“Putindik Reseyge qatıstı 100 swraq” kitabında Resey men Franciya qoğamınıñ arasında tüsinispeuşilikter tım köp ekeni aytıladı. Kitap avtorı äri Franciyadağı İFRI halıqaralıq qatınastar institutına qarastı Resey jäne TMD ortalığınıñ direktorı Tat'yana Kastueva-Jan Azattıqtıñ Orıs qızmetine swhbat berdi.

- Fukuyamanıñ (Frensis Fukuyama – amerikalıq filosof, sayasattanuşı, sayasi ekonomist äri jazuşı – red.) “Tarihtıñ aqırı” degen kitabı esiñizde me? Sovet odağı qwlağannan keyin europalıqtardıñ köbi, tipti bütin batıs älemi adamdarı adamzat liberaldıq demokratiyağa bet bwrdı, kommunistik rejimderdiñ qwlauı – osınıñ ayğağı dep oyladı. Bwl proceske kömektesip, avtoritarlıq rejimderge qarsı narazılıq qozğalıstardı qoldau kerek dep tüsindi. Batıs jwrtınıñ bwl ümitin tüsinuge boladı. Adamzattıñ bwlay damuı Europa odağı elderinde twratın adamdarğa äldebir utopiya bolıp körinbeydi. Al biraq Reseyden älemniñ damuı mülde özgeşe sipatta körinedi. Sondıqtan Batıstıñ tälim-josığınan Resey elitasınıñ birtindep köñili qaldı.

Kastueva-Jannıñ sözinşe, Resey özindik erekşeligi bar el bolu qwqığın qorğap otır, al älemdegi aybının asıru mäselesinde Resey men Europa mülde eki türli täsil qoldanıp keldi. Qırım anneksiyasına deyin Europa odağı elderi ortaq qorğanıs byudjetin wlğaytu qajet dep oylamadı, al Vladimir Putin bilikke kelgen bette Resey armiyasın reformalauğa kiristi, onıñ nätijesin qazir köruge boladı. Kastueva-Jan Resey men Batıstıñ wstanımı jeke twlğanıñ, azamattıq qoğamnıñ röli, memleket pen qoğam arasındağı qatınastar, demokratiya men azamattıq erkindiktiñ mäni degen köptegen mäseleler boyınşa da mülde üylespeytinin aytadı.

- Batıs jwrtı payımındağı zayırlı qoğam degendi, bir jınıstı neke nelikten adamnıñ jeke erkindigi simvolına aynalıp şığa kelgenin, tözimdilik principine negizdelgen köşi-qon sayasatın Reseyde tüsinbeydi. Bwl mäselelerdi tüsinudegi qayşılıqtar tereñde jatır. 1990 jıldarı, tipti 2000 jıldardıñ basında Resey nağız europalıq elge, aşıq elge aynalıp kele jatqanday köringen. Bwl ümit aqtalmay, Resey Batıspen jaulasıp aldı, qazir [Franciyada] Reseyden qattı tüñilip otırğandar köp. Keyde Batıs jwrtı özge, Reseyden äldeqayda avtoritarlı äldebir elge äldeqayda jwmsaqtau közqaraspen qaraytın tärizdi körinedi. Öytkeni Reseydi Euroodaq elderi nemese AQŞ tärizdi demokratiyalıq el retinde körgisi kelip, äldebir talap qoyadı. Biraq qazirgi Reseydiñ wstanğan sayasatı mülde bwl emes, ol basqa jaqqa bet aldı.

Kitapta avtor postsovettik Reseydiñ damu evolyuciyası men onıñ lideri Vladimir Putinniñ evolyuciyasın salıstırğan. Ol sayasi kar'erasın Batıs elderine bet bwrudan bastadı, biraq Kastueva-Jannıñ pikirinşe, Putinniñ üşinşi prezidenttik merziminde onıñ bwl joldan bas tartqanı qattı bayqaldı. Onıñ pikirinşe, Putin kelesi prezidenttik merziminde de halıqaralıq arenada agressiyalıq sayasat wstanatın boladı.

- Putinniñ törtinşi merzimge arnalğan maqsatı tüsinikti. İşki sayasatta – rejim twraqtılığın, onıñ biligin saqtap qalu jäne äleumettik tolqulardı boldırmau maqsatın közdeydi. Al sırtqı arenada Resey Putinniñ üşinşi merzimi kezinde “qaytarıp alğan” poziciyalardı wstap qaluğa tırısadı. Maqsattarı tüsinikti, biraq oğan jetu üşin qanday ädisterdi qoldanatını tüsiniksiz. Şındığında, rejim barınşa oñtaylılıq tanıtıp otır. Eger maqsattarına azdı-köpti jwmsaqtau ädistermen jetuge bolatının bayqasa, rejim solarğa jüginedi. Al eger äjeptäuir mıqtı qarsılıqqa tap bolsa, işki sayasatta repressiyalıq, sırtqı sayasatta agressiyalıq sipattağı amaldarğa jüginetin boladı. Qay täsilge jüginetinin äli şeşken joq. Mwnıñ bäri qarımta jauap qaytaru men reakciyanı sozbaqtauğa bolmaytın sät tuğan kezde jäne qalıptasqan jağdayğa qaray şeşiletin boladı.

Kastueva-Jan “Qoğamdıq pikirdi Kreml' qalıptastırıp otır ma, älde Kreml'diñ sayasatın qoğamdıq pikir qalıptastıra ma?” degen qızıq swraq tuadı dep sanaydı.

- Kreml' qoğamdıq pikir saualnamalarına öte mwqiyat qaraydı. Qoğamdıq pikirdi bilu üşin saualnama jürgizumen aynalısatın jabıq qızmetter bar, onday mekemeler FSB işinde de bar. Mısalı, Qırımdı qosıp alğanğa deyin Qırım territoriyasında sonday saualnamalar jürgizilgen. Kreml' äueli qoğamdıq pikirdiñ betalısın anıqtap aluğa tırısadı, sosın älgi tendenciyağa belgili bir pişin berip, qoyulatıp, köpirtumen qarqındı aynalısadı. Öz kezeginde älgi tolqın Kreml'ge, al Kreml' oğan qayta ıqpal etedi, sondıqtan äldebir twyıq cikl payda boladı.

Kitapta “äleumettik teñsizdik – Reseydiñ qazirgi sayasatınıñ eñ osal twsı” dep jazılğan. Kedeylik deñgeyine qatıstı resmi körsetkişterdiñ Batıs elderindegi körsetkişterden onşa köp ayırmaşılığı joq bolğanımen, Batıs Europa elderine qarağanda, baylar men kedeyler arasındağı alşaqtıq Reseyde äldeqayda tereñ. Kitapta francuz ekonomisi Tom Pikettidiñ bıltırğı zertteuinen derekter keltirilgen. Ol derekterde Reseydiñ wlttıq baylığınıñ şirek böligi reseylikterdiñ bir payızınıñ ieliginde dep jazılğan. Al şındığında, atalğan üles bwdan äldeqayda ülken boluı mümkin, öytkeni zertteude el işindegi resmi kapital ğana eskerilgen. “Key derekter boyınşa, Resey jalpı işki öniminiñ jartısına juığı ofşorlıq aymaqtarda ekeni eskerilmegen” dep jazadı Kastueva-Jan. Ol kitapta Reseydiñ sayasi oppoziciyasınıñ evolyuciyasın da taldağan.

- Reseyde eki oppoziciya bar ekeni mälim, bireui – parlamentte partiyalarğa toptasqan jüyeli oppoziciya, ekinşisi – jüyesiz oppoziciya. Jüyeli oppoziciya – Batıs jwrtına onşa tüsiniksiz birdeñe, öytkeni bwl biliktegi, biraq nağız bilikke wmtılmaytın adamdar. Basqaday jağday tusa oppoziciyanıñ özge liderleri bolar edi. Al qazir ol şöbin şauıp alğan dala tärizdi bolıp qalğan. Qazir ol jerde ülken bwtaqtarı – Naval'nıy men onıñ ştabtarı bar jalğız ağaş ösip twr, är jerden Gudkov, YAvlinskiy, Rıjkov siyaqtı “masaqtar” qıltiyadı. Mülde köñilsiz bolıp ketpes üşin ädemi gül – Kseniya Sobçaktı “egip” qoydı. Özge klimat ornasa, älgi alañ mülde özgeşe bolıp köriner edi.

Kitapta reseylikterdiñ biraz böligi sovet zamanın jäne Stalinniñ twsındağı “temirdey tärtipti” añsaytını turalı da aytılğan. Biraq “Putindik Resey…” kitabınıñ avtorı ol kezdegi “tärtip” korrupciyasız edi ğoy, sondıqtan Reseydiñ qazirgi biligi eldi jemqorlıq jaylap alğan kezde Stalinniñ sayasatın aqtauğa tırısuımız orındı ma, joq pa dep jaqsılap oylanğanı jön bolar edi dep mısqıldaydı.

Franciya men Reseydiñ qarım-qatınası turalı kitaptıñ eñ soñğı tarauındağı: “Bwl eki eldiñ qazirgi qarım-qatınasın meñzeu emes pe?” degen swraqqa Kastueva-Jan bılayşa jauap berdi:

– Sovet odağı qwlağannan beri eki eldiñ qatınası, beyneley aytqanda, aranıñ tisteri siyaqtı damıp keledi. Jatıq damığan kezderi de boldı. 2003 jılı Resey men Franciya AQŞ-tıñ Iraktağı basqınşılığına birlesip qarsı şıqtı. Sätsizdikter de boldı, mısalı, YUgoslaviyanı bombalauğa qatıstı Franciya men Reseydiñ wstanımdarı üylespedi. 2011 jılı Liviya probleması eki eldiñ arasın tağı uşıqtırdı. Bütindey alğanda, francuzdar Resey-Franciya arasın “qırın qabaq pen dialog” üylesken qatınastar dep ataydı. Minsk kelisimi ayasında Franciya – asa mañızdı äriptes el, sondıqtan Makron men Putinniñ 2017 jılğı 26 mamırdağı kezdesuinen keyin “Trianon dialogı” dep atalatın, yağni eki eldiñ azamattıq qoğamı arasında tığız baylanıs ornatu turalı jaña formattağı ideyanı iske asıru josparlanğan. Al qatal poziciyağa qatıstı aytar bolsaq, Franciya Reseyge sankciyalar saldı, biraq özara ımırağa kelu joldarı, ıntımaqtastıqtı jaña deñgeyge jetkize alatın amaldar izdestirilip jatır.

Tat'yana Kastueva-Jan Franciyada Emmanuel' Makron prezident bolıp saylanğan 2017 jılğı mamırdan beri eki eldiñ arasındağı dialogtan äldebir twşımdı nätijeler şıqpağanın aytadı. Mwnıñ sebebi, prezident Makron köbinese işki problemalardı şeşumen aynalısqanına baylanıstı boluı mümkin.

“Bir jağınan, Resey saylauğa dayındalıp jatır, sondıqtan halıqaralıq kezdesulerde Siriya men Ukraina dağdarıstarına köbirek män berildi. Eki eldiñ özara qatınasında, Reseydegi saylaudan keyin bolmasa, äzirşe ilgeri jılju bayqalmaydı. Franciya prezidenti mamırdıñ ayağında Sankt-Peterburgte ötetin ekonomikalıq forumğa baratının mälimdep qoydı” deydi ol. Bwğan qosa, principti alşaqtıqtar, äsirese Qırım men Ukrainanıñ şığısındağı jağdayğa qatıstı qayşılıqtar äli joyılğan joq, sondıqtan eki el arasındağı qatınastarda tayauda aytarlıqtay ilgerileu nemese dağdarıs boladı dep kütudiñ reti joq dep boljaydı Kastueva-Jan.

(Azattıqtıñ Orıs qızmeti tilşisi Natal'ya Kanevskaya alğan swhbat orısşadan audarıldı.)