Қарақалпақтар жаппай қазақ боп жазылып жатыр

Qaraqalpaqtar jappay qazaq bop jazılıp jatır

| Aug 5, 2019

Özbekstan Respublikasınıñ qwramına kiretin Qaraqalpaqstan azamattarı jappay qazaq bolıp jazılıp jatır. Bwl turalı IWPR basılımınıñ tilşisi Ol'ga BORISOVA habarlaydı..

Juırda Qaraqalpaqstan astanası Nükis qalasında bizdiñ tilmen aytqanda HQO siyaqtı mekemeniñ basşısı twtqındalğan. Ol para alıp adamdardıñ wltın özgertip otırıptı. YAğni qaraqalpaqtardı qazaqqa aynaldırğan. Jergilikti policiyanıñ aytuınşa, soñğı kezderi osınday qılmıstar köpten tirkelude.

Demografiya jäne migraciya agenttiginiñ aqparatına süyensek 1991 jıldan beri Qaraqalpaqstannan Qazaqstanğa 100 mıñ adam köşip ketken. Halıqaralıq Araldı qwtqaru qorınıñ mälimetinşe soñğı jeti jıldıñ işinde 250 mıñ adam Qazaqstanğa qonıs audarğan eken. 1 mln 842 mıñ halqı bar Qaraqalpaqstan üşin bwl ülken körsetkiş. Sonday-aq, qazir ol jerge özbekter sanınıñ artıp kele jatqanın da eskeru qajet. 2018 jılğı statistikağa süyensek Qaraqalpaqstanda özbekterdiñ ösimi 17 payızdı qwrasa, qaraqalpaqtardıñ ösimi toğız-aq payız.

Avtor halıqtıñ Qazaqstanğa üdere köşuiniñ bir sebebin eldegi jwmıssızdıq pen ekonomikanıñ älsizdigimen baylanıstıradı. Bwğan deyin «Erkin Qaraqalpaqstan» wlttıq jañğıru partiyası resmi Taşkent tarapınan qısımdardıñ jasalıp jatqanın mälimdep, azattıq üşin küreske ündegen bolatın.

Qaraqalpaqstan

Qaraqalpaqstan Özbekstan jeriniñ üşten bir böligin alıp jatır, degenmen onıñ basım böligi taqır şöl dala, al suı tartılğan Aral teñizinen töñirekke jayılğan twzdıñ kesirinen soltüstik batıs alqabı ekologiyalıq apatı aymağı dep jariyalanğan. Mwnda 1 million 700 mıñday adam twradı, onıñ 500 mıñdayı – qaraqalpaqtar.

1990 jılı jeltoqsannıñ 14-i küni Özbekstan SSR-i qwramındağı Qaraqalpaqstan avtonomiyalıq respublikası parlamenti eldiñ memlekettik egemendigi turalı deklaraciya qabıldağan kezde bwl is jüzinde täuelsizdikti jariyalaumen para-par edi. Biraq Özbekstan ükimeti Qaraqalpaqstandı öz qwramına 1993 jılı resmi türde qostı, biraq 20 jıldan soñ Özbekstan qwramında qalu-qalmau mäselesin dauıs beru jolımen şeşedi degen uağdalastıq bolğan. 2013 jılı mejeli uaqıt kelgende bwl uäde «wmıt qaldı». Osı mäseleni kötergen «Alğa, Qaraqalpaqstan» wyımı müşeleriniñ işinde qazir şetelde quğında jürgenderi bar.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri kelisimderdi qayta qarauğa köşti. Bwl oğan ne üşin kerek?

kerey.kz

Kamilla VALIEVA Kollaj avtorı — Timur Timaev Şildeniñ ayağında Resey prezidenti Vladimir Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimderdi qayta qaraudı tapsırdı. Qoldanıstağı kelisimderdi Mäskeu Astanamen 2013 jılı, al Taşkentpen 2016 jılı jasağan. Qazir bwl qwjattar qaru-jaraq pen äskeri tehnikanı jetkizudi, äskeri maqsattağı önimder almasudı jäne tehnologiyalar berudi retteydi. Alayda kelisimderde naqtı ne özgerui mümkin jäne Resey olardı däl qazir nege qayta qarap jatır? Äzirge Kreml'diñ Astana jäne Taşkentpen jasalğan äskeri-tehnikalıq kelisimderdiñ naqtı qay twstarın qayta qarastırıp jatqanı belgisiz. Özbekstan Qorğanıs ministrligi Azattıq radiosınıñ saualına jauap bermedi. Al Qazaqstan Qorğanıs ministrligi qwjattar boyınşa jwmıs ayaqtalğanğa deyin olardıñ mazmwnına tüsinikteme bermeytinin mälimdedi. “Şekteuli türde taratuğa jatpaytın aqparat jwrtqa memlekettik organdardıñ resmi aqparattıq
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa