كەشە سەمەي قالاسىنداعى ابايدىڭ قورىق- مۋزەيىندە كوكباي جاناتايۇلىنىڭ 165 جىلدىعىنا ارنالعان “ابايدان ساباق الدىم بالا جاستان” اتتى ادەبي كەش ءوتتى. زال بەلگىلى ابايتانۋشى، پروفەسسور جاندوس اۋباكىردىڭ تاعىلىمى مول، اسەرلى بايانداماسىن ەرەكشە ىنتامەن تىڭدادى. سپيكەردى تىڭداپ وتىرىپ: ء“بىز كوكبايدى ءتىپتى بىلمەيمىز دەۋگە بولعانداي ەكەن عوي… كەيدە ءتىپتى جەڭىل، ءۇستىرت قارايتىنىمىز دا راس” دەگەن وي جالعىز ماعان عانا ەمەس، باسقا تىڭداۋشىلارعا دا كەلدى دەپ ويلايمىن.

“ال ءبىز وسىلاي بولعاندا مىناۋ وتىرعان جاستار شە؟” دەپ، ءالسىن- ءالسىن ارتقى قاتارلاردا وتىرعان جاستارعا قاراپ قويام. ىشتەرى پىسىپ وتىرعانداي كورىندى ماعان. “قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى بۇلارعا؟ كوكباي سەندەرگە “ەسكى اقىننىڭ” ءبىرى ەمەس، ەرەكشە اقىن ەكەنىن قاي قىرىنان كورسەتىپ بەرۋگە بولار ەدى؟” دەپ ويلاپ قويام.

قازاقتىڭ اتا-باباسى ۇلى يدەيالار تۋعىزعان بيىك پاراسات يەسى. كوكباي شىعارمالارىندا وسىنى راستايتىن قانشاما مىسال بار ەمەس پە؟ وسىنى جاستارعا كورسەتىپ، ناسيحاتتاي الساق، سول يدەيالارعا قايتا جان بەرۋگە بولادى عوي. سول كەزدە تاعى ۇلى ىستەرگە جول اشۋعا بولادى عوي؟! “بۇرىن سۋ جۇگىرگەن ارىقپەن جانە ارشىپ، قازىپ جىبەرسە جانە جۇرەدى” ەمەس پە؟ نەگە ءبىز مۇنى جاستارعا جەتكىزە الماي ءجۇرمىز؟ نەگە ءبىز ماقتانىش تۋدىراتىن قۇندىلىقتارىمىزدى كورسەتە الماي ءجۇرمىز؟! ورنىمنان اتىپ تۇرعىم كەلدى. مىنا قالعىپ- شۇلعىپ وتىرعان جاستارعا ارناپ ءبىراز ءسوز ايتقىم كەلدى… اتتەڭ، ۋاقىت تار. بايانداماشى دا اسىقتى، جۇرگىزۋشى دە جيىندى قورىتىندىلاي باستادى… ال مەنىڭ جەتكىزگىم كەلگەنى مىناۋ ەدى.

بىردە ينستيتۋتقا ءبىر بەلگىلى ساياساتكەر جىگىت ىزدەپ كەلدى. “مىنا بالاما باتا بەرسەڭىز دەپ كەلدىم. دارىندى ينجەنەر-زەرتتەۋشى رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلىپ جۇرگەن بالا، “ستارتاپەر”. وسى ۇلىما باتا سۇراپ كەلدىم. حالىقارالىق زەرتتەۋ كومانداسىن باسقارادى، ۇلىبريتانيادا اسا بەدەلدى حالىقارالىق بايقاۋ وتپەك، كومانداسى سوعان قاتىسقالى جاتىر ەدى”- دەپ، اعىنان جارىلدى.

“باتا” دەگەندە مەنىڭ ەسىمە بوگەمبايدىڭ جاس ابىلايعا باتا بەرگەنى ەسىمە ءتۇستى. سوسىن ارقاداعى شاقشاق جانىبەككە ارنايى باتا سۇراپ بارعانى… كوكباي اقىننىڭ «سابالاق» داستانىنداعى. “سابالاق”، ءالى ەلگە تانىلا قويماعان جاس ابىلاي، قارت بوگەنبايعا ەرىپ، جوڭعارعا اتتانىپ، مول ولجامەن ورالعاندا: «ال، بالا، تيەسىلى ولجاڭدى ال، ەڭبەك سەنىكى» دەگەندە بالانىڭ ايتقان جاۋابى سانامدا قالقىپ شىعا بەردى:

بالا ايتتى: “بوكە، مەن ولجا المايمىن،

دۇنيەگە مويىن بۇرىپ كوز سالمايمىن.

ىقىلاسىڭمەن ءبىر باتا بەرەر بولساڭ،

قۇدايىم قابىل قىلسا قۇر قالمايمىن”.

مىنە ءسوز! بالكي بابالارىمىزدىڭ ۇلىلىعىنىڭ كىلتى وسى جەردە! ولار ءۇشىن دۇنيە-مۇلىك، ولجا، جەكە پايدا ەشقاشان ماڭىزدى بولعان ەمەس. نەگە؟ سەبەبى ولاردىڭ جۇرەگىندە بيىك مۇرات، يگى ماقسات بولعان! سوندىقتان جاستارىمىزدىڭ پاراساتى بيىك، پايىمى كەڭ بولۋى ءۇشىن، “دۇنيە، كۇنكورىس” دەپ ۇساقتالىپ كەتپەۋى ءۇشىن ولاردىڭ جۇرەگىنە ۇلى ماقسات، ىزگى ارمان ورنالاستىرۋ كەرەك دەپ تۇر عوي اقىن بابام!

ال ەندى تۇركىستاندا حان تاعىنا مىنگەن جاس ابىلاي ارقاداعى شاقشاق جانىبەكتىڭ باتاسىن الۋ قاجەت بولىپ، نوكەرلەرىمەن تورعاي دالاسىنا كەلەدى.

شاقشاق جانىبەك قازاقتىڭ ءبىلىمدىسى،

ءوزى ەر، ءوزى تاقۋا، مولدا كىسى.

سول ۋاقىتتا قازاقتىڭ ءبىر دەن قويعان

اقساقال، ەل اعاسى، ىرىمدىسى.

ءبىز بىلەتىن جانىبەك — باتىر، ەل باسىنا كۇن تۋعاندا باس كوتەرەر تورەگە جارىماي، جەرگە قاراپ قالعاندا بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا اۋدارىپ العان ەل اعاسى، شەبەر ديپلومات. ال مىنا جەردە ء“وزى ەر، ءوزى تاقۋا، مولدا كىسى”. “ەر” دەپ قازاق كىمدى ايتادى؟ دۇنيەگە مويىن بۇرىپ قارامايتىن حاس سوپىنى ايتادى، جۇرەگىندە ءبىر اللاعا دەگەن ماحابباتىن ايالاپ ساقتاعان؟ سونداعى شاقشاق جانىبەكتىڭ ابىلايعا ايتىپ تۇرعان ءسوزى قانداي عاجاپ.

- ءتاج-تاعىڭ قۇتتى بولسىن، بالام،- دەدى،

دۇنيەگە بولما ەشقاشان الاڭ،- دەدى…

تانىدىڭىز با – تاعى سول ءسوز ەمەس پە؟ وسى ەكى اۋىز سوزدە تۇتاس دالالىق فيلوسوفيا جاتىر ەمەس پە؟! قارا باستىڭ قامىن قايعىرۋشى قاشان حان بولۋشى ەدى؟! حان ءۇشىن بايلىق تا، مانساپ تا مۇرات ەمەس! ونىڭ جالعىز ۋايىمى — ەلدىڭ قامى: ەل جۇگىن قالاي جەڭىلدەتەمىن، ادىلەتتى قالاي ساقتايمىن، ەلدىڭ بىرلىگىن قالاي ۇستايمىن؟ جالعىز وسىنىڭ قايعىسىنداعى ادام عانا حان بولۋعا ىلايىق! قازاقتىڭ تۇسىنىگى وسى. كوكباي اقىن ويدان شىعارعان ەمەس. كەرەك بولسا، حان تاققا وتىرعاندا حالىق بار مالىن “حانتالاپاي” عىپ تالاپ الادى! “دۇنيە ەمەس ەندى ساعان كەرەگى!” دەگەنگە يشارا بولار بالكىم…

ال ابىلاي حاننىڭ تاققا وتىرۋ ءساتى دە قانداي كوركەم سۋرەتتەلگەن:

جۇرت شۋىلداپ ايتادى اقسارباسىن،

حان سالدى موينىنا اق سالدەسىن…

اق سالدە — “مەن ادىلدىكتىڭ كەپىلىمىن” دەگەن يشارات. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ، تازالىقتىڭ يشاراسى. حان ادىلدىكتىڭ كەپىلى بولۋى ءتيىس! “مەن تاقتا وتىرعاندا ەشبىر قازى، سوت ادىلەتسىز شەشىم قابىلدامايدى، ەشبىر جۋان وزبىرلىق جاسامايدى” دەگەن ماعىنا بار سالدە سالماقتا. كەرەك دەسەڭىز، اق سالدە ولگەندەگى ەر كەبىنى، “قارا باستىڭ قامى ەمەس مەنىڭ ۋايىمىم” دەگەنگە يشارا. “سابالاق” بوپ، كەبەنەك كيىپ جۇرگەنى دە، بالكىم، سونىڭ نىشانى…

جاس بالا تاققا ءمىنىپ، كيدى ءتاجدى،

بىردەي كورىپ قالتقىسىز كوپ پەن ازدى.

تاقۋا، جاس كۇنىنەن سوپى بولىپ،

ۇستاتتى رۋزا، ناماز، زەكەت، حاجدى…

حان موينىنا اق سالدەسىن سالىپ، تاققا وتىرىپ جاتقاندا حالىق حانتالاپاي جاساپ جاتىر – حاننىڭ مالىن تالاپ الىپ. ويتكەنى بۇدان بىلاي حانعا جەكە دۇنيە تيەسىلى بولماۋى كەرەك: “سەن ەندى جەكە ادام ەمەسسىڭ، ەلدىڭ ادامىسىڭ، ەندى سەن حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ كەرەكسىڭ” دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى شىعار بۇل. بالكىم، “پاتشا- كوڭىل” دەگەن ءسوز سوعان دالەل. مال ءۇشىن، پايدا ءۇشىن قام جەگەن ادام قاشان “پاتشا- كوڭىل” بولادى؟! كەرىسىنشە، پاتشا بولماسا دا، كوڭىلى پاتشا ادامدار بولادى. ادىلدىگىڭە ەلدىڭ كوزىن جەتكىزە الساڭ، ەلگە ادالدىعىڭدى مويىنداتا الساڭ، قارا حالىققا پانا بولا الساڭ، سەن ەشتەڭەدەن مۇقتاج بولمايسىڭ. حالىقتىڭ ءوزى-اق سەنى ارداقتاپ، توبەسىنە جىعا عىپ شانشىپ كوتەرەدى، قولىنا تۋ عىپ تۇتادى. بيلىك پەن حالىقتىڭ جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلىگى دەگەن وسى!

مىنە، كوكباي اقىن جازعان دالا دەموكراتياسىنىڭ ءتۇپ نەگىزى! ناعىز دەموكراتيا — ۇراندا ەمەس، قاعازدا دا ەمەس، بيىك مىنبەردەن ايتىلاتىن ادەمى سوزدەردە ەمەس. دالالىق دەموكراتيا — سەنىمگە قۇرىلعان دەموكراتيا. ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە. “ەلىم” دەگەن حانىنا حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە. سول — قازاق حانى ءۇشىن ەڭ بيىك مارتەبە، قۇرمەت، ەڭ ءادىل، ەڭ مەيىربان حاندار عانا بولەنگەن ونداي سىيعا.

وسىلاردى ايتىپ:

- مىنە، كوردىڭ بە؟- دەگەم سوندا الگى بالاعا. – ال سەن كوكباي دەگەن اقىننىڭ اتىن دا ەستىمەگەنسىڭ، سولاي ما؟

بالا ۇندەمەي باس يزەدى، اكەسى شىنىن ايتتى:

- بۇل تۇگىلى مەن ەستىمەپپىن”،- دەدى…

- ال سەن وسىنداي بيىك پايىم، وسىنداي اسقاق يدەيالار ناسيحاتتالاعان ەۋروپانىڭ قاي شىعارماسىن ايتا الاسىڭ؟

ءبىز ءالى ۇلى دالانىڭ ۇلىلىق سىرىن پايىمداي الماي ءجۇرمىز. رۋحاني قاھارماندارىن، يدەالدارىن تانىپ بىلگەن جوقپىز. اقىندارىمىز بەن جىراۋلارىمىزدىڭ كوكىرەگىندە قانداي ۇلى مۇرات تۇتقانىن، ولاردىڭ شىعارمالارىندا قانداي بيىك دۇنيەتانىم كورىنىس تاپقانىن ءالى باعالاي الماي ءجۇرمىز. وسىمەن قايتىپ ەل بولامىز؟!

“وركەنيەتتىك سۋبەكتىلىك” دەگەن ۇعىم بار عىلىمدا. ول حالىقتىڭ جالپى ەل تۋ عىپ ۇستانارلىق قۇندىلىقتار، پرينتسيپتەر تۋدىرا الۋ قابىلەتى. ءار سوزدەن ءمان ىزدەپ، ءار ءىستى تەرەڭ ماعىناعا بايلاعىسى كەلەتىن قابىلەت. ماعناۋيات، ياكي رۋحانيات دەگەن وسى. ءبىز قازىر وزگە مادەنيەت، وزگە وركەنيەتتىڭ پرينتسيپتەرىن كوشىرىپ، كالكا جاساماقپىز. بار ونەرىمىز وسى. سوسىن كەپ “بىزدە نەگە كرەاتيۆ جوق؟” دەپ تاڭقالامىز. ەگەر حالىق ۇنەمى وزگەنىڭ ۇلگىسىمەن ءومىر ءسۇرىپ، ءوزىن وزگەنىڭ كوزىمەن سىناپ، بويىنا وزگەنىڭ كويلەگىن ولشەپ جۇرە بەرسە، وركەنيەتتىك تۇرعىدا ول سۋبەكت ەمەس، وبەكتىنىڭ ستاتۋسىنا تۇسەدى. “تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا” وسىدان تۋادى – قازاق ونى “قۇل-قۇتان” دەيدى.

ال قازاق مادەنيەتى وزگە وركەنيەتتىڭ كوشىرمەسى ەمەس، وزىندىك بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەتىن، ەرەكشە دۇنيەتانىمعا، بيىك پايىمعا، تەرەڭ رۋحاني پاراساتقا نەگىزدەلگەن. ءبىز 165 جىلدىعىن تويلاپ وتىرعان كوكباي اقىننىڭ شىعارماشىلىعى تاعى سونىڭ ايعاعى. ء“بىز قازىرگىدەي تاريحتىڭ ءبىر شەتكەرى قۋىسىندا ءۇنسىز تۇرعان كەزدەيسوق پەريفەريا ەمەسپىز. ءبىزدىڭ ءوز وركەنيەتتىك ءۇنىمىز بار” دەپ ايقايلاپ تۇرعان اسقاق ءۇن بار ونىڭ داستاندارىندا. قازاقتىڭ سانا بولمىسىنا ءتان وراسان زور وركەنيەتتىك قۋات بار. ونىڭ پوەزياسىندا وزگە جۇرتتىڭ دايىن ۇلگىسىمەن ەمەس، قازاقتىڭ ەپ-ەرەكشە رۋحاني وزەگىنەن تۋعان جاسامپازدىق پوتەنتسيال بار…

مەنىڭ كەشەگى كەزدەسۋدە جاستارعا ايتقىم كەلگەنى وسى ەدى…