|  | 

Тарих

Християн Миссионерлерінің Қашқариядағы Іздері

26991874_1011896975640556_674264535305091245_n
Eldeç Orda

Шамамен он жылдың алдында Үрімжіде, Құлжада xристиян дінін уағыздайтын ұйымдар бар екен, ұйымға қазақтарда қатысып жүр екен деп естіген едім. Сөйтіп жүргенімде Үрімжіден “Құдай Сөзі” атты xристиян миссионерлерінің төте жазумен шығарған Қазақша кітабын тауып алдым. Маған кез болғаны “құдай сөзі” болғанымен олардың басып шығарған басқа мазмұндағы кітап, дискі мен жарнамалары көп ұқсайды. Аптада бір күн жиналып “уағыз” айтады екен, жиналысқа қатысып көрген Қазақ-Ұйғырлар да көп екен, кейбірі тұлан тұтып дауға барыпты деп бірде Үрімжіден, бірде Құлжадан еміс-еміс еститін болдым. Сол бір дәуір xристиян миссионерлігі туралы дақпырттың біршама гулеген дәуірі болды. Сондағы естіген әңгімелерімді теріп жазу мүмкін емес. Өте көп…27073364_1011896972307223_560946662023405760_n

Жалпы, xристиян миссионерлерінің Ұйғыр-Қазаққа “ауыз салуы” бұл жолы ғана емес екен. Бажайлап қарап отырсам оның үш үлкен кезеңі бар екен:

Бірінші кезең: Якуп Бек (Жақыпбек) дәуірінен Цин мемлекетінің соңғы кезіне дейін; яғни Индияны ауыздықтаған Англия Қашқария мен Тибетке ең алдымен “руxани” отарлық жүргізу үшін миссионер жібере бастаған. Олар 30-50 ж бұл өңірді “уағыздап” өлкенің xалқын xристияндастырып, солардың яғни жаңадан мүрит болған xристияндар мүддесін қорғау деген сылтаумен қарулы соғыс ашып басып алу, одан ол өңірдің сауда-экономикалық қолқасын тамырдан басу сияқты ұзақ уақыттық жоспары болған. Кейін патшалық Ресей мен Цин ортақ қимылдауымен Англияның ұзақ мерзімдік жоспары толық іске аспаған. Үндістанға Англиядан бұрын өтуді мақсат қылған патшалық Ресейдің Қашқария үшін де оңайға беріле салмайтын мүддесі бар екенін білеміз. 26993274_1011896988973888_3030661757815556467_n

Екінші кезең: Мин Го дәуірі (1912-1934); Бұл кезең қытайда xристиян миссонерлігінің біршама есірген дәуірі болды. Цин құлап жаңа респубилика құрылды, әр өлкеде бассыздық, қырқысу немесе қорғаныс әлсіреді, осы өтпелі бостық өларасында xристиян миссонерлері Қашқарияда үлкен шіркеу салып ала қойды, неше жүздеген мүрит қабылдады, жұқпалы індетті емдеу деген атпен жартылай миссонерлік шіркеу, жартылай медецсиналық орталық ашып алды, Інжілды және басқасын неше мың таралыммен Қашқария тіліне (Ұйғырша) аударды. Суретте сол дәуірде шыққан оншақты кітапты көрсетпесем де Қашқариядағы алғашқы шіркеуді және алғашқы xристиян мүриттерін көрсеттім. 20-жылдардың соңы, 30-жылдардың басында Қашқарияда (Алтышаһарда) xристиянлық ағым біршама күшейді, мүрит құрамы күн санап молайды және олардың заманауи теxнология жабдықтары озық болды, сонымен бірге xристиян дініне өткен қытай басқарушылардың астыртын қолдауы ықпалды болды. Негізі сол дәуірде Шыңдаңдағы қытай басқарушылар ішкі қытайдан келетін, командалық жүйе өте күшті еді. Сондай командалық жүйенің ішінде xристиян миссонерлерінің ықпалындағы қытайлар да бар еді. Олардың кейбірі Алтышаһарда (Қашқарияда) белді шонжарлар-ды. Олар Англиямен селбесіп Қашқарда Англияның консулын құрды. Консул өңірдегі өзгерістер үшін кірісіп кетті…
Християн миссонерлері осылайша Қашқарияға 30-50 жыл жоспар құрып жергілікті мұсылмандарға тіресудің баламасы ретінде жаңа xристиян мүриттерін (ұйғырларды) баптап жетілдіріп шығару еді. Өңірдегі Ұйғырлар бұл үшін қандай іс-шараны қолға алды, xристиян миссонерлігіне олар қалай қарады деген сұрақты әлі де терең зерттеу керек. Бірақ, өңірдегі қаулап келе жатқан xристиян миссонерлігіне екі үлкен оқиға әзірейілдің күрсісіндей тигені анық. Оның бірі, Шың Дубанның (盛世才) төңкерісі. Екіншісі, Ма Жуңиннің әскери соққысы. 27332074_1011896985640555_834788245253591969_n

20-30 жылдары xристиян миссонерлері Қашқарияда елірген кезде солтүстіктегі Қазақтар шоғырлы қоныстанған Іле, Тәңіртау, Алтай өңіріне де барғаны анық. Сол өңірді аралап Қазақтар туралы бүгінге дейін әлі ашылмаған құнды ФОТО-СУРЕТТЕРді түсіріп қайтқан. Бұл суреттер қазір еуропа елдерінде құпия сақтаулы. Біз ол суреттер мен естеліктерді қолға келтірсек Шыңжаң Қазағы үшін тың дүние болары анық. Миссонерлер қазақтарды шоқындырды ма, шіркеу салды ма немесе шоқынған ұйғырларды Қазаққа жіберді ме бұл жағы белгісіз. Бұл да зерттеуді қажет ететін тың тақырып.
Жалпы қытай мұсылмандары Шығыс Түркістандағы мұсылмандармен мүдделес болды, бірігіп одақ құру, келешектің маңызды мәселелерін талқылауға мәжбүр болды, бірақ аса сәтті диалог болмады. Ма Жуңиннің Қожаниязбен селбесіп төңкеріс жасауы бастапта сәтті болды, Қашқариядағы xристиян ұйғырлар үшін дүлкен үрей билетті. Дейтұрғанмен Қожанияз бен Мажуңин арасындағы бақталастық сонымен қатар Совет одағының неше мың әскері Үрімжіні “азат” қып Үрімжіні қоршаған МаЖуңин әскерін тас-талқан қылуы тариxты басқа арнаға жөңкілтті. Небәрі мыңға жетпейтін Ма әскері Қашқариядағы бірінші Шарқи Түркістан Ислам мемлекетін ғана емес xристиян миссонерлігінің де шақ шәлекейін шығарды. Совет Үрімжіні “азат” қылған соң билік Шың Дубанға өтті. Ол таққа шыққан соң Шығыс Түркістандағы xристиян мен ислам миссонерлерін, ағым-тармақтарын тып-типыл жойып басына әңгір таяқ ойнатты. Ұйымдары мен шіркеу, қор-қоғамдарын жауып тастады. Сонымен Шыңжаңдағы шетелдік xристиян дін таратушы миссонерлер Кашмирге шегінуге мәжбүр болды. 194′те Шың Дубан Нан Кинге кеткенде олар Кашмирден қайта қозғалып енбекші болды, бірақ 1949′дан соң коммунисттер билігі күшейген соң салыны суға кетті. 27073267_1011897005640553_7282293557761058310_n

Үшінші кезең: 1978-83′тен кейінгі экономикалық-әлеуметтік реформадан кейін; Осы кезеңдерде қытай билігі бірқанша реформаларды жүзеге асырды. Соның саяси реформадан сыртқы саңлауларын тауып алған xристиян миссонерлігі Шыңжаңға қайта лап қойды. 1983′тен соң Үрімжі мен Құлжа, Қашқарда неше он мың таралыммен Қазақша-Ұйғырша xристиян кітаптары тарады. Ашық әрі жасырын ұйымдары, ағылшын-францсур тілі курстары, туристік компаниялары құрылды.
Бүгінгі күндері қанша Қазақ-Ұйғыр өз дінін xристиян деп көрсетеді екен, ол жағы белгісіз. Саны мүлдем аз немесе жоқ болуы да мүмкін. Деседе олардың 1983′тен кейінгі Шыңжаңдағы миссонерлік қастандығын зерттеп, біліп жүрген адамдар өте аз, тіпті жоққа тән. Бұл да өңірдегі тариx үшін маңызды тақырып саналмақ. Ескере жүрейік Қазақ жұрты.

Related Articles

  • Қадуан мен Сунь Мэилин

                  1944-жылы Шың Шысайдың онбір жылдық уақытша үкіметі құлады. Көп аялдамай Шың ішкі қытайға жөткеліп кетті. Шығыс Қазақияның тарихында бұрын соңды болмаған тарихи өзгеріс дәл сол тұста бірінен соң бірі орын алып жатты. Суреттегі ақ шылауышты кісі- Қадуан Мамырбекқызы. Көгедай Хан Ордасының соңғы хандарының бірі Әлен Уаңның зайыбы. Қасындағы кісі атақты саясаткер, дипломат Сунь Мэилин. Ол қытай президенті Жаң Қайшының зайыбы. Заманында Америкадан білім алған, өте сауатты, мәдениетті тұлға. 1944-жылы Нан Киннен Үрімжіге ұшып келіп түрмедегі қазақтарды босатып, шет қиырға босқан қазақтарды елге оралту мәселесін қолдап арнайы комиссия құрған және оншақты қазаққа жоғары лауазымды орын тағайындап жұмысқа сайлап кетеді. 1946-жылы қазақтар Нан Киндегі ұлттық

  • Шығыс Қазақиядағы Саяси Қуғын-Сүргін Туралы Не Білеміз?  (1937-1939)

    Дербес ел, тәуелсіз мемлекет ретінде Шығыс Қазақиядағы саяси қуғын-сүргін туралы бүгінгі күнге дейін ғылми сараптама жүргізе алдық па? Не үшін Қазақ ССР-дағы Қазақтардың саяси қуғын-сүргінге ұшырауы Шығыс Қазақиямен бір уақытқа сәйкес келеді? Не себепті Қазақ ССР-дың НКВД тергеушілері Үрімжі, Құлжа, Шәуешек пен Алтайда құпия тергеу операциясын жүргізеді? Ең, өкініштісі, қазір Қазақстанда саяси қуғын-сүргінге ұшыраған Қазақ қайраткерлерінің тергеу құжаттары негізінен ашылды, ал, қытайдағы Қазақтардың тергеу құжаттары ашылған жоқ… Келесі жылы (2019) Қытай Қазақтарының Саяси Қуғын-Сүргінге ұшырағанына 80 жыл толады (1939-2019). Бұл постты соған арнаймын! Аруақтардың рухы бір аунағай! Әлқисса… шағын сараптама * Шың Шысайдың Тыңшылық Органдары; * Шығыс Қазақияның Тұңғыш Саяси Қуғын-Сүргін Құрбаны- Баймолда Қарекеұлы; * “Қазақ-Қырғыз-Моңғол” Құрылтайы; * Саяси Қуғын-Сүргіннің

  • ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙ ҚАЛҒАН ҚАЗАҚ УАЛАЯТТАРЫ ТУРАЛЫ

    Қытай қазақтары ШУАР-дың бес үлкен аймағына шоғырлы қоныстанған. Жалпы, Шыңжаңда он ірі аймақ болса, соның бес үлкен аймағында Қазақтар жиы қоныстанған. Қазақтар қоныс тепкен бес үлкен аймақ мыналар: Іле, Тарбағатай, Алтай, Санжы және Құмыл. Бұл бес аймақтың ішінде тек үшеуі (Іле, Тарбағатай, Алтай) ғана Қазақ автономиясының құрамына кіріп отыр. Қалған екі аймақ бөлініп, бөлшектеліп қазақ құрамына енбей қалды. Сонымен ШУАРдағы қазақтардың байырғы қонысы атанған Қазақ аймақтарына жеке жеке талдау жасаймыз. 1. Іле уалаяты (картадағы 1) жан саны ең тығыз өңір. Орталығы бұрын Күре қаласы еді, кейін Құлжа қаласы болды. 1871-жылы патшалық Ресей құрамына кіріп 1881-жылға дейін он жыл Жетісу, Алматы облысының бір бөлшегі болған. 1881′ден 1914-жылға дейін Шыңжаң өлкесі құрамына

  • Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

    Eldeç Orda Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады. Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің

  • Не себепті қытайлар қысқа уақытта “біз ұлы Жапонияның бақытты перезентіміз!” деп шыға келеді?

    Жапон қағанаты 20-ғасырдың 30-жылдарынан бастап шығыс және түстік Азияның көп жерін басып алдады. Соның бірі, Қытай. Жапон үкіметінің қолына өткен аумақтарда барлық білім беру тек Жапон тілінде жүрілгендіктен қысқа уақыттың ішінде “біздің отанымыз Жапония, біз ұлы Жапон халқының перезенттеріміз!” немесе “Жапониямен мақтанамын, Жапония көзімізді ашты!” дейтін санадағы жаңа буын ұрпақ пайда болған. Тіпті, қытай тарихын қарап отырсаңыз “қытай өз тағдырын Жапониясыз шеше алмайды, Жапонияға бағынышты бола отырып қытайды өркениетке жетелейік” дейтін саяси тұлғалар да пайда болған. Бұл жерде саяси таңдау келешегін Жапониясыз елестете алмаған тұлғаларды кейін таман тілге алармын, маған қызығы, не себепті қытайлар қысқа уақытта “біз ұлы Жапонияның бақытты перезентіміз!” деп шыға келеді? Бұған үш себеп бар: Біріншісі, 30-жылдары қытайда

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: