalarğa tap bolıp, olardıñ Batıs elderimen qarım-qatınası naşarlauı mümkin.

Mäskeu äskeri öndiristi köşirudi swrasa, Astana men Taşkent bwğan qarsı twra ala ma? Kreml'diñ qolın qaytaru äsirese Aqordağa qiın boluı ıqtimal. Öytkeni Qazaqstan men Resey Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımına (WQŞW) müşe. Al bwl äskeri-sayasi blokqa (Oğan Qazaqstan men Reseyden bölek Belarus', Qırğızstan jäne Täjikstan kiredi; Armeniya müşelikti toqtatıp qoydı) müşe elderdiñ bir-biriniñ aldında mindettemeleri bar.

“Ärine, olar öz egemendigin qorğauğa jäne saqtauğa wmtıladı. Biraq Mäskeudiñ qalauın tolıqtay elemeuge de eşkimniñ batılı jetpeydi. Ortalıq Aziya elderi älemdik sauda narıqtarına tike şığar jolı bolmağandıqtan, Reseyge ekonomikalıq twrğıda täueldi bolıp otır. Bwl şekteu Ortalıq Aziyağa investiciya tartudı da qiındatadı jäne aymaq elderiniñ infraqwrılımdıq twrğıdan Reseymen baylanısın küşeytedi” deydi Ilhamov.

“Qızğanış” jäne “şu”

Sarapşılardıñ özge de boljamdarı bar. Mäselen, keybiriniñ aytuınşa, Mäskeuge Qazaqstan men Özbekstannıñ Batıs elderimen, Türkiyamen jäne Qıtaymen äskeri ıntımaqtastıqtı küşeytip jatqanı wnamauı mümkin.

Mısalı, Türkiya Özbekstan armiyasın jañğırtuğa, kadr dayarlauğa kömektesip, oğan äskeri tehnikalar, onıñ işinde drondar satıp jatır. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev pen Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan Qazaqstan aumağında Anka drondarın birlesip öndiruge kelisken.

Keybir sarapşılardıñ pikirinşe, mwnda belgili bir därejede “qızğanış” bayqaladı: Kreml'ge Ortalıq Aziya elderiniñ Mäskeu baqılauınsız jaña seriktestermen baylanıs ornatuı wnamauı mümkin.

“Resey äli de köptegen elderge äskeri tehnika wsınadı. Bwrın jasalğan kelisimder tipti WQŞW müşesi emes Özbekstanğa da qaru-jaraqtı tiimdi bağamen aluğa mümkindik beredi. Qazir Reseydiñ qolında eşqanday artıqşılıq qalmadı deuge jäne bolmaydı. Biraq Resey Ukrainadağı soğısqa baylanıstı öziniñ äskeri önerkäsibin işke bağıttap jatqandıqtan, onıñ ornın basqalar toltırıp jatır” deydi Bisaçço.

Reseylik dezertirler men bwrınğı äskeri qızmetkerlerinen twratın “Qoş bol, qaru!” (“Proşay, Orujie!”) qauımdastığınıñ sarapşısı Aleksey Al'şanskiydiñ pikirinşe, jaña kelisimderde eleuli özgerister bola qoymaydı. Ol Reseydegi äskeri önerkäsip keşenderiniñ Qazaqstan men Özbekstanğa köşirilui ekitalay dep sanaydı. Onıñ sözinşe, Resey keşenderdi Sibir siyaqtı alıs jerlerge şoğırlandıruı ıqtimal.

“Äskeri kelisimderdi qayta jasau nemese oğan qayta qol qoyu töñiregindegi bwl äñgimelerdiñ barlığı – aqparattıq şu ğana. Vladimir Putinge Reseydiñ oqşaulanbağanın, reseylik armiyanıñ bärine qajet äri qızıqtı ekenin körsetu mañızdı bolıp twr” deydi Al'şanskiy.

Qazaqstandıq bwrınğı äskeri qızmetker, wlttıq qauipsizdik komitetine qarastı şekara qızmetiniñ otstavkadağı podpolkovnigi Ğalımjan Säduaqasovtıñ pikirinşe, Mäskeumen kelisimderdi qayta qarau Qazaqstan men Özbekstan üşin tiimdirek boluı mümkin. Onıñ aytuınşa, bwl eki el reseylik tehnologiyanıñ zamanaui soğıs talaptarına say kelmey qalğanın eskerip, basqa elderdi de qarastırğısı keledi.

“Olar (Resey – red.) tehnologiya twrğısınan qattı qalıp jatır. Iä, Reseydiñ giperdıbıstıq zımırandar men besinşi buın aviaciyası siyaqtı közirleri bar. Biraq olar bwl tehnologiyalardı bizben bölispeydi, öytkeni bwl — olardıñ jalğız köziri. Qazaqstan osınday jağdayda qaru-jaraq satıp aludı qalay ärtaraptandıra aladı – mäsele sonda. Biz äskeri tehnikanıñ qosalqı bölşekteri boyınşa Reseyge täueldimiz. Biraq qazirgi soğısta tankter men artilleriya tek qosalqı röl atqaradı. Meniñşe, Reseyden qaru-jaraq aludı qısqartu bastaması köbirek bizdiñ elderden şığıp otır», — deydi bwrınğı äskeri qızmetker deydi Säduaqasov.

Äzirge Mäskeu, Astana jäne Taşkent kelisimderde naqtı neni özgertkisi keletini belgisiz. Key sarapşılar mwnı Reseydiñ qorğanıs önerkäsibin saqtap qalu jäne öñirdegi ıqpalın joğaltpau äreketi dep bağalaydı. Basqaları mwnıñ bärin jay ğana aqparattıq şu dep sanaydı.

Alayda kelissözder qalay ayaqtalsa da, Qazaqstan men Özbekstan bwrınğı jäne jaña seriktester arasındağı tepe-teñdikti saqtauğa mäjbür boladı.

Azat Europa / Azattıq radiosıAzat Europa / Azattıq radiosı