|  |  | 

Руханият Тарих

АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІНІҢ ДІНИ ҰСТАНЫМДАРЫНДА ҚАЙШЫЛЫҚ БОЛҒАН БА?

 alash aristariАлаштанушы С.Өзбекұлының тұжырымдауынша «Айқап» журналының төңірегіне топтасқан Б.Қаратаев, Ж.Сейдалин, С.Лапин, М.Сералин сияқты зиялылар шариғат заңын дәріптеумен белсенді шұғылданған. Ал, «Қазақ» газетінің төңірегіне жиналған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов бастаған зиялылар қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрпын насихаттап, мемлекет құруда батыстың республикалық жүйесін құптады. Екі топтың да мақсат-мүддесі бодандықтың қамытын үзіп, тәуелсіздікке қол жеткізу болғанмен, отаршылдыққа қарсы күресу әдіс-тәсілі, дәстүрлі құндылықтарға қатысты көзқарасы екі түрлі болды. «Айқап» журналындағы зиялылар исламшыл әрі түрікшіл болса, «Қазақ» газетіндегі зиялылар негізінен ұлтшылдық бағытты ұстанды.                            Жалпы, 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін Түркістан мен қазақ даласында қоғамдық-саяси көзқарастары әртүрлі бірнеше қозғалыстар белсенді жұмыс істеді. Соның ішінде діни консерватизмді жақтаған «Шура Улема» мен жәдитшіл «Шура-й Ислами» ұйымдарын атап өтуімізге болады. С.Лапин жетекшілік жасаған «Шуро-и-Улема» мен М.Бехбуди құрған «Шура-и ислами» өкілдерімен арасында айтарлықтай идеялық келіспеушілік болды. «Шуро-и-Улема» өкілдері Түркістан қоғамын қайта ұйымдастыру үшін шариғат заңдарын басшылыққа алуымыз керек деп білді. С.Лапин жазған «Шуро-и-Улеманың» бағдарламасында Түркістанда «ішкі басқарманың барлық салалары бойынша жергілікті заң шығарушылық құқығымен таза мұсылмандық автономия орнату қажет» деген көзқарас айтылды. Ал, «Шура-и ислами» Түркістан халықтарының демократиялық бағыттағы саяси ұйымы еді. «Шура-ислами» ұйымы 1917 жылдың қараша айында Түркістандағы кеңес билігіне қарсы «Қоқан автономиясының» құрылуына мұрындық болды. «Түркістан мұхтарияты 1918 жылдың ақпан айына дейін өмір сүрді. Оған қарағанда «Шура-и улема» үлкен саяси күшке айнала алмағанмен, бұл ұйымның идеясын қолдаушылар Түркістандағы Кеңес үкіметінің билігіне «басмашылар» деген атпен бірнеше жылдар бойы қарсы күрескен еді.                                                                        Қазақстанда 1917 жылдардағы арпалыс кезінде солшыл эсерлер мен большевиктерді жақтаған «Үш жүз» партия өмір сүрді. Партия мүшелері өздерін «қазақтың социалистік партиясы» деп атады. «Үш жүз» партиясының төңірегіне Көлбай Төгісов, Шаймерден Әлжанов, Әбілқайыр Досов, Ысқақ Көбеков, Мұқан Əйтпенов сынды азаматтар топтасты. «Үш жүз» саяси ұйымының алғашқы төрағасы М.Әйтпенов, орынбасары К.Төгісов, хатшысы Ы.Көбеков болды. Олар «Үш жүз» атты газет шығарып, онда өздерін ұсақ буржуазияшыл демократтар екенін көрсетті. Бұл ұйымның нақты бір діни көзқарасты ұстанып, ұстанбағаны белгілі емес. Десе де, саяси күрестің нағыз қызған шағында большевиктерді жақтап шығуы, олардың исламшыл болмағанын аңғартады.                                  ХХ ғасырдың басында Ресейдегі В.И.Ленин жетекшілік жасаған большевиктік қозғалысты қолдаған Т.Рысқұлов, С.Меңдешов, Ж.Сәдуақасов, Н.Нұрмақов, С.Сейфуллин, Ә.Жангелдин сынды қазақ ұлтынан қайраткерлер шықты. Кедей таптың әлеуметтік мүддесін қорғаған большевиктік қозғалыстың жекелеген өкілдерінің дінге деген көзқарастары оң болғанымен, жалпы большевиктің идеяның ұстанымында дін қоғамды кертартпалыққа сүйрейтін күш ретінде бағаланды. Тіпті, социализмнің негізін салушы К.Маркс «Дін – апиын» деген болатын. Большевизм мұраттарында мемлекет пен дін арақатынасы секуляристік сипатта өрбуі керек болғанымен, большевиктер билікке келгеннен кейін қолға алған «Кіші қазан» төңкерісінде дінбасыларды жаппай қуғындады, халықты діни құндылықтардан мүлдем алшақтатуға тырысты. Олардың бұл ұстанымы – дарул куфр, яғни, дінсіз қоғам құру болатын.                             Мұхан Исахан                                                                                                                                                                                                                       Kazislam.kz 

Related Articles

  • Қашқария Қазақтары немесе Алтышар (алтышаһар) Қазақтар туралы

    Бұл екі тариxи суреттің бірі Қашқар қаласында орналасқан Совет (сәбет) консулы. Жалпы, Шыңжаң өлкесінде қызыл қытай билігі орныққанға дейін (тіпті 1955ке дейін) Советтің бес үлкен консулы болған. Оның төртеуі қазақтар жиы қоныс тепкен Алтай, Шәуешек, Құлжа мен Үрімжіде орналасқан. Суреттегісі Қашқар қаласындағы консул. Екінші сурет Гоминдаң (国民党) билігі Шыңжаңға орнаған соң жеті аймақта саяси құрылтайлар ашып Үш аймақтағы төңкерістің қалған жеті аймаққа (Үрімжі, Құмыл, Ақсу, Хотан, Қашқар, тб) қанат жаюына тосқауыл болған еді. Сурет Гоминдаң үкіметінің Алтышар елді мекендегі белгісіз бір жиналысы. Осындай жиын, құрылтай кезінде жаңадан район (аудан) құру жұмыстары қолға алынды. Шыңжаң өлкесінің әкімшілік картасындағы көп аудандар (райондар) дәл осы кезеңде қалыптаса бастады. Сонымен бірге Ұйғыр ұлтының атауы

  • Бізге киноның тілі емес… қазақтың тілі керек

    Астанада тұратын актер бауырымды Алматыдағы кастингтер шақырған сайын апарып-алып кету – менің көп парыздарымның бірі. Осы жолы «Қазақфильм» бір тарихи фильмнің іріктеуіне шақырған екен, екеуміз әдеттегідей Әл-Фараби даңғылымен ағызып келеміз. Ол өзіне берілген мәтінді жаттап әлек, мен рульмен алысып әлек. Байқаймын, мәтін орысша беріліпті. «Қазақфильмнің» сценарийлері әлі күнге орысша жазыла ма деп ойланып кеткен екем, бауырым ойымды бөліп жіберді. – Тыңдашы, мына мәтін орысша айтылғанда құлпырып сала береді де, қазақша айтсаң дәмі кетіп қалады. Бұл орыс тілінің құдіреті ме, әлде қазақ тілінің… Шынында, орысша айтып көріп еді, көз алдыма әлі түсірілмеген фильмнің әлдебір эпизоды келе қалды, қазақша дәл сол мәнермен айтып көріп еді, «болмай қалды». Әлдене деп айтып үлгергенше, «Қазақфильмнің»

  • Қарамай мен Майтау өңірі қазақтың ежелден бергі атамекені(Шығыс Қазақия)

    Бұл жердің аты Майтау (独山子), суретте Майтау мұнай бұрғылау құрылғылары түсірілген. Шыңжаңда ол жылдары (40-жж) мұнай бұрғылайтын озық құрылғылар болмаған тұрса, аталмыш өңірдегі мұнайды кімдер бұрғылап жатыр? Совет (сәбет) одағымен қаншалық қатысы бар? Айтпақшы, сурет Шығыс Түркістан үкіметі құрылған жылдары түсірілген. Шығыс Түркістан үкіметін құруда Сәбет (совет) үкіметі сирек қазба байлықтарға астыртын мүдделі болған. Соның бірі- Уран және бірі- Мұнай. Уранды Алтайдан тапқан да мұнай-газды осы Майтау (独山子) мен Қарамайдан (克拉玛依) тапқан. Бұған дейін бұл өңірге (Майтауға) сәбеттің кен барлайтын тыңшылары келіп жер шарлап, астыртын картаға түсіріп қағазға нобайын қондырып кеткен. Жалпы, Қарамай мен Майтау өңірі қазақтың ежелден бергі атамекені саналады. Ұшы қиырсыз осы өңірде қазақтар мал төлдеткен, жер бетіне

  • РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ: ШЫҒЫС ҚАЗАҚИЯ ЖӘНЕ ШЫҢ ДУБАН

     Шыңжаң өлкесіне Қазақстан зиялылары екі түрлі кезеңде келе бастады. Бірі – 1916-1920 жылдары паналап келген Алаш зиялылары мен 30-ыншы жылдары ашаршылықта келген қазақ интеллигенциясы Қазақтар Шың Дубан (盛世才) үкіметін құруда екіге жарылды. Шәріпхан төре бастаған ұлт зиялылары (солтүстік Шыңжаңдағы барлық қазақтар) қолындағы әскери, саяси күшті тоқтатып Шың Дубанмен тікелей саяси байланысқа шықты. Бұған бүкіл қазақтың зиялысы атсалысты. Ал, Шығыс Шыңжаңның алтын діңгегі атанған Әліптің ұлы Елісхан Шың Дубан үкіметін құруға тіс-тырнағымен қарсы болды. Сондықтан қазақтың аз бөлігі Елісханға еріп, Шың Дубан үкіметіне қарсы Орталық Минго үкіметіне қарайтын Ма БуФаңның әскери үкіметін паналап, солардан саяси, әскери күш алып қайта айналып кеп Шың Дубанның үкіметін қиратуды ойласты. Шәріпхан төре Елісханға екі-үш рет

  • Жаңа әліпбиге көшу қазақ тілін меңгеруді жеңілдетеді, – деді Елбасы.

    Елбасы мемлекеттік тілді латын қарпіне көшіру жөніндегі жобаны іске асыру үшін құрылған жұмыс тобының мүшелерімен кездесті-деп хабарлайды Ақорда баспасөз қызметі. Жиында Мемлекет басшысына қоғамдық талқылаулар барысында келіп түскен ұсыныстарды ескере отырып әзірленген қазақ тілінің латын қарпіне негізделген бірыңғай стандартының жобасы ұсынылды. Қазақстан Президенті мемлекеттік тілді реформалау рухани жаңғыру бағдарламасы аясындағы маңызды мәселелердің бірі екенін атап өтті. – Бұл күндері қазақ тілінің жаңа әліпбиіне байланысты мәселе қоғамда қызу талқылануда. Оған көптеген адам қатысты. Латын қарпіне көшу туралы идея біз тәуелсіздік алған кезден туындаған болатын. Қазақ жазуының латын қарпіне көшуі әрдайым менің айрықша бақылауымда болды, – деді Нұрсұлтан Назарбаев. Осы ретте, Елбасы латын қарпіне көшу үдерісінің тарихи мәні бар екеніне тоқталып, бұл мәселені бірлесе

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: