تاريح

حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

kerey.kz

 |  Jan 28, 2018

Eldeç Orda

شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ…

جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا ەمەس ەكەن. باجايلاپ قاراپ وتىرسام ونىڭ ءۇش ۇلكەن كەزەڭى بار ەكەن:

ءبىرىنشى كەزەڭ: ياكۋپ بەك (جاقىپبەك) داۋىرىنەن تسين مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزىنە دەيىن; ياعني ينديانى اۋىزدىقتاعان انگليا قاشقاريا مەن تيبەتكە ەڭ الدىمەن “رۋxاني” وتارلىق جۇرگىزۋ ءۇشىن ميسسيونەر جىبەرە باستاعان. ولار 30-50 ج بۇل ءوڭىردى “ۋاعىزداپ” ولكەنىڭ xالقىن xريستيانداستىرىپ، سولاردىڭ ياعني جاڭادان ءمۇريت بولعان xريستياندار مۇددەسىن قورعاۋ دەگەن سىلتاۋمەن قارۋلى سوعىس اشىپ باسىپ الۋ، ودان ول ءوڭىردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قولقاسىن تامىردان باسۋ سياقتى ۇزاق ۋاقىتتىق جوسپارى بولعان. كەيىن پاتشالىق رەسەي مەن تسين ورتاق قيمىلداۋىمەن انگليانىڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوسپارى تولىق ىسكە اسپاعان. ۇندىستانعا انگليادان بۇرىن ءوتۋدى ماقسات قىلعان پاتشالىق رەسەيدىڭ قاشقاريا ءۇشىن دە وڭايعا بەرىلە سالمايتىن مۇددەسى بار ەكەنىن بىلەمىز. 

ەكىنشى كەزەڭ: مين گو ءداۋىرى (1912-1934); بۇل كەزەڭ قىتايدا xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ ءبىرشاما ەسىرگەن ءداۋىرى بولدى. تسين قۇلاپ جاڭا رەسپۋبيليكا قۇرىلدى، ءار ولكەدە باسسىزدىق، قىرقىسۋ نەمەسە قورعانىس السىرەدى، وسى وتپەلى بوستىق ءولاراسىندا xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ۇلكەن شىركەۋ سالىپ الا قويدى، نەشە جۇزدەگەن ءمۇريت قابىلدادى، جۇقپالى ىندەتتى ەمدەۋ دەگەن اتپەن جارتىلاي ميسسونەرلىك شىركەۋ، جارتىلاي مەدەتسسينالىق ورتالىق اشىپ الدى، ءىنجىلدى جانە باسقاسىن نەشە مىڭ تارالىممەن قاشقاريا تىلىنە (ۇيعىرشا) اۋداردى. سۋرەتتە سول داۋىردە شىققان ونشاقتى كىتاپتى كورسەتپەسەم دە قاشقارياداعى العاشقى شىركەۋدى جانە العاشقى xريستيان مۇريتتەرىن كورسەتتىم. 20-جىلداردىڭ سوڭى، 30-جىلداردىڭ باسىندا قاشقاريادا (التىشاھاردا) xريستيانلىق اعىم ءبىرشاما كۇشەيدى، ءمۇريت قۇرامى كۇن ساناپ مولايدى جانە ولاردىڭ زاماناۋي تەxنولوگيا جابدىقتارى وزىق بولدى، سونىمەن بىرگە xريستيان دىنىنە وتكەن قىتاي باسقارۋشىلاردىڭ استىرتىن قولداۋى ىقپالدى بولدى. نەگىزى سول داۋىردە شىڭداڭداعى قىتاي باسقارۋشىلار ىشكى قىتايدان كەلەتىن، كوماندالىق جۇيە وتە كۇشتى ەدى. سونداي كوماندالىق جۇيەنىڭ ىشىندە xريستيان ميسسونەرلەرىنىڭ ىقپالىنداعى قىتايلار دا بار ەدى. ولاردىڭ كەيبىرى التىشاھاردا (قاشقاريادا) بەلدى شونجارلار-دى. ولار انگليامەن سەلبەسىپ قاشقاردا انگليانىڭ كونسۋلىن قۇردى. كونسۋل وڭىردەگى وزگەرىستەر ءۇشىن كىرىسىپ كەتتى…
حريستيان ميسسونەرلەرى وسىلايشا قاشقارياعا 30-50 جىل جوسپار قۇرىپ جەرگىلىكتى مۇسىلماندارعا تىرەسۋدىڭ بالاماسى رەتىندە جاڭا xريستيان مۇريتتەرىن (ۇيعىرلاردى) باپتاپ جەتىلدىرىپ شىعارۋ ەدى. وڭىردەگى ۇيعىرلار بۇل ءۇشىن قانداي ءىس-شارانى قولعا الدى، xريستيان ميسسونەرلىگىنە ولار قالاي قارادى دەگەن سۇراقتى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. بىراق، وڭىردەگى قاۋلاپ كەلە جاتقان xريستيان ميسسونەرلىگىنە ەكى ۇلكەن وقيعا ازىرەيىلدىڭ كۇرسىسىندەي تيگەنى انىق. ونىڭ ءبىرى، شىڭ دۋباننىڭ (盛世才) توڭكەرىسى. ەكىنشىسى، ما ءجۋڭيننىڭ اسكەري سوققىسى. 

20-30 جىلدارى xريستيان ميسسونەرلەرى قاشقاريادا ەلىرگەن كەزدە سولتۇستىكتەگى قازاقتار شوعىرلى قونىستانعان ىلە، ءتاڭىرتاۋ، التاي وڭىرىنە دە بارعانى انىق. سول ءوڭىردى ارالاپ قازاقتار تۋرالى بۇگىنگە دەيىن ءالى اشىلماعان قۇندى فوتو-سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ قايتقان. بۇل سۋرەتتەر قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە قۇپيا ساقتاۋلى. ءبىز ول سۋرەتتەر مەن ەستەلىكتەردى قولعا كەلتىرسەك شىڭجاڭ قازاعى ءۇشىن تىڭ دۇنيە بولارى انىق. ميسسونەرلەر قازاقتاردى شوقىندىردى ما، شىركەۋ سالدى ما نەمەسە شوقىنعان ۇيعىرلاردى قازاققا جىبەردى مە بۇل جاعى بەلگىسىز. بۇل دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تىڭ تاقىرىپ.
جالپى قىتاي مۇسىلماندارى شىعىس تۇركىستانداعى مۇسىلماندارمەن مۇددەلەس بولدى، بىرىگىپ وداق قۇرۋ، كەلەشەكتىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى، بىراق اسا ءساتتى ديالوگ بولمادى. ما ءجۋڭيننىڭ قوجانيازبەن سەلبەسىپ توڭكەرىس جاساۋى باستاپتا ءساتتى بولدى، قاشقارياداعى xريستيان ۇيعىرلار ءۇشىن دۇلكەن ۇرەي بيلەتتى. دەيتۇرعانمەن قوجانياز بەن ماجۋڭين اراسىنداعى باقتالاستىق سونىمەن قاتار سوۆەت وداعىنىڭ نەشە مىڭ اسكەرى ءۇرىمجىنى “ازات” قىپ ءۇرىمجىنى قورشاعان ماجۋڭين اسكەرىن تاس-تالقان قىلۋى تاريxتى باسقا ارناعا جوڭكىلتتى. نەبارى مىڭعا جەتپەيتىن ما اسكەرى قاشقارياداعى ءبىرىنشى شارقي تۇركىستان يسلام مەملەكەتىن عانا ەمەس xريستيان ميسسونەرلىگىنىڭ دە شاق شالەكەيىن شىعاردى. سوۆەت ءۇرىمجىنى “ازات” قىلعان سوڭ بيلىك شىڭ دۋبانعا ءوتتى. ول تاققا شىققان سوڭ شىعىس تۇركىستانداعى xريستيان مەن يسلام ميسسونەرلەرىن، اعىم-تارماقتارىن تىپ-تيپىل جويىپ باسىنا اڭگىر تاياق ويناتتى. ۇيىمدارى مەن شىركەۋ، قور-قوعامدارىن جاۋىپ تاستادى. سونىمەن شىڭجاڭداعى شەتەلدىك xريستيان ءدىن تاراتۋشى ميسسونەرلەر كاشميرگە شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. 194′تە شىڭ دۋبان نان كينگە كەتكەندە ولار كاشميردەن قايتا قوزعالىپ ەنبەكشى بولدى، بىراق 1949′دان سوڭ كوممۋنيستتەر بيلىگى كۇشەيگەن سوڭ سالىنى سۋعا كەتتى. 

ءۇشىنشى كەزەڭ: 1978-83′تەن كەيىنگى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك رەفورمادان كەيىن; وسى كەزەڭدەردە قىتاي بيلىگى بىرقانشا رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ساياسي رەفورمادان سىرتقى ساڭلاۋلارىن تاۋىپ العان xريستيان ميسسونەرلىگى شىڭجاڭعا قايتا لاپ قويدى. 1983′تەن سوڭ ءۇرىمجى مەن قۇلجا، قاشقاردا نەشە ون مىڭ تارالىممەن قازاقشا-ۇيعىرشا xريستيان كىتاپتارى تارادى. اشىق ءارى جاسىرىن ۇيىمدارى، اعىلشىن-فرانتسسۋر ءتىلى كۋرستارى، تۋريستىك كومپانيالارى قۇرىلدى.
بۇگىنگى كۇندەرى قانشا قازاق-ۇيعىر ءوز ءدىنىن xريستيان دەپ كورسەتەدى ەكەن، ول جاعى بەلگىسىز. سانى مۇلدەم از نەمەسە جوق بولۋى دا مۇمكىن. دەسەدە ولاردىڭ 1983′تەن كەيىنگى شىڭجاڭداعى ميسسونەرلىك قاستاندىعىن زەرتتەپ، ءبىلىپ جۇرگەن ادامدار وتە از، ءتىپتى جوققا ءتان. بۇل دا وڭىردەگى تاريx ءۇشىن ماڭىزدى تاقىرىپ سانالماق. ەسكەرە جۇرەيىك قازاق جۇرتى.