МАҢЫЗДЫ САЯСИ МЕРЕКЕ ЕДІ

ماڭىزدى ساياسي مەرەكە ەدى

| Oct 24, 2017

مارات توكاشباەۆ

ەرتەڭ 25-قازان – رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسى. 1990 جىلى 25-قازاندا قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق حالقى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ساياسي قۇجات – «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» قابىلدانعان بولاتىن. بۇل تاريحي قۇجاتتا مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىمىز جاريالانىپ، ەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ باعدارلاماسى باياندالعان.

ءدال وسى قۇجاتتا، ەڭ جوعارعى اكىمشىلىك-اتقارۋشىلىق بيلىك، رەسپۋبليكا باسشىسى پرەزيدەنت بولاتىنى ايتىلدى. ەگەر وسى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا بولماسا، 1991 جىلعى 16- جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ دا، 1991 جىلى 1-جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىك رەفەرەندۋمنىڭ دا بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي ەدى.

اتالعان دەكلاراتسيادا قازاقستان قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگى ەكەندىگى، ونىڭ حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولاتىنى، جەر، سۋ، اۋە كەڭىستىگى ەرەكشە مەنشىكتە تانىلاتىنى ايتىلعان. وكىنىشكە قاراي قازىر قازاقستان مەملەكەتقۇراۋشى قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگى ەكەندىگى ايتىلمايدى. ول از بولعانداي رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىنەن ايىرىلىپ قالدىق.

1992 جىلدان بەرى ۇزبەي تويلانىپ كەلە جاتقان مەرەكە 17 جىلدان كەيىن، 2010 جىلى توقتاتىلىپ تاستالدى. بۇل ماعان ەرجەتكەن بالاسى وزىنە ءومىر بەرگەن اكەسىن «كارتايدىڭ» دەپ، قوقىسقا لاقتىرىپ تاستاعانداي اسەر بەرەدى. رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىن توقتاتۋدىڭ سىلتاۋى: «بىزدە 16-جەلتوقساندا اتالىپ وتىلەتىن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى بار عوي». «جارايدى!» دەدىك.

بىراق ارادا ەكى-ءۇش جىل وتپەي جاتىپ پارلامەنت رەسپۋبليكا كۇنىنەن كەيىن، تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنىڭ الدىندا، 1-جەلتوقساندا اتالىپ وتىلەتىن تۇڭعىش پرەزيدەنت مەرەكەسىن اياق استىنان «جارق» ەتكىزدى. سوندا رەسپۋبليكا كۇنى سياقتى مەملەكەتتىك مەرەكەنى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە اۋىستىرۋ ارقىلى نە ۇتتىق؟
دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك مۇددەدەن گورى وزدەرىنىڭ جاعىمپازدىق مۇددەسىن جوعارى قويۋى ارقىلى ەلباسىنىڭ دا حالىقارالىق يميدجىنە نۇقسان كەلتىردى عوي.

ءداۋىت پايعامباردىڭ ساقيناسىندا جازىلعانداي ء“بارى دە وتەر”. بىراق كۇندەردىڭ كۇنىندە قازاق حالقى رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىمەن قايتا قاۋىشاتىنىنا مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق! رەسپۋبليكا كۇنىمەن، دوستار!!!

ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.
اقش يراننىڭ حارك ارالىن باسىپ الا ما؟

kerey.kz

كيان شاريفي يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالى. امەريكا مەن ءيزرايلدىڭ يرانعا اۋە شابۋىلدارى جالعاسىپ جاتقان تۇستا اقش-تاعى ساياسي ورتادا يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالىن باسىپ الۋ يدەياسى تالقىلانا باستادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ۆاشينگتون يرانداعى مۇناي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى وشاعى سانالاتىن حارك ارالىن نىساناعا الۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل سانكتسيالار قۇرساۋىنداعى يران ەكونوميكاسىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرعان باستى تابىس كوزىن جاۋىپ تاستاۋى ىقتيمال. الايدا يران مۇناي ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن پارسى شىعاناعىنداعى شاعىن ارالدى باسىپ السا، بۇل اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى سوعىسىن ءتىپتى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءوزى دە يران ەكونوميكاسىن تولىق قۇردىمعا جىبەرە المايدى دەيدى ساراپشىلار. 7 ناۋرىزدا Axios باسىلىمى اقش اكىمشىلىگى حارك ارالىن باسىپ الۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعانىن حابارلادى . يران بۇل ارالعا
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،