Hristiyan Missionerleriniñ Qaşqariyadağı İzderi
kerey.kz
Eldeç Orda
Şamamen on jıldıñ aldında Ürimjide, Qwljada xristiyan dinin uağızdaytın wyımdar bar eken, wyımğa qazaqtarda qatısıp jür eken dep estigen edim. Söytip jürgenimde Ürimjiden “Qwday Sözi” attı xristiyan missionerleriniñ töte jazumen şığarğan Qazaqşa kitabın tauıp aldım. Mağan kez bolğanı “qwday sözi” bolğanımen olardıñ basıp şığarğan basqa mazmwndağı kitap, diski men jarnamaları köp wqsaydı. Aptada bir kün jinalıp “uağız” aytadı eken, jinalısqa qatısıp körgen Qazaq-Wyğırlar da köp eken, keybiri twlan twtıp dauğa barıptı dep birde Ürimjiden, birde Qwljadan emis-emis estitin boldım. Sol bir däuir xristiyan missionerligi turalı daqpırttıñ birşama gulegen däuiri boldı. Sondağı estigen äñgimelerimdi terip jazu mümkin emes. Öte köp…
Jalpı, xristiyan missionerleriniñ Wyğır-Qazaqqa “auız saluı” bwl jolı ğana emes eken. Bajaylap qarap otırsam onıñ üş ülken kezeñi bar eken:
Birinşi kezeñ: YAkup Bek (Jaqıpbek) däuirinen Cin memleketiniñ soñğı kezine deyin; yağni Indiyanı auızdıqtağan Angliya Qaşqariya men Tibetke eñ aldımen “ruxani” otarlıq jürgizu üşin missioner jibere bastağan. Olar 30-50 j bwl öñirdi “uağızdap” ölkeniñ xalqın xristiyandastırıp, solardıñ yağni jañadan mürit bolğan xristiyandar müddesin qorğau degen sıltaumen qarulı soğıs aşıp basıp alu, odan ol öñirdiñ sauda-ekonomikalıq qolqasın tamırdan basu siyaqtı wzaq uaqıttıq josparı bolğan. Keyin patşalıq Resey men Cin ortaq qimıldauımen Angliyanıñ wzaq merzimdik josparı tolıq iske aspağan. Ündistanğa Angliyadan bwrın ötudi maqsat qılğan patşalıq Reseydiñ Qaşqariya üşin de oñayğa berile salmaytın müddesi bar ekenin bilemiz. 
Ekinşi kezeñ: Min Go däuiri (1912-1934); Bwl kezeñ qıtayda xristiyan missonerliginiñ birşama esirgen däuiri boldı. Cin qwlap jaña respubilika qwrıldı, är ölkede bassızdıq, qırqısu nemese qorğanıs älsiredi, osı ötpeli bostıq ölarasında xristiyan missonerleri Qaşqariyada ülken şirkeu salıp ala qoydı, neşe jüzdegen mürit qabıldadı, jwqpalı indetti emdeu degen atpen jartılay missonerlik şirkeu, jartılay medecsinalıq ortalıq aşıp aldı, İnjildı jäne basqasın neşe mıñ taralımmen Qaşqariya tiline (Wyğırşa) audardı. Surette sol däuirde şıqqan onşaqtı kitaptı körsetpesem de Qaşqariyadağı alğaşqı şirkeudi jäne alğaşqı xristiyan müritterin körsettim. 20-jıldardıñ soñı, 30-jıldardıñ basında Qaşqariyada (Altışaharda) xristiyanlıq ağım birşama küşeydi, mürit qwramı kün sanap molaydı jäne olardıñ zamanaui texnologiya jabdıqtarı ozıq boldı, sonımen birge xristiyan dinine ötken qıtay basqaruşılardıñ astırtın qoldauı ıqpaldı boldı. Negizi sol däuirde Şıñdañdağı qıtay basqaruşılar işki qıtaydan keletin, komandalıq jüye öte küşti edi. Sonday komandalıq jüyeniñ işinde xristiyan missonerleriniñ ıqpalındağı qıtaylar da bar edi. Olardıñ keybiri Altışaharda (Qaşqariyada) beldi şonjarlar-dı. Olar Angliyamen selbesip Qaşqarda Angliyanıñ konsulın qwrdı. Konsul öñirdegi özgerister üşin kirisip ketti…
Hristiyan missonerleri osılayşa Qaşqariyağa 30-50 jıl jospar qwrıp jergilikti mwsılmandarğa tiresudiñ balaması retinde jaña xristiyan müritterin (wyğırlardı) baptap jetildirip şığaru edi. Öñirdegi Wyğırlar bwl üşin qanday is-şaranı qolğa aldı, xristiyan missonerligine olar qalay qaradı degen swraqtı äli de tereñ zertteu kerek. Biraq, öñirdegi qaulap kele jatqan xristiyan missonerligine eki ülken oqiğa äzireyildiñ kürsisindey tigeni anıq. Onıñ biri, Şıñ Dubannıñ (盛世才) töñkerisi. Ekinşisi, Ma Juñinniñ äskeri soqqısı. 
20-30 jıldarı xristiyan missonerleri Qaşqariyada elirgen kezde soltüstiktegi Qazaqtar şoğırlı qonıstanğan İle, Täñirtau, Altay öñirine de barğanı anıq. Sol öñirdi aralap Qazaqtar turalı büginge deyin äli aşılmağan qwndı FOTO-SURETTERdi tüsirip qaytqan. Bwl suretter qazir europa elderinde qwpiya saqtaulı. Biz ol suretter men estelikterdi qolğa keltirsek Şıñjañ Qazağı üşin tıñ dünie boları anıq. Missonerler qazaqtardı şoqındırdı ma, şirkeu saldı ma nemese şoqınğan wyğırlardı Qazaqqa jiberdi me bwl jağı belgisiz. Bwl da zertteudi qajet etetin tıñ taqırıp.
Jalpı qıtay mwsılmandarı Şığıs Türkistandağı mwsılmandarmen müddeles boldı, birigip odaq qwru, keleşektiñ mañızdı mäselelerin talqılauğa mäjbür boldı, biraq asa sätti dialog bolmadı. Ma Juñinniñ Qojaniyazben selbesip töñkeris jasauı bastapta sätti boldı, Qaşqariyadağı xristiyan wyğırlar üşin dülken ürey biletti. Deytwrğanmen Qojaniyaz ben Majuñin arasındağı baqtalastıq sonımen qatar Sovet odağınıñ neşe mıñ äskeri Ürimjini “azat” qıp Ürimjini qorşağan MaJuñin äskerin tas-talqan qıluı tarixtı basqa arnağa jöñkiltti. Nebäri mıñğa jetpeytin Ma äskeri Qaşqariyadağı birinşi Şarqi Türkistan Islam memleketin ğana emes xristiyan missonerliginiñ de şaq şälekeyin şığardı. Sovet Ürimjini “azat” qılğan soñ bilik Şıñ Dubanğa ötti. Ol taqqa şıqqan soñ Şığıs Türkistandağı xristiyan men islam missonerlerin, ağım-tarmaqtarın tıp-tipıl joyıp basına äñgir tayaq oynattı. Wyımdarı men şirkeu, qor-qoğamdarın jauıp tastadı. Sonımen Şıñjañdağı şeteldik xristiyan din taratuşı missonerler Kaşmirge şeginuge mäjbür boldı. 194′te Şıñ Duban Nan Kinge ketkende olar Kaşmirden qayta qozğalıp enbekşi boldı, biraq 1949′dan soñ kommunistter biligi küşeygen soñ salını suğa ketti. 
Üşinşi kezeñ: 1978-83′ten keyingi ekonomikalıq-äleumettik reformadan keyin; Osı kezeñderde qıtay biligi birqanşa reformalardı jüzege asırdı. Sonıñ sayasi reformadan sırtqı sañlauların tauıp alğan xristiyan missonerligi Şıñjañğa qayta lap qoydı. 1983′ten soñ Ürimji men Qwlja, Qaşqarda neşe on mıñ taralımmen Qazaqşa-Wyğırşa xristiyan kitaptarı taradı. Aşıq äri jasırın wyımdarı, ağılşın-francsur tili kurstarı, turistik kompaniyaları qwrıldı.
Bügingi künderi qanşa Qazaq-Wyğır öz dinin xristiyan dep körsetedi eken, ol jağı belgisiz. Sanı müldem az nemese joq boluı da mümkin. Desede olardıñ 1983′ten keyingi Şıñjañdağı missonerlik qastandığın zerttep, bilip jürgen adamdar öte az, tipti joqqa tän. Bwl da öñirdegi tarix üşin mañızdı taqırıp sanalmaq. Eskere jüreyik Qazaq jwrtı.
Pikir qaldıru