Şağın saraptama

(Janabil Smağwlwlınıñ qazasına arnaymın)

Birinşi, HH ğğ.-dağı Qıtay qazaqtarınıñ intelligenciyasın ülken masştabta üş kezeñge bölip qarastıruğa boladı. Birinşi kezeñ 1911-12 jıldardağı sayasi töñkeristen keyin qalıptasqan qazaq intelligenciya. Bwl kezeñdegi intelligenciyanı eki sanatqa bölip qarastıruğa boladı. 1) Ruhani ağartuşı intelligenciya; 2) Sayasi intelligenciya. Ruhani ağartuşı intelligenciyanıñ özin eki topqa böluge boladı: birinşi top, jädittik mekteptiñ ağartuşıları; ekinşi top, qazaqı dünietanımnıñ ağartuşıları. Al, bwl kezeñdegi sayasi intelligenciyanı da eki topqa bölip qarastıra alamız. Birinşi top, qazaqtıñ dästürli sayasi bilik jüyesi negizinde qalıptasqan sayasi intelligenciyası; ekinşi top, 1914-1922 jj. şığıstıq bilim beru jüyesi negizinde qalıptasqan sayasi intelligenciya.

Ekinşi, şığıstıq bilim beru jüyesiniñ intelligenciyası 1912 jılğı Pekinde ötken prezident saylauınan soñ qalıptasa bastadı. Saylauğa qatısqan qazaqtıñ joğarı jik ökilderi prezidentke naqtı wsınıs tastadı. Sol wsınıstıñ biri qazaq balaların oqıtatın jäne jaña ükimetke qazaqtan kadr tärbielep beretin zamanaui mektep aşu mäselesi. Wsınıs köp ötpey qabıldandı, 1914 jıldan bastap guberniyanıñ qarajatınan qazaq kadrların tärbielep oqıtatın mektepter aşıldı. Onı şue-tañ (学堂) mektepteri dep atadı. 1914 jılı Altayda, 1917 jılı Kürede (İle), 1922 jılı Ürimjide dürkin-dürkin şue-tañdar aşıldı. Mektepte 100-den astan qazaqtıñ joğarı jik ökilderiniñ balaları oqıdı. Atalğan mektepti bitirgen tülekter qazaqtıñ jaña buın intelligenciyasına aynaldı. Eñ bastısı olar memleketti basqaruşı qıtay, mänjur inteligenciyasımen tığız baylanısta boldı.

Üşinşi, qazaq intteligenciyasınıñ jaña bağıtta jıldam qalıptasuı 1917 jılğı Orınbordağı qazaq-qırğız s'ezdinen keyin erekşe körinis taptı. Alaşorda ükimeti men ükimet qazınasına (byudjetine) jäne ükimettiñ töl baspasına Qıtay qazaqtarı bir uaqıtta bir jılda jwmılıp qarajat joldadı. Qarajat jwmsap Alaş ükimetine qwttı bolsın aytıp hat joldağandar qatarınan Altay, Şäueşek jäne Qwlja ölkesi qazaqtarınıñ jaña buın intelligenciyasın köruge boladı. Alaş äskeri qızıldarmen soğısqan kezde Qıtay qazaqtarınıñ twrğan jeri artqı şep esebinde uaqıtşa qoldanıldı. Mısalı, 1918 jılğı Alaş äskeriniñ Jetisu maydanındağı qandı şayqas kezinde Şäueşek öñiri uaqıtşa äskeri bazalıq şepke aynaldı. Alaş äskeri Şäueşek qalasına ötip ortalıq Alaş ükimetine jedelhat joldap soğıs jağdayın mälimdep twrdı. 1920-22 jılğa qaray Qwlja ölkesinde anti-kommunistik bağıtta Alaş äskeriniñ sarqınşaqtarı äskeri jattığu wyımdastırdı. Japon ükimeti Şäueşek, Qwlja öñirin erekşe qadağalauına alıp arnayı delegaciya jiberdi. Vladivostok saparı kezinde Japon konsulımen kelissöz ötkizgen R.Märsekwlı Şäueşek pen Qwljada jaña josparlar qwrdı. Şäueşek jäne Qwljadağı qazaqtıñ joğarı jik ökilderi Angliya men Japon ükimetiniñ nazarında boldı. Bwl ölkedegi Resey derjavasınıñ sauda punktteri älsirey bastağan soñ Angliya imperiyası Qazaqtar arqılı osı öñirden ken (mwnay, kömir) aşudı josparladı. Angliya men Japonnıñ ken barlauşı injerlerine joğarı jik qazaq ökilderi tau-tastı aralap nwsqaulıq jasadı.

Törtinşi, 1930 jılğa qaray Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji siyaqtı ölkeniñ sayasi, mädeni qalalarında jaña buın qazaq intelligenciyasınıñ şoğırı qalıptasa bastadı. Sonımen dala biligindegi sayasi qwrılım endi qalada örken jaya bastadı. 1928 jıldan bastap qazaqtar dästürli qazaq biliginen bölek jaña äkimşilik qwrılımnıñ basqaru tetikterine saylana bastadı. Atalğan jılı twñğış ret Ş.Kögedaywlı ortalıq biliktiñ resmi tağayındaumen Bwrıltoğay audanınıñ äkimi boldı. Bwğan deyin qazaqtar mänjur kezeñindegi tarihi äkimşilik şenderdi iemdenip täyji, ükirday, aqalaqşı, qalday ğana bolıp saylanuşı edi. Birde bir qazaq ökili respublikalıq äkimşilik jaña qwrılımğa tağayındalmağan-dı.

Besinşi, 1928-29 jıldan bastap qazaqtıñ joğarı jik ökilderine äskeri şen berile bastadı. Berilgen äskeri şen negizinde qazaq töre-swltandarı 300-500 qarulı äskerdi jasaqtay alatın mümkindikke ie boldı. Ortalıq biliktiñ qazaq ökilderine äskeri şen berip äsker wstatuınıñ bastı sebebi- şekara aymaqtı qazaqtardıñ esebinde qorğau bolatın. Sonımen Altay, Qwmıl, İle qazaqtarınıñ joğarı jik ökilderi äskeri şen aldı, 300-500 attı äskerdi qarulandıra alatın jaña mindetter aldı.

Altınşı, 1930 jıldardan bastap qazaq intelligenciyasınıñ ökilderi äskeri şkoldar men oficerler mektebinen bilim ala bastadı. Dälirek aytqanda 1934-35 jılı äskeri bilim beretin oficerler mektebi qwramında 30-ğa tarta (jartısınan köbi Altay öñiri) qazaqtıñ joğarı jik ökilderiniñ balaları äskeri bilim aldı. Sonımen 1935 jıldan bastap Qıtay qazaqtarınıñ äskeri intelligenciyası qalıptastı. Oficerler şkolın üzdik bitirgen qazaqtardı Lanjou, Nan'kin siyaqtı işki Qıtaydıñ iri qalalardağı joğarı äskeri bilim beretin ortalıqtarğa arnayı kursqa jiberdi.

Jetinşi, qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuı jäne Qazaq SSSR-dağı qazaq intelligenciyası ökilderimen tığız mädeni baylanısta boluı eki jaqtağı ükimettiñ nazarın qattı audardı. 1937-39-41 jıldarı Qıtayda jappay sayasi quğın-sürgin nauqanı jürgizildi. Sayasi nauqan kezinde mıñdağan adamğa delo jasalındı, köbi atu jazasına kesildi. Bwl retki nauqan eki birdey (ruhani jäne sayasi) intelligenciya qwramın qiratıp jiberdi, bwrınnan qalıptasqan täjiribeli intelligenciyanıñ sayasi maqsatı tolıq orındalmadı. Sayasi quğın-sürginnen keyin Qıtaydağı qazaq qoğamı ağa buın basşılarınan ayrıldı, sonımen sayasi sahnağa ekinşi buın wrpaq yağni jas buın qazaq intelligenciyası şığuğa mäjbür boldı. Jas buın qazaq intelligenciyası ökilderi 30-40jj. bilim alğan, qoğamdıq türli is-qimılğa jañadan aralasqan biraq sayasi, mädeni belsendiligi joğarı jaña buın wrpaq-tı.

Segizinşi, 1930- jıldardıñ soñına kelgende jas buın qazaq intteligenciyasınıñ sanı men sapası arttı. Qıtay intelligenciyası ökilderimen äsirese demokratiyalıq teñdikti jaqtaytın europaşıl ziyalı qauım ökilderimen tığız baylanısta boldı. Maqsat, jaqın bolaşaqta birigip totaritarlı qıtay biligin reformalau, wlttar teñdigin jüzege asıru, bilikti twrğılıqtı halıqqa basqartu siyaqtı maqsattar twrdı. Biraq qazaq intelligenciyası bwl maqsattı orındau üşin ärtürli geosayasi küşterdiñ ıqpalına süyenuleri kerek boldı. Sonımen qazaq intelligenciyası üş topqa jarıldı.

Toğızınşı, birinşi top panislam jäne pantürkistik ıqpal negizinde sayasi töñkeris wyımdastırudı josparlau. Bwl top ökilderiniñ sayasi qadamı tragediyağa wşıradı, köştiñ belsendi müşeleri Tibet arqılı Päkistan, Ündistanğa auuıp ketuge mäjbür boldı. Ekinşi top, Sovet ıqpalı negizinde äsirese Sovet qwramındağı Qazaq SSSR qwramındağı qazaq intelligenciyası ökilderiniñ nwsqaulığımen birlese otırıp Qıtayğa sayasi ıqpal jasaudı, tipti töñkeris wyımdastırudı josparladı. Ol üşin osı ideyanıñ kadrların jetildiru kerek-tin. 1935 jıldan bastap 300- ge tarta joğarı jik ökilderiniñ balaları Qazaq SSSR-da JOO-da bilim aldı. Üşinşi top, AQŞ jäne Europa biliginiñ (Angola Sakson) qoldauına süyenudi maqsat qıla otırıp demokratiyalıq Gomin'dan ükimetiniñ sayasi ıqpalı negizinde Qazaqtıñ joğarı därejeli avtonomiyalıq ükimetin qwru.

Onınşı, Atalğan üş top qazaq intelligeniyası arasında keyde sayasi wstanımdarına baylanıstı pikirtalas jiı ornadı. Osı aymaqtı jiti baqılauğa alğan alpauıt derjavalar äsirese Sovet biligi men AQŞ (Angola Sakson) biligi jiktele bastağan qazaq intteligenciyasın öziniñ sol aymaqqa baylanıstı sayasatınıñ qwralına paydalana bastadı. Sonımen 1944 jıldan soñ qazaqtıñ sayasi inttelegenciyası “Şığıs Türkistan” jäne “Çin Türkistan” dep ekige bölindi. Şığıs Türkistanşıldar Sovet biligine iek arttı jäne sendi. Çin Türkistanşıldar AQŞ biligine iek artıp Gomin'dan ükimetimen ıntımaqtastı jäne sendi. Sayasi közqarastıñ eki jikke bölinui Qıtay qazaqtarınıñ twrmıs-tirşiligi, wlttıq ekonomikası men wlttıq äleuetinen bölek äleumettik psihologiyasına da tübirinen äser etti. Sol jıldarı qazaqtar barınşa sayasilandı.

On birinşi, 1946 jıldan soñ Şığıs Türkistanşıldar öz işinde ekige bölindi. 1) Sovetşil Üş Aymaq ükimeti; 2) Şığıs Türkistandı saqtap qaluşılar. Sonımen Çin Türkistanşıldardan bölek Şığıs Türkistanşıldar arasında azamat soğısı bwrq ete tüsti. Sovet biligi 1949 jılğa qaray Sovetşil Üş Aymaq ükimetiniñ sayasi intelligenciyasın Qıtay kommunisterimen joğarı deñgeyde dialogqa keltire bastadı. Sonımen Qıtay qazaqtarınıñ kommunistik sayasi intteligenciyası payda bola bastadı. Al, Çin Türkistanşıl qazaq intelligenciyası ökilderi batıs maydanda Sovetşil Şığıs Türkistanğa soğıs maydanın asşa, soltüstik maydanda Moñğoliyağa soğıs aştı jäne şığıs maydanda qaumalap kirip kele jatqan Qıtay kommunisterine maydan aştı. Bwl maydan Barköl, Şonjı, Ürimji, Qwtıbi jäne Manas audandarında jasaqtaldı. Çin Türkistanşıl qazaq äskeri tuğan ölkemizdi kommunistik bilikke bermeymiz dep kelisti.

On ekinşi, Qıtay kommunisterimen dialogqa kelgen intelligenciya äskeri endigi jerde kommunistermen ıntımaqtasuğa mäjbür boldı. Sonımen Şığısta kommunistik qıtay, batısta kommunistik Üş Aymaq äskeri birigip burjuaziyalıq joğarı tap ökilderi Çin Türkistanşılardı joyuğa tırıstı. Bwl kezde Çin Türkistanşıl küşter ekige bölindi. Biri, Manas, Qwtıbi, Ürimji, Şonjı men Barköldi äskeri baza ete otırıp soñına deyin küresuşiler; Ekinşisi, sayasi küresti şetelde jalğastıru. Sonımen 1951 jıldan keyin qazaq intelligenciyasınıñ şeteldik sayasi emigraciyası bastaldı. Olar küresti şetelde jalğastırdı.

On üşinşi, 1951 jılı ölkeniñ geosayasi ahualı tübirinen özgerdi. Bilikke kommunistik qıtay keldi. Sovetşil Üş Aymaq intelligenciyası men Qıtay kommunisteri arasında ıntımaqtastıq jasalındı. Çin Türkistanşıl äskeri bazalıq is-qimıl joyıldı, twlğaları atu jazasına kesildi. Atu nauqanı Ürimjiden bölek Sanjı, Qwtıbi, Manas audandarında jalğastı. Kontrrevolyucionerer şetinen atu jazasına kesildi. El twlğasınan ayrıldı. Halıq köşbasşısın joğaltıp aldı. Jwrt qattı sastı. Qara halıqqa ie bolatın jaña buın wltşıl intelligenciya auaday kerek edi.

On törtinşi, Sonımen 1930-40 jj. qalıptasqan jas buın qazaq intelligenciyasınıñ ornın odan da jaña, bwğanası äli qatpağan, sayasi täjiribesi az kommunistik ideyağa äli bolsın senetin biraq wltşıl jap-jas intelligenciya ökilderi bilikke keldi. Olardı üş twrpatqa böluge boladı: 1) Sovetşil Üş Aymaq qwramında sayasi, äskeri täjiribeden ötkender; 2) 1945-54 jj. gimnaziya men ölkelik pedagogikalıq mektepterdi bitirgen jasbuın ökilder; 3) 1955-61 jj. kommunistik kadrlardı jetildiru josparına säykes tärbielengen jas buın kadrlar.

On besinşi, jas buın kommunist qazaq intelligenciyası aldında mına üş ülken tarihi mindet twrdı: 1) Wlttıq mejeleu negizinde qazaq avtonomiyasın qwru; 2) Ağartu isin jandandıru; 3) Mädeni, ruhani twtastıqtı birizdilendiru. Osı mindetter 1954 jıldan bastap birtindep jüzege astı. 1954 jılı qazaq avtonomiyasın qwru isi talas-tartıs arqılı bekitildi. Wlttıq avtonomiyalı aymaqtarda wlttıq bilim beru isi jüyeli jäne keşendi türde qolğa alındı. Mädeni twtastıq birizdilendi, bes aymaq qazaqtarı ortaq älipbidi bekitip, ädebi til norması twraqtandı. Qazaq SSSR-ğa oquşılar jiberildi. Qazaq SSSR-dağı qazaq wltşıldarımen mısalı Q.Sätbay, M.Äuez, J.Şayahmet t.b qaytadan tığız baylanısa otırıp Qıtay qazaqtarınıñ mädeni, ruhani äleuetin köterdi.

On altınşı, 1958 jıldan keyin bwğanası endi ğana qata bastağan jas buın kommunist qazaq intelligenciyası qaytadan quğın-sürginge wşıradı. Mıñdağan adam sayasi küdikti retinde tergeldi, aldı itjekkenge (Tarımğa) aydaldı, eñbekpen tüzeu lagerinde jazasın ötedi. Qazaq SSSR-dağı qazaq intelligenciyasımen sayasi, mädeni baylanısqa tiım salındı. Tipti Sovet-Qıtay qatınası uşığıp eñ tömengi şekke deyin tüsti. Bwl kezdegi jas buın qazaq intelligenciyası üş sanatqa bölindi: 1) Sovet biligi arqılı töñkeris jasaudı josparladı; 2) Qazaq SSSR-ğa eldi jappay köşirudi josparladı; 3) “Üş Otau” jasırın wyımı ayasında Qıtayda kommunistik qazaq resrubilikasın qwrudı josparladı.

On jetinşi, Sovet arqılı tökeris jasaudı josparlağandar Şığıs Türkistan töñkeristik partiyası töñireginde toptastı. Olardıñ qwramı eki twrpatta körinis taptı: 1) 1944 j. Qwljada qwrılğan bwrınğı ükimettiñ kadrları; 2) 1951 jıldan keyin bilikke aralasqan jas buın wltşıldar. Biraq jospar tas talqan boldı. Şamamen 500-den astam azamatqa qılmıstıq delo twrğızıldı. Keybiri Moñğoliya men Qazaq SSSR-ğa sayasi bosqın retinde qonıs audardı. Al, Qazaq SSSR-ğa köşudi josparlağan wlttıñ ziyalı qauım ökilderi 1955-1960-1962 jj. Qwlja men Şäueşektegi eldi kezeñ-kezeñi boyınşa Sovettik Qazaq-qa qaray sätti köşirdi.

On segizinşi, Qazaq wltşıldarınıñ janıştaluı, jwrttıñ Sovetke jappay köşui Qıtaydağı qazaq qoğamın meylinşe eseñgiretti. Demografiyalıq dağdarıs sayasi ömirden bölek äleumettik, mädeni ömirge de äser etti. Qıtaydağı qazaqtar 1954 jılğı sanına 1980 jıldan soñ zorğa jetti. Demografiyalıq ösim qwldırap barıp 80- jıldarı qayta jandandı. Sonımen 1980 jıldan keyin qazaq intelligenciyasınıñ jaña buın ökilderi belsendi türde jarıqqa şıqtı. Olar aldarına mınaday maqsat qoydı: 1) Qazaq avtonomiyasınıñ statusın reformalau, jüyeleu, retteu; 2) Avtonomiyanıñ qazınasın (byudjetin) wlt kadrlarınıñ qolına beru; 3) Jer jäne jeke menşik reformasın keşendi iske asıru; 4) Avtonomiyanı wlt kadrlarına basqartu; 5) İşki qıtaylıq kelimsekterdi kirgizbeu, tirkemeu; 6) Äskeri diviziyanı taratu, wlttıq armiyanı jandandıru; 7) Wlt mektepterin köbeytu; 8)Qazaq tilinde keñse jäne is-qağaz jürgizu; 9) Qıtaylarğa qazaq tilin mindetteu, oqu kurstarın aşu; 10) Wlttıq JOO-darın qwru; 11) Şetelmen baylanıs ornatu, investiciya tartu; 12) Şetelge bilim aluğa oquşı jiberu.

On toğızınşı, 1980 jj. qazaqtıñ jas buın intelligenciyasınıñ bir erekşeligi olar Qıtay biliginiñ reformaşıl demokrat joğarı jik ökilderimen tığız baylanısta boldı. Sonıñ negizinde Ortalıq bilik ŞWAR boyınşa kadrlardı tağayındağan kezde birinşi kezekte wlt ziyalılarımen kelise otırıp, sanasa otırıp atqaratın edi. Sol sebepti 1980-90 jj. Qıtay qazaqtarınıñ altın däuiri eseptelinedi.

Jiırmanşı, 1991 jıldan keyin Qıtaydağı qazaq qoğamı üşin jaña kezeñ qalıptastı. Qazaq SSSR-dıñ egemendigin jariyalauı Qıtaydağı qazaq qoğamına qattı äser etti. Qazaq intelligenciyası ekige bölindi. Biri, Qazaqstanğa qonıs audarudı jaqtadı; Ekinşisi, Qıtaydağı elge ie bolıp qazaq qoğamın saqtap qaludı maqsat twttı. Sonımen 1992 jıldan keyin Qıtaydağı az ğana qazaq intelligenciyasınıñ ökilderi Qazaqstanğa qonıs audardı. Qazaqstanğa köşudiñ jandanuı, qazaq ziyalılarınıñ oyınıñ küpti boluı ortalıq biliktiñ qazaqqa baylanıstı senimine selkeu tüsire bastadı. Ortalıq bilik Qazaq avtonomiyasınıñ şekaralıq audandarına baylanıstı baqılaudı küşeytti. Şekaralıq öñirdiñ infraqwrılımın jañğırtu, investiciya tartu degen atpen jüzdegen mıñ işki Qıtaylıq köşti qazaqtar twrğan aymaqqa qaray ıntalandırdı.

Jiırma birinşi, bwdan bölek SSSR-dıñ tarauı ŞWAR qwramındağı wyğır intelligenciyasına qattı äsker etti. Ortalıq bilik Ortalıq Aziya aumağında qalıptasqan wlttıq respubilikalardıñ ŞWAR-dağı qazaq, wyğır intelligenciyasına sayasi, mädeni ıqpalın jasauınan alañdadı. Sonımen resmi biliktiñ “Şıñjañ sayasatı” tübirinen qayta qaraldı. Nätijesinde 1991- jıldan beri Şıñjañda wltarazdıq küşeydi, janjal arttı. Qıtaydağı qazaq intelligenciyası sayasi auqımdı bağamday otırıp astırtın şwğıl qadamdar jasadı. Sonıñ nätijesinde 2001-2004 jıldarı şetelge bilim aluğa ketkender sanı kürt arttı. Neşe mıñ oquşı alıs-jaqın şetelde bilim aldı. Sonıñ şamamen 90%-ı Qazaqstanğa oquğa tüsti. Bwl jıldarı Qıtaydağı qazaq intelligenciyası köbinşe şetelde (Qazaqstanda) qalıptastı. Resmi ortalıq bilik 2004-2005 jıldan bastap wlttıq mektepterdiñ bilim beru jüyesine keşendi reformalar jasaudı wyğardı. Nätijesinde “qostil ağartuı” josparlı türde jüzeke astı. 2010 jıldan bastap “bilim salasınıñ byudjetin retteu, wlttıq mektepterdi biriktiru” degen atpen qazaq mektepteriniñ bilim beru jüyesin tolığımen reformaladı. 2010 jıldan keyin Qıtaydağı qazaq qoğamında qıtaytildi jaña buın qazaq intelligenciyası körinis taptı. Sonımen tarihi qazaq qoğamı qazaqtildi jäne qıtaytildi dep ekige jarıldı.

Jiırma ekinşi, Qıtaytildi qazaq intelligenciyası qıtaydıñ ziyalı qauım ökilimen, joğarı jik qoğam ökillerimen tığız baylanıs jasauda. Auqımı men masştabı öte keñ. Al qazaqtildi auditoriya şağın audan, qala men auıldı eldimekenderde qaldı. Tildiñ äleueti de osığan säykes boldı. Biraq 2010 jıldarı statistikalıq sanaqqa säykes qazaqtildi auditoriya äli de auqımdı, basım edi. Säykesinşe qazaqşa kontent birşama damıdı. Qazaqşa biznes, qazaqşa äleumettik jeliler, sayt-portaldar däurendedi. Äsirese Qazaqstandıq biznesti Qıtayğa, Şıñjañğa jetkizude qazaqtildi auditoriyanıñ ökilderi köp däneker bola bildi.

Otaman*- eski qazaq tili, köşbasşı, jol bastauşı degen mağınanı beredi. M: köş otamanı.

Eldes ORDA

23.11.2024