Resey prezidenti Vladimir Putin AQŞ-tıñ Reseydegi diplomatiyalıq missiyasındağı 755 qızmetkerdi qısqartuğa pärmen berdi. Eki el arasında diplomattardı jappay qısqartu oqiğası soñğı ret 1986 jılı qazanda bolğan.

SSSR ükimetiniñ AQŞ diplomatiyalıq missiyasındağı qızmetkerler sanın 200 adamğa qısqartu turalı talabınan soñ onda jwmıs isteytin sovet azamattarın amerikalıqtar jwmıstan bosatuğa mäjbür bolğan. Sol kezde Mäskeudegi AQŞ elşiliginiñ ekinşi adamı bolğan Riçard Kumbstıñ aytuınşa, adamnıñ jetispeuinen admiraldar äjethana tazalap, birneşe tildi erkin meñgergen täjiribeli diplomattar jäşik-jäşik süt tasıp, mektep avtobustarın aydağan, al olardıñ äyelderi elşilik ğimaratınıñ edenin juğan. Büginde diplomatiyalıq kar'erasın ayaqtap, demalısta jürgen Riçard Kumbs Azattıqqa swhbatında otız bir jıl bwrınğı oqiğalar turalı aytıp berdi.

Azattıq: - SSSR sırtqı ister minstrligi diplomattardıñ sanın qısqartu turalı şeşim şığarğan sol kezeñ nesimen erekşe esiñizde qaldı?

AQŞ diplomatı Riçard Kumbstiñ “qırği-qabaq soğısı” jıldarı Leningradtağı Ermitajda tüsken sureti.

Riçard Kumbs: - 1986 jılı olar [AQŞ diplomatiyalıq missiyasında jwmıs istep jürgen] jergilikti sovet azamattarın jwmıstan şığarıp alu turalı şeşim şığardı, qatelespesem, olardıñ jalpı sanı 200-ge juıq edi. Eñ auır jwmıstı osı kisiler atqaratın. Biz sovet azamattarın üy kütuşi, aspaz, tazalauşı, jürgizuşi, mehanik, santehnik tärizdi jwmıstarğa alatınbız. Sondıqtan, osı mañızdı mindetterdi öz küşimizben atqaru jayın oylastıra bastadıq. Bwl – bir ülken mäsele boldı, sebebi, basqa jwmıspen qosa jük tasu jwmıstarın atqaruğa tura keldi. Elşilikke kün sayın auır zattar köp keledi. Olardı poyızdan süyrep kedenge, kedennen şıqqan soñ elşilikke alıp keletin kisi kerek. Asa iri, mañızdı diplomatiyalıq ökildiktegi 200 jergilikti sovet qızmetkeri jwmıstan şıqqan soñ ondağı logistikanı basqaru – eñ qiın şarua boldı.

Azattıq: - Sonda, diplomattardıñ özderi elden şığarılğan joq pa?

Riçard Kumbs: - Joq. Sol jıldarı Sovet odağınan şığarılğan diplomattar boldı, ärine. Biraq bwl jolı SSSR sırtqı ister ministrligi men ökimeti jergilikti qızmetkerlerdiñ barlığın jwmıstan şığarıp aludı wyğardı. Biz elşiliktiñ jäne Leningradtağı konsuldıqtıñ jwmıstarın jürgizude olarğa birşama täueldi edik.

Azattıq: - 1986 jılı Mäskeudegi atmosfera qanday edi?

Riçard Kumbs: - “Sen – mağan, men – sağan” dep, eki jaqtan da diplomattardı şığarıp jiberu oqiğaları boldı. Sonıñ aldında da biz “eger sovet azamattarın AQŞ-tan şığarudı jalğastıra berseñder, künderiñ qarañ boladı, sebebi, senderde jwmıs isteytin jergilikti azamattar bar” degen beyresmi eskertulerdi estip jürgenbiz.

Al atmosferağa keletin bolsaq, Mäskeude qızmet etip jatqan amerikalıqtardıñ köbi jigerlenip ketti. Biz bärimiz qırği-qabaq soğıstıñ maydan şebinde jürgenimizdi sezinetinbiz. Sondıqtan elşilikte wjımdıq auızbirşilik mıqtı boldı. Äuelgide: “Meyli, bwl şaruanıñ bärin orıstardıñ, sovettikterdiñ kömeginsiz, özimiz-aq atqaramız” degen reakciya boldı. Basında bäri jaqsı boldı. Äjethananı tazalau, süt tasu siyaqtı jwmıstardı elşi ekeumizden basqa qızmetkerlerdiñ jwmıs mindetteriniñ tizimine qosuğa mäjbür boldıq. Söytip, elşiliktegi diplomattar men basqa da qızmetkerler kün sayın jwmıs kiimderin kiip, osınday qara jwmıs istep jürdi. Biraz uaqıttan soñ jwrt şarşay bastadı. Bwl – birinşi.

Spaso-Haus – Mäskeudegi AQŞ elşisiniñ resmi rezidenciyası. 2 şilde 2010 jıl.

Ekinşiden, bwl jağday qoğamdıq diplomatiyağa külkili (bälkim onşa külkili emes te şığar) äser etti. Öziñnen basqa tamaq pisiretin, qızmet körsetetin, juıp-tazalaytın eşkim bolmasa, qalay qonaqası berip, keşki asqa qalay qonaq şaqırasıñ? Elşiliktiñ negizgi basqaru salasınan göri aqparat jinau, ol turalı esep beru tärizdi qosımşa salası köp zardap şekti. Al diplomatiyada öte mañızdı sanalatın qoğamdıq jağına keler bolsaq, joğarıda aytılğan sebeptermen mwnda köp närse qolımızdan kelmedi.

Bwğan qosa qauipsizdik mäselesi tağı bar. Kölikterimizdi, mektep avtobustarımızdı jöndeu kerek, balalarımızdı mektepke aparu üşin avtobustardı bireu jürgizui kerek. Qauipsizdik twrğısınan ömirlik mañızı bar mäseleler boldı, biz solardıñ barlığın hal-qaderimizşe şeştik.

Azattıq: - Sonda tömengi deñgeydegi jas diplomattar rölge otırıp, minivenmen mektepke bala tasıdı ma?

Riçard Kumbs: - Bizde bir-eki ülken avtobus ta boldı, olardı da bireu jürgizu kerek bolatın. Eger qatelespesem, bizde Sovet odağımen ekijaqtı kelisim-şart boldı, sonıñ kömegi köp tidi. Sol kezde olar Vaşingtonda, biz Mäskeude jaña elşilik ğimarattarın salıp jatqanbız, sondıqtan Mäskeude qwrılıstı basqaru üşin AQŞ äskeri-teñiz flotınıñ qwrılısşıları jürgen. Olar qwrılıs salasındağı täjiribeli mehanikter bolğandıqtan, bizge kömekke kelip, köp şaruamızdı jeñildetti.

Bwl tığırıqtan şığudıñ tağı bir qızıq jolın taptıq. Mäselen, Filippin elşiliginde qızmetker de, olardıñ otbası müşeleri de köp eken. Biz olardıñ keybirin birden jwmısqa aldıq, sebebi olar jergilikti sovet azamattarı emes, bizge SSSR azamattarınan basqalardı jwmısqa alu jöninen şekteu bolğan joq.

Azattıq: - Diplomatiyalıq qızmetkerlerdiñ ädetten tıs mindet atqaruı kezinde qızıqtı oqiğalar bolğan şığar, esiñizde bar ma?

Riçard Kumbs: - Täjiribeli, käsibi deñgeyi joğarı diplomattar jihaz tasıp, basqa da mayda jwmıstardı istep jürdi. Finlyandiyanıñ Hel'sinki qalasındağı Stockmann dükeninen süt, jemis-jidek, kökönis tärizdi azıq-tülikti köp aldıratınbız. Bireu vokzalğa barıp, olardı vagonnan tüsirip, kölikke tiep, elşilikke alıp kelip, kölikten tüsirip, toñazıtqıştarğa jetkizui kerek. Jäne bwl kün sayın qaytalanadı. Biraz uaqıttan soñ bwdan qattı şarşaysıñ.

Kün sayın elşilikke qıruar jük keledi, tipti, hat-habarlar men jäşikterdiñ özi öte köp. Sears-tan ünemi köp zat aldırıp otıratınbız. Kün sayın sırtqı ister qızmetiniñ oficerleri, hatşılar men elşilik därigeri siyaqtı qızmetkerler älgi zattardı tizim boyınşa qabıldap, retteydi. Mwnda qara jwmıs küşi köp qajet boldı. Ärine, elşilik ğimaratındağı äjethanalardı da bireu juıp otıruı kerek, elşiliktiñ özin taza wstau da bwrın jergilikti azamattardıñ jwmısı bolatın. Bwl jwmıstardıñ bärin öz betimizben birneşe jıl boyı atqarıp jürdik.

Bir qızığı, mwnda Sovet odağı öte aqıldı qadam jasadı, sebebi, olar öz elşilikterine jäne konsuldıqtarına AQŞ azamattarın jwmısqa almaydı, sondıqtan bizdiñ qarımta jauap beretin mümkindigimiz bolmadı. Ärine, bizde jwmıs isteytin jergilikti azamattar KGB-men ıntımaqtasuğa mäjbür boldı, biz mwnı biletinbiz, äyteuir amerikalıq qızmetkerlerdiñ sanın tım köbeytip jibermeu üşin äldekimder osınday şeşim qabıldaptı.

AQŞ-tıñ diplomatiyalıq missiyasındağı qızmetkerlerdiñ sanın qısqartu turalı şeşim Sovet basşısı Mihail Gorbaçev “jariyalılıq” jäne “qayta qwru” bastamaların jariyalğannan segiz ay ötken soñ şıqtı. Aşıq qoğam qwrıp, ekonomikanı qayta qwrılımdaudı maqsat twtqan bwl bastama aqır soñında Sovet odağınıñ ıdırauına türtki bolğanı belgili. Jibigen ritorikağa qaramastan, maydan şebinde, elşilikterde jäne sol siyaqtı orındarda qırği-qabaq soğıs äli jürip jatqan edi…

Bwl – sovet jağınıñ taktikalıq jürisi boldı, olar bwl turalı bizge eskertip te jürgen. Jäne bwl – nağız Sovet odağına tän äreket edi. Biraq bwl sol kezde Gorbaçev jasap jatqan şaruağa kereğar boldı. Olar mwnday äreketke baradı dep eşkim kütpegen edi.

(Mayk Ekeldiñ materialı ıqşamdalıp audarıldı.)     Azattıq radiosı