МАҢЫЗДЫ САЯСИ МЕРЕКЕ ЕДІ

MAÑIZDI SAYASI MEREKE EDİ

| Oct 24, 2017

Marat Tokaşbaev

Erteñ 25-qazan – Respublika küni merekesi. 1990 jılı 25-qazanda Qazaq SSR Joğarğı Keñesiniñ qaulısımen qazaq halqı üşin asa mañızdı sayasi qwjat – «Qazaq SSR-iniñ memlekettik egemendigi turalı Deklaraciya» qabıldanğan bolatın. Bwl tarihi qwjatta memlekettik egemendigimiz jariyalanıp, eldiñ sayasi-qwqıqtıq täuelsizdiginiñ bağdarlaması bayandalğan.

Däl osı qwjatta, eñ joğarğı äkimşilik-atqaruşılıq bilik, respublika basşısı Prezident bolatını aytıldı. Eger osı Egemendik turalı Deklaraciya bolmasa, 1991 jılğı 16- jeltoqsanda qabıldanğan «Qazaq SSR-iniñ memlekettik täuelsizdigi turalı» konstituciyalıq zañnıñ da, 1991 jılı 1-jeltoqsandağı prezidenttik referendumnıñ da bolu-bolmauı ekitalay edi.

Atalğan Deklaraciyada Qazaqstan qazaq halqınıñ memlekettiligi ekendigi, onıñ halıqaralıq qatınastardıñ derbes sub'ektisi bolatını, jer, su, äue keñistigi erekşe menşikte tanılatını aytılğan. Ökinişke qaray qazir Qazaqstan memleketqwrauşı qazaq halqınıñ memlekettiligi ekendigi aytılmaydı. Ol az bolğanday Respublika küni merekesinen ayırılıp qaldıq.

1992 jıldan beri üzbey toylanıp kele jatqan mereke 17 jıldan keyin, 2010 jılı toqtatılıp tastaldı. Bwl mağan erjetken balası özine ömir bergen äkesin «kärtaydıñ» dep, qoqısqa laqtırıp tastağanday äser beredi. Respublika küni merekesin toqtatudıñ sıltauı: «Bizde 16-jeltoqsanda atalıp ötiletin Täuelsizdik merekesi bar ğoy». «Jaraydı!» dedik.

Biraq arada eki-üş jıl ötpey jatıp Parlament Respublika küninen keyin, Täuelsizdik merekesiniñ aldında, 1-jeltoqsanda atalıp ötiletin Twñğış Prezident merekesin ayaq astınan «jarq» etkizdi. Sonda Respublika küni siyaqtı memlekettik merekeni Twñğış Prezident künine auıstıru arqılı ne wttıq?
Deputattar memlekettik müddeden göri özderiniñ jağımpazdıq müddesin joğarı qoyuı arqılı Elbasınıñ da halıqaralıq imidjine nwqsan keltirdi ğoy.

Däuit payğambardıñ saqinasında jazılğanday “Bäri de öter”. Biraq künderdiñ küninde qazaq halqı Respublika küni merekesimen qayta qauışatınına meniñ eş kümänim joq! Respublika künimen, dostar!!!

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı