رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين اقش-تىڭ رەسەيدەگى ديپلوماتيالىق ميسسياسىنداعى 755 قىزمەتكەردى قىسقارتۋعا پارمەن بەردى. ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتتاردى جاپپاي قىسقارتۋ وقيعاسى سوڭعى رەت 1986 جىلى قازاندا بولعان.

سسسر ۇكىمەتىنىڭ اقش ديپلوماتيالىق ميسسياسىنداعى قىزمەتكەرلەر سانىن 200 ادامعا قىسقارتۋ تۋرالى تالابىنان سوڭ وندا جۇمىس ىستەيتىن سوۆەت ازاماتتارىن امەريكالىقتار جۇمىستان بوساتۋعا ءماجبۇر بولعان. سول كەزدە ماسكەۋدەگى اقش ەلشىلىگىنىڭ ەكىنشى ادامى بولعان ريچارد كۋمبستىڭ ايتۋىنشا، ادامنىڭ جەتىسپەۋىنەن ادميرالدار اجەتحانا تازالاپ، بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن تاجىريبەلى ديپلوماتتار جاشىك-جاشىك ءسۇت تاسىپ، مەكتەپ اۆتوبۋستارىن ايداعان، ال ولاردىڭ ايەلدەرى ەلشىلىك عيماراتىنىڭ ەدەنىن جۋعان. بۇگىندە ديپلوماتيالىق كارەراسىن اياقتاپ، دەمالىستا جۇرگەن ريچارد كۋمبس ازاتتىققا سۇحباتىندا وتىز ءبىر جىل بۇرىنعى وقيعالار تۋرالى ايتىپ بەردى.

ازاتتىق: - سسسر سىرتقى ىستەر مينسترلىگى ديپلوماتتاردىڭ سانىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان سول كەزەڭ نەسىمەن ەرەكشە ەسىڭىزدە قالدى؟

اقش ديپلوماتى ريچارد كۋمبستىڭ “قىرعي-قاباق سوعىسى” جىلدارى لەنينگرادتاعى ەرميتاجدا تۇسكەن سۋرەتى.

ريچارد كۋمبس: - 1986 جىلى ولار [اقش ديپلوماتيالىق ميسسياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن] جەرگىلىكتى سوۆەت ازاماتتارىن جۇمىستان شىعارىپ الۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى، قاتەلەسپەسەم، ولاردىڭ جالپى سانى 200-گە جۋىق ەدى. ەڭ اۋىر جۇمىستى وسى كىسىلەر اتقاراتىن. ءبىز سوۆەت ازاماتتارىن ءۇي كۇتۋشى، اسپاز، تازالاۋشى، جۇرگىزۋشى، مەحانيك، سانتەحنيك ءتارىزدى جۇمىستارعا الاتىنبىز. سوندىقتان، وسى ماڭىزدى مىندەتتەردى ءوز كۇشىمىزبەن اتقارۋ جايىن ويلاستىرا باستادىق. بۇل – ءبىر ۇلكەن ماسەلە بولدى، سەبەبى، باسقا جۇمىسپەن قوسا جۇك تاسۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا تۋرا كەلدى. ەلشىلىككە كۇن سايىن اۋىر زاتتار كوپ كەلەدى. ولاردى پويىزدان سۇيرەپ كەدەنگە، كەدەننەن شىققان سوڭ ەلشىلىككە الىپ كەلەتىن كىسى كەرەك. اسا ءىرى، ماڭىزدى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەگى 200 جەرگىلىكتى سوۆەت قىزمەتكەرى جۇمىستان شىققان سوڭ ونداعى لوگيستيكانى باسقارۋ – ەڭ قيىن شارۋا بولدى.

ازاتتىق: - سوندا، ديپلوماتتاردىڭ وزدەرى ەلدەن شىعارىلعان جوق پا؟

ريچارد كۋمبس: - جوق. سول جىلدارى سوۆەت وداعىنان شىعارىلعان ديپلوماتتار بولدى، ارينە. بىراق بۇل جولى سسسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن وكىمەتى جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعىن جۇمىستان شىعارىپ الۋدى ۇيعاردى. ءبىز ەلشىلىكتىڭ جانە لەنينگرادتاعى كونسۋلدىقتىڭ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە ولارعا ءبىرشاما تاۋەلدى ەدىك.

ازاتتىق: - 1986 جىلى ماسكەۋدەگى اتموسفەرا قانداي ەدى؟

ريچارد كۋمبس: - “سەن – ماعان، مەن – ساعان” دەپ، ەكى جاقتان دا ديپلوماتتاردى شىعارىپ جىبەرۋ وقيعالارى بولدى. سونىڭ الدىندا دا ءبىز “ەگەر سوۆەت ازاماتتارىن اقش-تان شىعارۋدى جالعاستىرا بەرسەڭدەر، كۇندەرىڭ قاراڭ بولادى، سەبەبى، سەندەردە جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى ازاماتتار بار” دەگەن بەيرەسمي ەسكەرتۋلەردى ەستىپ جۇرگەنبىز.

ال اتموسفەراعا كەلەتىن بولساق، ماسكەۋدە قىزمەت ەتىپ جاتقان امەريكالىقتاردىڭ كوبى جىگەرلەنىپ كەتتى. ءبىز ءبارىمىز قىرعي-قاباق سوعىستىڭ مايدان شەبىندە جۇرگەنىمىزدى سەزىنەتىنبىز. سوندىقتان ەلشىلىكتە ۇجىمدىق اۋىزبىرشىلىك مىقتى بولدى. اۋەلگىدە: “مەيلى، بۇل شارۋانىڭ ءبارىن ورىستاردىڭ، سوۆەتتىكتەردىڭ كومەگىنسىز، ءوزىمىز-اق اتقارامىز” دەگەن رەاكتسيا بولدى. باسىندا ءبارى جاقسى بولدى. اجەتحانانى تازالاۋ، ءسۇت تاسۋ سياقتى جۇمىستاردى ەلشى ەكەۋمىزدەن باسقا قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس مىندەتتەرىنىڭ تىزىمىنە قوسۋعا ءماجبۇر بولدىق. ءسويتىپ، ەلشىلىكتەگى ديپلوماتتار مەن باسقا دا قىزمەتكەرلەر كۇن سايىن جۇمىس كيىمدەرىن كيىپ، وسىنداي قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇردى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ جۇرت شارشاي باستادى. بۇل – ءبىرىنشى.

سپاسو-حاۋس – ماسكەۋدەگى اقش ەلشىسىنىڭ رەسمي رەزيدەنتسياسى. 2 شىلدە 2010 جىل.

ەكىنشىدەن، بۇل جاعداي قوعامدىق ديپلوماتياعا كۇلكىلى (بالكىم ونشا كۇلكىلى ەمەس تە شىعار) اسەر ەتتى. وزىڭنەن باسقا تاماق پىسىرەتىن، قىزمەت كورسەتەتىن، جۋىپ-تازالايتىن ەشكىم بولماسا، قالاي قوناقاسى بەرىپ، كەشكى اسقا قالاي قوناق شاقىراسىڭ؟ ەلشىلىكتىڭ نەگىزگى باسقارۋ سالاسىنان گورى اقپارات جيناۋ، ول تۋرالى ەسەپ بەرۋ ءتارىزدى قوسىمشا سالاسى كوپ زارداپ شەكتى. ال ديپلوماتيادا وتە ماڭىزدى سانالاتىن قوعامدىق جاعىنا كەلەر بولساق، جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرمەن مۇندا كوپ نارسە قولىمىزدان كەلمەدى.

بۇعان قوسا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى تاعى بار. كولىكتەرىمىزدى، مەكتەپ اۆتوبۋستارىمىزدى جوندەۋ كەرەك، بالالارىمىزدى مەكتەپكە اپارۋ ءۇشىن اۆتوبۋستاردى بىرەۋ جۇرگىزۋى كەرەك. قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر بولدى، ءبىز سولاردىڭ بارلىعىن حال-قادەرىمىزشە شەشتىك.

ازاتتىق: - سوندا تومەنگى دەڭگەيدەگى جاس ديپلوماتتار رولگە وتىرىپ، مينيۆەنمەن مەكتەپكە بالا تاسىدى ما؟

ريچارد كۋمبس: - بىزدە ءبىر-ەكى ۇلكەن اۆتوبۋس تا بولدى، ولاردى دا بىرەۋ جۇرگىزۋ كەرەك بولاتىن. ەگەر قاتەلەسپەسەم، بىزدە سوۆەت وداعىمەن ەكىجاقتى كەلىسىم-شارت بولدى، سونىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. سول كەزدە ولار ۆاشينگتوندا، ءبىز ماسكەۋدە جاڭا ەلشىلىك عيماراتتارىن سالىپ جاتقانبىز، سوندىقتان ماسكەۋدە قۇرىلىستى باسقارۋ ءۇشىن اقش اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قۇرىلىسشىلارى جۇرگەن. ولار قۇرىلىس سالاسىنداعى تاجىريبەلى مەحانيكتەر بولعاندىقتان، بىزگە كومەككە كەلىپ، كوپ شارۋامىزدى جەڭىلدەتتى.

بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ تاعى ءبىر قىزىق جولىن تاپتىق. ماسەلەن، فيليپپين ەلشىلىگىندە قىزمەتكەر دە، ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى دە كوپ ەكەن. ءبىز ولاردىڭ كەيبىرىن بىردەن جۇمىسقا الدىق، سەبەبى ولار جەرگىلىكتى سوۆەت ازاماتتارى ەمەس، بىزگە سسسر ازاماتتارىنان باسقالاردى جۇمىسقا الۋ جونىنەن شەكتەۋ بولعان جوق.

ازاتتىق: - ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ادەتتەن تىس مىندەت اتقارۋى كەزىندە قىزىقتى وقيعالار بولعان شىعار، ەسىڭىزدە بار ما؟

ريچارد كۋمبس: - تاجىريبەلى، كاسىبي دەڭگەيى جوعارى ديپلوماتتار جيھاز تاسىپ، باسقا دا مايدا جۇمىستاردى ىستەپ ءجۇردى. فينليانديانىڭ حەلسينكي قالاسىنداعى Stockmann دۇكەنىنەن ءسۇت، جەمىس-جيدەك، كوكونىس ءتارىزدى ازىق-تۇلىكتى كوپ الدىراتىنبىز. بىرەۋ ۆوكزالعا بارىپ، ولاردى ۆاگوننان ءتۇسىرىپ، كولىككە تيەپ، ەلشىلىككە الىپ كەلىپ، كولىكتەن ءتۇسىرىپ، توڭازىتقىشتارعا جەتكىزۋى كەرەك. جانە بۇل كۇن سايىن قايتالانادى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ بۇدان قاتتى شارشايسىڭ.

كۇن سايىن ەلشىلىككە قىرۋار جۇك كەلەدى، ءتىپتى، حات-حابارلار مەن جاشىكتەردىڭ ءوزى وتە كوپ. Sears-تان ۇنەمى كوپ زات الدىرىپ وتىراتىنبىز. كۇن سايىن سىرتقى ىستەر قىزمەتىنىڭ وفيتسەرلەرى، حاتشىلار مەن ەلشىلىك دارىگەرى سياقتى قىزمەتكەرلەر الگى زاتتاردى ءتىزىم بويىنشا قابىلداپ، رەتتەيدى. مۇندا قارا جۇمىس كۇشى كوپ قاجەت بولدى. ارينە، ەلشىلىك عيماراتىنداعى اجەتحانالاردى دا بىرەۋ جۋىپ وتىرۋى كەرەك، ەلشىلىكتىڭ ءوزىن تازا ۇستاۋ دا بۇرىن جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ جۇمىسى بولاتىن. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارىن ءوز بەتىمىزبەن بىرنەشە جىل بويى اتقارىپ جۇردىك.

ءبىر قىزىعى، مۇندا سوۆەت وداعى وتە اقىلدى قادام جاسادى، سەبەبى، ولار ءوز ەلشىلىكتەرىنە جانە كونسۋلدىقتارىنا اقش ازاماتتارىن جۇمىسقا المايدى، سوندىقتان ءبىزدىڭ قارىمتا جاۋاپ بەرەتىن مۇمكىندىگىمىز بولمادى. ارينە، بىزدە جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى ازاماتتار كگب-مەن ىنتىماقتاسۋعا ءماجبۇر بولدى، ءبىز مۇنى بىلەتىنبىز، ايتەۋىر امەريكالىق قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن تىم كوبەيتىپ جىبەرمەۋ ءۇشىن الدەكىمدەر وسىنداي شەشىم قابىلداپتى.

اقش-تىڭ ديپلوماتيالىق ميسسياسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم سوۆەت باسشىسى ميحايل گورباچەۆ “جاريالىلىق” جانە “قايتا قۇرۋ” باستامالارىن جاريالعاننان سەگىز اي وتكەن سوڭ شىقتى. اشىق قوعام قۇرىپ، ەكونوميكانى قايتا قۇرىلىمداۋدى ماقسات تۇتقان بۇل باستاما اقىر سوڭىندا سوۆەت وداعىنىڭ ىدىراۋىنا تۇرتكى بولعانى بەلگىلى. جىبىگەن ريتوريكاعا قاراماستان، مايدان شەبىندە، ەلشىلىكتەردە جانە سول سياقتى ورىنداردا قىرعي-قاباق سوعىس ءالى ءجۇرىپ جاتقان ەدى…

بۇل – سوۆەت جاعىنىڭ تاكتيكالىق ءجۇرىسى بولدى، ولار بۇل تۋرالى بىزگە ەسكەرتىپ تە جۇرگەن. جانە بۇل – ناعىز سوۆەت وداعىنا ءتان ارەكەت ەدى. بىراق بۇل سول كەزدە گورباچەۆ جاساپ جاتقان شارۋاعا كەرەعار بولدى. ولار مۇنداي ارەكەتكە بارادى دەپ ەشكىم كۇتپەگەن ەدى.

(مايك ەكەلدىڭ ماتەريالى ىقشامدالىپ اۋدارىلدى.)     ازاتتىق راديوسى