|  | 

Тарих

Газетте қытай қазақтарының 1950-54 жж арасындағы күрделі саяси кезеңі бұғып жатыр…

27072338_1010044919159095_5208341584913552940_n
Eldeç Orda

1950-1951 жылдар қытай қазақтары үшін өте қым-қуыт жыл болды. Оспан-Жанымқан ұсталып артынан атылды, Оразбай әкім бастаған (Құтыби әкімі) Құтыби-Манас-Санжы көтерілісі бастықтырылды, қорғаныс саласының меңгерушісі Закәрия бас қолбасшы Уаң Жінмен ерегесіп мерт болды, Сауан-Үрімжі қазақтары Қалибек-Тәкіман мен Қамзаға ілесіп көкілікті асып, Тибетті басып жеті реткі қоршауды бұзып Кашмирге тақады, Манас бойындағы Шарқи Түркістанның қазақ әскерлері азаматтық соғыс бастап соңы Іледе жалғасып сәтсіз көтеріліс кесірінен Қарашәрі асып Пәкістан, Ауғаныстан аспақ болғанда коммунист армия жағынан қоршауда қап дерліктей жойылады. Өлкелік үкіметтің орынбасар xатшысы Сәліс Әмірелер Тибетте қастандықпен өлтірілді. Сіздерге әр оқиғаның басын бір шалып жылт-жылт шолып өтіп отырғаныммен жалпы ол дәуірдегі Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік xал-аxуалы өте күрделі болды. Үйекке жіктеліп текетіресу терең сипат алып кетті. Шыңжаң провинцсиясының өлкелік үкіметі құрылған соң Шыңжаңның орынбасар төрағасының бірі Қазақ Пәтіқан Сүгірбаев еді (Қазақ автономиясы 1954′де құрылған). Жаңа өлкелік үкіметтің жаңа орган газеті де қолға алынған-тын. Бұл сол газеттің 1951-жылғы сентабыр айындағы санының қиқымы. Газетте қытай қазақтарының 1950-54 жж арасындағы күрделі саяси кезеңі көп ауызға алынған. Біз бүгін байыбына бара алмаған талай сұрақтың жылт еткен жауабы көрініп қалуы да мүмкін. Мен солай ойлаймын. 50-жждағы Шыңжаң қазақтарының қоғамдық саяси әлеуетін жақыннан сезінемін десеңіз осындай тірі дерекпен қауышуыңыз тиіс. Әлемдік алпауыт жікшілдік бұл өңірдегі қазақтарды да соқпай өтпеген. саяси түсі қою, тартысы қияң осы өтпелі кезеңнің тариxи мәнін аша түссек бүгінгі бірқагша күрделі сұраққа бір тұсынан жауап бергендей боламыз. Осы жауаптың көбі 1950-51 жж газетте бұғып жатқанын білуіміз керек. Ол кез алғашқы құрылу кезеңі болғандықтан көп оқиға мен сараптаулар біршама ашық әрі анық жазылған-ды. Кейін сол “ашықтық” пен “анықтық” бастарына пәле болған …26908012_1010044972492423_7701998835619961756_n27072338_1010044919159095_5208341584913552940_n27067314_1010044929159094_3339838994773649978_n27067636_1010044975825756_7288906116481043001_n

26908012_1010044972492423_7701998835619961756_n 26994003_1010044925825761_4837600450602597714_n 27067314_1010044929159094_3339838994773649978_n 27067636_1010044975825756_7288906116481043001_n

Related Articles

  • Голощекинді құлақ-шекеден ұрған Жалау Мыңбайұлы туралы білесіз бе?

    Мемлекет қайраткері Жалау Мыңбайұлының туғанына 125 жыл 2016 жылдың қысында бірінші рет Маңғыстау жерінде болдым. Жалау Мыңбай ескерткішіне тағзым етіп, осы кісінің атындағы мектеп оқушыларымен жүздестім. Биыл күз мемлекет қайраткерінің туғанына 125 жыл толады, соны қалай лайықты етіп өткізуді жергілікті білікті азаматтар ойластыра бастапты. Маған қолқа салды. Каспиге бетімді жуып тұрып, Жалау өмір сүрген уақытқа іштей біраз ой жүгірттім. Большевиктерге тек партбилет шеңберінде қарамай Абай айтқан «Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» тұрғысынан да қарау керек-ау деген ұстаным безбеніне салып байқадым. Иә, ел азаматтары арасында ертеден түлеп, 1916 жылғы ұлт азаттық көтерілісі кезінде бас көтерген, 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Тәуелсіздік деген ұранға айналған Алаш идеясы ел билігін большевиктер заңсыз

  • Наурыз: Рысқұловтың бұйрығы мен Назарбаевтың жарлығы

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінде (ВДНХ, қазіргі – “Атакент”) өткен Алматы облысы күндері. Шебердің жұмысы. Фото авторы – В. Жолмұхамедов, 1988 жыл. (Сурет Қазақстан орталық мемлекеттік кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбалар архивінен алынған) 1920 жылы Түркістан республикасы атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов “Наурыз” мерекесін тойлау туралы бұйрық шығарғанымен бұл мейрамды ресми түрде тойлау не себепті кейінге қалдырыла берді? Қазір дәстүрлі ресми мейрамдардың біріне айналған Наурызға совет кезеңінің бас кезінде тыйым салынбаған. Тарихшылар мен архив қызметкерлері оның бір дәлелі ретінде 1920 жылғы наурыздың 20-сында жарияланған Түркістан республикасы кеңестері атқару комитетінің төрағасы Тұрар Рысқұлов қол қойған бұйрықты алға тартады. “РЫСҚҰЛОВТЫҢ БҰЙРЫҒЫ” Қазақстан баспасөзінде сирек те болса жарияланған бұл құжатты Жамбыл облыстық архивінің

  • ҚЫТАЙДАҒЫ МҰСЫЛМАН ЭЛИТАСЫНЫҢ КҮРДЕЛІ ТАРИХЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ШЫҒЫС ТҮРКСТАНҒА ЫҚПАЛЫ

    Шығыс Түркістандағы (新疆) Қазақтар мен Ұйғырлардың саяси, мәдени, әлеуметтік-экономика тариxын көбінде орталық азияның саяси ауанымен тығыз байланыстырып жатамыз. Бәлкім, дұрыс да шығар. Бірақ, мен оның ішкі қытайдағы МҰСЫЛМАН ЭЛИТАСЫмен де тығыз қатысы барын баса айтқым келеді. Қытайлар жалпы мұсылмандарды ҺУИЙ (回) деп иероглиф таңбамен таңбалаған. Жалпы мұсылман жұртын ҺУИЙ МИНЬ (回民) дейді. Мысалы Шыңжаңның бұрынғы губернаторы Яң Зыңшин (杨增新) 1918-1922 жылдары орталық Пекин үкіметіне Алашорда мен Түркістан автономиясы туралы жеделxат жолдағанда “орталық азиядағы һуий миньдар (яғни мұсылмандар) бірігіп респубилика құрып жатыр” деген ситат келтіреді. Сосын Тибет мұсылмандарын- 藏回 (Заң Һуий), Қашқариядағы Ұйғырларды- 缠回 (Чан Һуий), Монгол мұсылмандарын- 蒙回 (Мың Һуий) деп атаған.  Осы Һуийлардың (яғни мұсылмандар) ішінде саны мен сапасы,

  • Шыңжаң-Патшалық Ресей менЦин үкіметі арасында айқын шекара келсімі болмаған

    Бұл суретте қытайдың Шыңжаң (新疆) провинцсиясындағы (өлкесіндегі) негізгі әскери күші шоғырланған өңірлердің картасы. Қытай коммунистерінің тілінде айтқанда Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Корпусы немесе Шыңжаң Өндіріс-Құрлыс Базасы (新疆生产建设兵团). Олай деп атауының басты себебі- Шыңжаң ашылмаған тың өлке болғандықтан коммунистердің алғашқы әскери легі тыңнан жер игеріп, тыңнан әскери қала салуына, соғуына тура келген. Сол себепті коммунист әскерлер һәм қорғаныс қолғанаты һәм өндіріс пен құрлыстың барып кел, шауып кел жұмысшысы болған. Бажайлап картаға қарап отырсаңыз, қытай коммунистерінің әскери қорғаныс корпусы мен соғыс казармасы ҚАЗАҚтар шоғырлы қоныс тепкен солтүстік Шыңжаңға жиы орыналасқан. Іле аңғары, Манас өзенінің күнбатыс-күншығыс жақтары, Тарбағатайдың Үрімжіге тұспатұс мидай жазық иен боздаласы мен Қазақстанмен шекара тұсы және Алтай тауларының шекара жақтары сонымен бірге

  • Түркия Республикасының құрылуы және Ататүрік реформалары

    Талғат Жолдасұлы Түрік ұлт-азаттық соғысы бітіп, 1922 ж. 11 қазанда Мудания бітім шарты жасалғаннан кейін, бейбіт келісімшарттың реті келді. Антанта елдері Анкара үкіметін де, Стамбул үкіметін де 1922 ж. қарашада ұйымдастырылатын конференцияға шақырды. Екі үкіметті бірге шақыру Анкара үкіметінің наразылықтарына ұласты. Депутаттар монархияны алып тастау мәселесін көтеріп, ақырында 1922 ж. 1 қарашада Османлы мемлекеті, яғни монархиялық басқару жүйесі (Saltanatın Kaldırılması) құлатылды. Тек Түркияның Ұлттық Үлкен Мәжілісі үкіметінің өмір сүретіні білдірілді. Бірақ Османлы әулетіне тиесілі халифалық дәреже сақталды. Халифаны Мәжіліс тағайындайтын болды. Осылайшы Стамбул үкіметі жойылып, Түркия мемлекеті тарих сахнасына шықты. Саяси режимнің қандай болатындығы пікірталас тақырыбына айналды. Халифаны жаңа Түркияның басшысы ретінде көргісі келетіндер де көп болды. Республикалық басқару жүйесін

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: