الاش ارىسى رايىمجان مارسەكتىڭ اتا-تەگى جونىندە.
kerey.kz
رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قارسى تۇرىپ، ودان كەيىنگى كوممۋنيستىك-شوۆينيستىك كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىن قورعاپ، ۇلتتىق ساياسي پارتيا قۇرىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارى مەن وقىمىستىلارىنىڭ جارىق جۇلدىزدارىنىڭ، ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى نايمان-تەرىستاڭبالىدان شىققان رايىمجان مارسەك ەدى. رايىمجان مارسەكتىڭ ءومىرى، قازاسى جونىندە ءبىرتالاي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، كىتاپتار دا جازىلعان. الاش ارىسىنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى جونىندە، رايمىجاننىڭ تۋعان ءىنىسى شەريازداننىڭ قىزى تۇردىقان اپايىمىزدىڭ «كەشۋلەر» اتتى كىتابىندە تولىعىمەن ايتىلعان. وسى اپايىمىزدىڭ جازعان كىتابى مەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابجانوۆتىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن جازىلعان رايىمجان مارسەك تۋرالى «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» اتتى كىتاپتەردە ايتىلماعان بىرەر دەرەكتەردى كەلتىرۋدى ءجون كوردىم.
توڭكەرىستەن كەيىن رايىمجان مارسەكتىڭ كونتررەۆوليۋتسياشىل اتالعانى بەلگىلى. بىلتىر جازدا بايجىگىتتىڭ اتاقتى شەجىرەسى بولعان، داۋلەتباي باتىردىڭ ەگىزى ەسەنگەلدى ءبيدىڭ ۇرپاعى مالىك اعا مۇقاشۇلى جۇرەك تالماسىنان دۇنيەدەن وتكەن ەدى. كەزىندە وسى مالىك اعا مارقۇم تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىندا قىزمەت جاساپ ءجۇرىپ كوپتەگەن قۇپيا دەرەكتەردى بىلگەن بولعان. ەلىندە «ءتىرى ەنتسيكلوپەديا» اتانعان مالىك اعانىڭ قولىنان مەن ەڭ العاش وسى رايىمجان مارسەك جونىندەگى چەكيستەردىڭ دەرەگىن كوردىم. ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە ساتىبالدىلارمەن قۇدانداس ەكەنىمىزدى ەستىگەن مالىك اعا، رايىمجاننىڭ باباسى تەرىستاڭبالى ساتىبالدى باتىر تۋرالى اڭگىمەسىن باستاپ كەتىپ، كەزىندە، اسكەري كوميسسارياتتا قىزمەت جاساپ جۇرگەن كۇندەرىندە شەكاراشىل چەكيستەرگە قىزمەت ەتكەن راشيد مەركۋربانوۆتان رايىمجان مارسەك تۋرالى ەستىگەندەرىن ايتىپ بەردى. مەركۋربانوۆ زايساننىڭ تاتارى ەدى. «تارباعاتايدىڭ قىزىل قىراندارى» اتتى بولشەۆيكتەردىڭ ايگىلى اسكەري وتريادى قىتايمەن شەكارادا كونتررەۆوليۋتسياشىلداردىڭ شابۋىلدارىنا توتەپ بىرۋگە جۇمىلدىرعانى بەلگىلى. وسى مەركۋربانوۆ پەن اقجار اۋىلىنىڭ ازاماتى بولعان ينتين قاسەن اتتى اقساقالدار، قىتايعا ءوتىپ كەتكەن رايىمجاننىڭ اتىنىڭ زايسان-تارباعاتاي وڭىرىندە جاڭعىرىپ تۇرعانىن ايتىپ كەتەدى. رايىمجاننىڭ: «كوكپەكتى، تارباعاتاي، قالبا، بوكەن، قىزىعىن قايتا اينالىپ كورەر مە ەكەن؟!» دەپ كەزىندە ولەڭ ايتىپ جۇرگەنى بەكەر بولماعان. الاش قوزعالىسىنا شەكسىز بەرىلگەن رايىمجان مارسەك قىزىلداردىڭ سەمەيدە ۇستەمدىككە يە بولىپ، الاشتان رايىمجاندى كۇشپەن ايىرعان كەزدە ول زايسان قالاسىنا كەلىپ الاشوردا كوميتەتىن قۇرىپ، وعان باسشىلىق جاساعان. دەمەك، ۇلان اۋدانىنىڭ تۋماسى بولعان رايىمجان زايسان-تارباعاتاي حالقىنا دا تانىمال بولعان. ەڭ الدىمەن ول ءوزىنىڭ باتىرلىعىمەن، العىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن. كەيىن، باقتى ارقىلى قىتايعا ءوتىپ كەتكەندە كونتررەۆوليۋتسياشىل توپ جيناپ، ەكى كۇننىڭ بىرىندە «قىزىلداردى شابامىن!» دەپ جۇرەدى ەكەن. سول كەزدە قىتايداعى قىزىر تورە رايىمجاننىڭ وسى قىزبالىعىن ءبىلىپ، ەلىمەن اقىلداسىپ: «وسىعان ارامىزدان ءبىر قىز بەرىپ قوسالىق، بالالى-شاعالى بولعان سوڭ، سوتقارلىعىن قويار!» دەپ كەرەيدىڭ نۇرجامال دەگەن قىزىنا قوسقان. رايىمجان ۇيلەنىپ، بالا وقىتىپ جۇرسە دە، ءوزىنىڭ كونتررەۆوليۋتسياشىل ارەكەتتەرىن قويماعانى جونىندە، مالىك اعانىڭ قولىنان العان دەرەكتەن دە اڭعارۋعا بولادى. ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن رايىمجان جانۇياسىنا سەزدىرمەگەن دەيدى. 1992-ءشى جىلى «اقيقات» جۋرنالىندا جارىق كورگەن بۇل دەرەكتە بىلاي دەلىنگەن ەكەن:
«قىتايداعى قازاقتىڭ كونتر. رەۆ. ورتالىعىنىڭ قىزمەتى تۋرالى»، شەكارانىڭ ارعى بەتىنەن تۇسكەن ماتەريالدارداعى مالىمەت بويىنشا، شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى ۇلتشىل قازاق كونتررەۆ. ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مارسەكوۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭعى كۇندەرىندە دجانردان شارا-سۋمە قالاسى اۋدانىنا كەلگەن: جولشىباي مارسەكوۆ قابىقتاعى باي اقىش شەرەدينوۆقا توقتاعان. مارسەكوۆ كەيبىر قازاقتارعا ءوزىنىڭ التايداعى ماڭعول بايلارىمەن بىرىگۋدى كوزدەيتىنىن مالىمدەگەن، مارسەكوۆتىڭ ىزىنشە-اق قاڭتاردىڭ العاشقى كۇندەرىندە قابىق ارقىلى ءۇش لينيالى ۆينتوۆكامەن 30 ادامدىق الاش وتريادى ءجۇرىپ وتكەن. دام مەكەنىندە وترياد قونىسباەۆ حاسەنگە توقتاعان. وترياد التايعا كەتىپ بارادى. ساپارلارى انىقتالماعان».
مىنە، وسى مالىمەتتەردەن كەيىن ارعى بەتتەگى رايىمجان چەكيستەردىڭ نىساناسىنا مىقتىلاپ الىنعان ەدى. اناۋ-مىناۋ قاشقىن ەمەس، ورىستىڭ ساۆينكوۆى سياقتى، قىتايداعى كونترەۆوليۋتسيالىق ورتالىقتىڭ باسشىسى بولعان رايىمجاننىڭ قازاسى تۋرالى ءارتۇرلى نۇسقالار ايتىلادى. «تىرىدەي كومدى» دەگەننىڭ قايدان ايتىلعانى جونىندە مالىك اعا، مەركۋربانوۆ پەن ينتين قاسەننىڭ اۋزىنان ەستىگەندەرىن دە ماعان ايتىپ بەردى. 1938-ءشى جىلى ءستاليننىڭ تاپسىرماسىمەن قىتايداعى كونتررەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ ءبارى دە تۇتقىنعا الىنىپ، ءجۇز شاقتى ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. ۇكىمدى ورىنداۋشىلاردىڭ كوبىسى قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ قاتارىنداعى ۇيعىرلار ەكەن. ولار قولدارى ارتتارىنا بايلانعان قازاقتاردى ءساياپىل دالاسىنا اپارىپ شەتتەرىنەن باۋىزداپ ولتىرە باستاعاندا، رايىمجان بوي بەرمەي كەتكەن سوڭ، سونى عانا باسىنان اتىپ قۇلاتقان. قازاقتاردى اكەتكەندە ساتىرلاتىپ اتىلعان مىلتىقتاردىڭ داۋىسى ادەتتەگىدەي ەستىلمەگەن سوڭ، ەل اراسىندا «تىرىدەي كومدى» دەگەن لاقاپ تاراپ كەتكەن. مىنە، بەرگى جاقتا اتاعىنان ات ۇركىگەن، قىزىل قىرانداردىڭ وزدەرىنىڭ نازارىندا بولعان رايىمجاننىڭ قازاسى جونىندە قىزىل قىراندار وتريادىنا وسىنداي مالىمەت كەلگەن ەكەن.
بۇل ناۋبەتتەن قاراتايدىڭ ابدىكەرىم بولىسىنىڭ باتىر ۇلى شابدان عانا قۇتىلىپ كەتكەن ەدى. ءوزىمىزدىڭ ماتايلىق ءادي ءشارىپوۆ اعامىز كەڭەس داۋىرىندە لوندونعا بارعانىندا وسى شابداندى كورىپتى. اعىلشىن ايەلىنە ۇيلەنگەن، ەكى قىزى بار ەكەن. «مەن ابدىكەرىمنىڭ شابدانىمىن، مەن ءتىرىمىن!» دەپ ايقاي سالعان دەيدى اقىن-جازۋشى شەكەربانۋ راحمەتولداقىزى ءوزىنىڭ جازعان «ەستە قالار ەسىمدەر» اتتى كىتابىندە.
ەندى ءبىر اقىن-جازۋشى، قىتايدان قايتقان ورالمان باۋىرىمىز تورتۋىلدىق يمانعازى نۇراحمەتۇلى قىتايدا جۇرگەن كەزدەرىندە ابدىكەرىم بولىستىڭ ەكى نەمەرەسىن كورسە، يمانعازىنىڭ قايىن اتاسى رايىمجاندى كورگەن ەكەن. رايىمجان يمانعازىنىڭ قايىن جۇرتى ەسىرگەپتەرگە «تۋىسىمىز» دەپ كەلىپ جۇرگەن دەيدى. بىر تەرىستاڭبالى بولعان سوڭ «تۋىسىمىز» دەپ ايتقان بولسا كەرەك. رايىمجاننىڭ تۋعان باۋىرى شەريازدان، تەرسىتاڭبالى جانىبەك باتىردىڭ ۇرپاعى ءدۇسىپ قاجىنىڭ قىزى وقا اپانى العان ەدى. ەسىرگەپتەگى مەيىرباەۆتاردىڭ شەشەلەرى ماسارا اپا دا وسى جانىبەك باتىردىڭ ۇرپاعى بولادى. وقا اپا دا، ماسارا اپا دا رايىمجاننىڭ زامانداستارى بولعان سوڭ، وسى قۇداندالىقتى ءبىلىپ «تۋىسىمىز» دەدى مە ەكەن، كىم ءبىلسىن. كەزىندەگى مارسەك بولىستىڭ ۇرپاقتارى، نەمەرە ىنىلەرى، ساتىبالدى اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى قازىرگى قاسىم قايسەنوۆ كەنتىندەگى مەكتەپكە رايىمجاننىڭ اتىن بەرىپ، الدىنا ءمۇسىنىن قويىپ ونەگەلى ءىس ءبىتىردى. الاش قايراتكەرى رايىمجان مارسەكتى قۇرمەتتەۋ ءىلتيپاتى وسىمەن توقتاماۋ كەرەك دەيمىن.
تەرسىتاڭبالى اقتانادان ايتقۇل، ساتىي، جارىلعاپتار سياقتى، رايىمجاننىڭ باباسى ساتىبالدى دا باتىر بولعان. 1771-ءشى جىلى كوكجال باراق قىرعىزدىڭ قالىڭ قولىنىڭ قورشاۋىنا تۇسكەندە، وزدەرى تۇگەلىمەن قىرىلسا ەلگە حابار جەتپەي قالاتىنىن سەزىپ، مەرگەن بولعان سوڭ قۋعىنعا الدىرتپاس دەپ ساتىي باتىردى بابامىز قورشاۋدان شىعارتىپ جىبەرگەن ەكەن. «كوكجال باراق قاشقاندا قۋىپ پا ەدىڭ؟» دەگەن شاپىراشتى ءسۇيىنبايدىڭ ەلىندە بۇل وقيعالار ايتىلىپ جۇرەدى. دۋلاتتاردىڭ ايتقانىندا شۋ وزەنىنىڭ ماڭىندا كوكجال باراقتىڭ ەكى ادامى قورشاۋدان قۇتىلىپ كەتكەن ەكەن. ەكىنشى ادامدى مەن ساتىبالدى ما دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. كەيىن، ماكانشىداعى تۋما شىڭقوجا باتىردىڭ ۇرپاقتارىنان ەكىنشى ادامنىڭ وسى شىڭقوجا بولعانىن ەستىدىم. الاي دا، شىڭقوجا باتىر ىلەدەن وتكەندە سۋعا اعىپ كەتەدى. ساتىيدان سۋىق حاباردى ەستىگەن سارىجومارتتىق تاناش باتىر مەن شانىشقىلى بەردىقوجا باتىرلار كوكجال باراق بابامنىڭ كەگىن قايتارۋ ءۇشىن قىرعىزعا بارعاندا، اعايىندى ساتىبالدى مەن ساتىي باتىرلار بابامىزدىڭ قازاسىنا سەبەپشى بولعان قىرعىزعا كىرمە، ءتۇبى ساياق-شاپىراشتى سادىر باتىردىڭ ەكى ۇلدارىن سادىردىڭ كوزىنشە باۋىزداپ تاستاعان. ساتىي باتىر ساداعىمەن اتىپ اتىنان ۇشىرعان سادىردى بەردىقوجانىڭ ءوزى باۋىزدايدى. تاناش باتىر جەكپە-جەكتە قاتارىنان ەكى قىرعىزدىڭ باتىرىن ولتىرەدى. كەيىن، اكەسىن ولتىرگەن تاناش باتىردى ولجاعا الىنعان قىرعىزدىڭ قىزى، باتىردىڭ سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەن كەزىندە ساداقپەن اتىپ ولتىرەدى. بەردىقوجانى سەكسەن قىرعىز كەلىپ اياكوز ماڭىندا ۇستاپ الىپ ءولتىرىپ، دەنەسىن مۇشەلەپ قارنىنا تىعىپ اي دالادا تاستاپ كەتكەن ەكەن. سونىڭ ءۇشىن ۇستالعان قىرعىزدىڭ ءبىر مانابىنىڭ بالاسىن بەردىقوجا باتىردىڭ ءتورت ايەلى: «قىرعىزدى بىزگە بەرىڭدەر» دەپ، ءوز كولدارىمەن پىشاقتاپ ولتىرەدى. «بەردەكەمنىڭ مىنگەنى قاراالاياق، سۇم قىرعىز كەسكىلەپتى اياماي-اق!» دەپ جوقتاۋ ايتادى. مىنە، جوڭعارلاردى قۇرتقاننان كەيىن سولاردان بوس قالعان جەرلەرگە قازاق-قىرعىز تالاسىنىڭ بەل ورتاسىندا تەرىستاڭبالى ساتىي مەن ساتىبالدى باتىرلار دا جۇرگەن. ساتىي باتىر شىعىس قازاقستان جەرىن جوڭعارلاردان ازات ەتۋدە باسشىلىق ەتكەن. وسى وقيعالار جونىندە جوعارعى شەكەربانۋ راحمەتولداقىزى جەڭگەمىز الماتىدا تاريحي رومان جازۋ ۇستىندە. بىلتىرعى جازدا شەكەربانۋ جەڭگەمىز ساتىي باتىردىڭ ۇرپاعى باقىتگۇل حانىمعا ەرىپ، ايىرتاۋدىڭ تۇبىندەگى ساۋەگەي ۇڭگىردىڭ قاسىنداعى ساتىي باتىردىڭ بۇلاعىنىڭ باسىنا قابانباي، كوكجال باراق، ساتىي، ساتىبالدى باتىرلاردىڭ كەزدەسكەن جەرىن كورۋگە بارىپ قايتتى. جوڭعارلاردى قۇرتۋ جوسپارىندا سىبەگە كەلىپ جوڭعارلاردىڭ قامالىن العاندار قابانباي باتىر، باراق سۇلتان، كوكجال باراق، توعاس بايباراق باتىر، سادىر مايلى باتىر، تاراقتى بايعوزى باتىر، تەرىستاڭبالى جارىلعاپ، ساتىي مەن ساتىبالدى باتىرلار ەدى. قازىرگى تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ باستاۋىمەن ابلايكيت اتالاتىن وسى جوڭعاردىڭ قامالى قايتادان قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر. الاي دا، بۇل باتىرلاردى ەشكىم دە ەسىنە الىپ وتىرعان جوق. بۇل قامالدى قالدان سەرەن قيراتقان دەپ اداسىپ ءجۇر. بۇل قامالدىڭ باس جاعىنداعى جارتاستا مەنىڭ بابام كوكجال باراقتىڭ جوڭعارلارمەن باستەسىپ كوتەرىپ اكەلىپ قويعان تاستىڭ تۇرعانىن دا بىلمەيدى. ال ەندى، جەرگىلىكتى حالىق بولسا، بۇل اڭىزدى جاتقا ايتادى. كوكجال باراق بۇل قامالدى بۇزباسا، بۇل اڭىز قايدان كالعان؟ ءيا، رۋحاني جاڭعىرىپ جاتقانىمىزدىڭ سيقى وسى بولار. بابالارىمىز قىرىپ تاستاعان جوڭعاردى جاڭعىرتىپ جاتىرمىز. باراق بابامنىڭ ەندى ءبىر ۇرپاعى، تاريحشى سوۆەتحان قاليعوجين اعامىز ءوزىنىڭ جازعان جىرىندا:
«سارىقۇل، اتىعاي مەن ساتىبالدى،
جاۋىنا جولبارىستاي اتىلادى،
بىر جىلدا جيىرما ءبىر جاۋ باتىرىن،
جايراتىپ جەكپە-جەكتە اتىن الدى».
- دەگەن ەكەن. ساتىبالدىنىڭ باتىر بولعانى كەڭەس داۋىرىندە رايىمجاننىڭ باباسى بولعان سوڭ، كوپ ايتىلماعان ەدى.
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى.
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ