ТАРИХИ КІТАП – ТАРИХИ ҚОЛ ТАҢБА

تاريحي كىتاپ – تاريحي قول تاڭبا

| Sep 21, 2016

Oraltay kitap 1961 تۇركيا قازاقتارىنان شىققان العاشقى قالامگەر حاسەن ورالتايدىڭ كوش تاريحىن اڭگىمە ەتكەن 1976 جىلى جارىق كورگەن “قازاق تۇرىكتەرى” اتتى اتاقتى ەڭبەگىن ستۋدەنت كەزىمدە ساتىپ الىپ وقىعان ەدىم. ساحافتاردا، ياعني ەسكى كىتاپ ساتاتىن ماگازيندەردى ارالاۋدى جاقسى كورەمىن. تاعى دا سونداي ءبىر ماگازيندە ەسكى كىتاپتاردى كورىپ وتىرعاندا، اتالعان ەڭبەكتىن 1961 جىلى جارىق كورگەن العاشقى باسىلىمى كوزىمە وتتاي باسىلدى. ارينە، ەش كىدىرمەستەن، اقشاسىن بەرىپ كىتاپتى ساتىپ الدىم.

Oraltay kitabı 1976

كىتاپتىڭ مۇقابا بەتىن اشىپ ىشكى بەتكە قاراعاندا باسقا ءبىر كۇتپەگەن قۋانىشتى جاعدايمەن بەتبە بەت كەلدىم. تۇركيا قازاقتارىنىڭ كوش جەتەكشىلەرىنەن جانە كىتاپتىڭ اۆتورى ورالتايدىڭ اكەسى، National Geographic Magazine جۋرنالىنىڭ 1954 قاراشا سانىندا ورىن العان ات ۇستىندەگى ايبىندى سۋرەتىنەن بۇكىل الەم بىلەتىن قاليبەك اكىمنىڭ قول تاڭباسى تۇر ەكەن. (ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن، اتالعان جۋرنالدىڭ ءبىر سانىن 1980 جىلداردا تاعى دا ساحافتاردا ارالاپ جۇرگەن ساتىپ العان ەدىم.) مارقۇم قاليبەك اتامىز كىتاپتى بىرەۋگە سىيلاعان ەكەن دە “قۇرمەتتى مىرزا، سىزگە ۇسىنۋدى وزىمە ابىروي سانايمىن. قاليبەك اكىم” دەپ قولىن قويىپتى.

Alibek Hakim

دەمەك كىتاپتى العان سىيلى ءبىر كىسى بولدى. سوندا بۇل كىتاپ قالايشا ەسكى كىتاپ ماگازينىنە ءتۇستى؟ مۇمكىن كىتاپ يەسى قايتىس بولعان بولۋ كەرەك. كىتاپ قادىرىن بىلمەيتىن مۇراگەرلەرى ونى ەسكى كىتاپ الۋشىلارعا ساتقان سىياقتى. بۇل ەندى باسقا ءبىر تاقىرىپ.

قازىر مەڭ ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى وسى كىتاپتىڭ مەنىڭ قولىما وتكەن بولۋى، مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. ونداعى قول تاڭبا ونسىز دا قۇندى كىتاپتىڭ قۇنىن ودان ءارى ارتتىرۋدا. ول تاڭبا، اۆتوردىڭ اكەسى، كىتاپتىڭ تاقىرىبىنا ارقاۋ بولعان، ءتىپتى باس قاھارمانى قاليبەك اكىمنىڭ قولى. وسى ورايدا ورالتايدى دا، قاليبەك اتامىزدى دا ەسكە الىپ اللادان يمان تىلەپ، جاتقان جەرلەرى تورقا، بارعان جەرلەرى ۇجماق بولسىن دەيمىن.

ابدىۋاقاپ قارا

ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى

قازاقشا تازا سويلەيتىن كورەيالىق قىز كەمبريدجدە قازاقستان جايلى ەڭبەك جازۋدا

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،