|  | 

تاريح

گازەتتە قىتاي قازاقتارىنىڭ 1950-54 جج اراسىنداعى كۇردەلى ساياسي كەزەڭى بۇعىپ جاتىر…

27072338_1010044919159095_5208341584913552940_n
Eldeç Orda

1950-1951 جىلدار قىتاي قازاقتارى ءۇشىن وتە قىم-قۋىت جىل بولدى. وسپان-جانىمقان ۇستالىپ ارتىنان اتىلدى، ورازباي اكىم باستاعان (قۇتىبي اكىمى) قۇتىبي-ماناس-سانجى كوتەرىلىسى باستىقتىرىلدى، قورعانىس سالاسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى زاكاريا باس قولباسشى ۋاڭ جىنمەن ەرەگەسىپ مەرت بولدى، ساۋان-ءۇرىمجى قازاقتارى قاليبەك-تاكىمان مەن قامزاعا ىلەسىپ كوكىلىكتى اسىپ، تيبەتتى باسىپ جەتى رەتكى قورشاۋدى بۇزىپ كاشميرگە تاقادى، ماناس بويىنداعى شارقي تۇركىستاننىڭ قازاق اسكەرلەرى ازاماتتىق سوعىس باستاپ سوڭى ىلەدە جالعاسىپ ءساتسىز كوتەرىلىس كەسىرىنەن قاراشارى اسىپ پاكىستان، اۋعانىستان اسپاق بولعاندا كوممۋنيست ارميا جاعىنان قورشاۋدا قاپ دەرلىكتەي جويىلادى. ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسار xاتشىسى ءسالىس امىرەلەر تيبەتتە قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى. سىزدەرگە ءار وقيعانىڭ باسىن ءبىر شالىپ جىلت-جىلت شولىپ ءوتىپ وتىرعانىممەن جالپى ول داۋىردەگى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك xال-اxۋالى وتە كۇردەلى بولدى. ۇيەككە جىكتەلىپ تەكەتىرەسۋ تەرەڭ سيپات الىپ كەتتى. شىڭجاڭ پروۆينتسسياسىنىڭ ولكەلىك ۇكىمەتى قۇرىلعان سوڭ شىڭجاڭنىڭ ورىنباسار توراعاسىنىڭ ءبىرى قازاق پاتىقان سۇگىرباەۆ ەدى (قازاق اۆتونومياسى 1954′دە قۇرىلعان). جاڭا ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ جاڭا ورگان گازەتى دە قولعا الىنعان-تىن. بۇل سول گازەتتىڭ 1951-جىلعى سەنتابىر ايىنداعى سانىنىڭ قيقىمى. گازەتتە قىتاي قازاقتارىنىڭ 1950-54 جج اراسىنداعى كۇردەلى ساياسي كەزەڭى كوپ اۋىزعا الىنعان. ءبىز بۇگىن بايىبىنا بارا الماعان تالاي سۇراقتىڭ جىلت ەتكەن جاۋابى كورىنىپ قالۋى دا مۇمكىن. مەن سولاي ويلايمىن. 50-ججداعى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ قوعامدىق ساياسي الەۋەتىن جاقىننان سەزىنەمىن دەسەڭىز وسىنداي ءتىرى دەرەكپەن قاۋىشۋىڭىز ءتيىس. الەمدىك الپاۋىت جىكشىلدىك بۇل وڭىردەگى قازاقتاردى دا سوقپاي وتپەگەن. ساياسي ءتۇسى قويۋ، تارتىسى قياڭ وسى وتپەلى كەزەڭنىڭ تاريxي ءمانىن اشا تۇسسەك بۇگىنگى بىرقاگشا كۇردەلى سۇراققا ءبىر تۇسىنان جاۋاپ بەرگەندەي بولامىز. وسى جاۋاپتىڭ كوبى 1950-51 جج گازەتتە بۇعىپ جاتقانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ول كەز العاشقى قۇرىلۋ كەزەڭى بولعاندىقتان كوپ وقيعا مەن ساراپتاۋلار ءبىرشاما اشىق ءارى انىق جازىلعان-دى. كەيىن سول “اشىقتىق” پەن “انىقتىق” باستارىنا پالە بولعان …26908012_1010044972492423_7701998835619961756_n27072338_1010044919159095_5208341584913552940_n27067314_1010044929159094_3339838994773649978_n27067636_1010044975825756_7288906116481043001_n

26908012_1010044972492423_7701998835619961756_n 26994003_1010044925825761_4837600450602597714_n 27067314_1010044929159094_3339838994773649978_n 27067636_1010044975825756_7288906116481043001_n

Related Articles

  • قىتايداعى ەكونوميكالىق كرەزيس

      قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ تاريحى ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ 138جىلى قىتاي ەلشىسى جاڭ تسيان باتىستا فەرعاناعا دەيىن كەلىپ قايتادى.بۇل كەزدە قىتايدىڭ حان يمپەرياسىمەن كوشپەندى عۇن يمپەرياسىنىڭ اراسىندا بىتپەس سوعىستار ەتەك العان بولاتىن.بۇل سوعىستا تەك قانا جەر تەريتوريا تالاسى عانا ەمەس ۇلكەن ەكونوميكالىق مۇددەلەردە جاتقانى انىق،ولاي دەيتىنىمىز ول زاماندا قىتاي حالقى نەگىزى ەگىنشىلىكپەن قوسىمشا توقىماشىلىق،ازداپ قولونەركاسىپپەن اينالىستى.باستى ءوندىرىس ءونىمى سانالاتىن فارفور مەن جىبەكتى ساتۋ ءۇشىن ۇلكەن بازار كەرەك ەدى.حان ۋدي پاتشانىڭ تۇسىنا دەيىنگى يمپەرياتورلار تۇسىنا دەيىن حالىقتان تەك1/30 سالىق جينالىپ تۇردىدا حالىقتىڭ ءال -اۋحاتى جاقساردى،بۇنى سول كەزدەگى دەرەكتەردە:«دالا مىڭعىرعان مالعا ،قامبالار استىققا تولىپ،قازىنا التىن،كۇمىس اقشالارعا تولىپ كەتتى،ءتىپتى سانىن الۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى»دەگەن دەرەكتەن كورۋگە بولادى.حان پاتشالىعى العاش قۇرىلعان كەزدەرى عۇنداردان ويسىراي جەڭىلىپ جىلىنا

  • الاش استاناسىنىڭ ۇكىمەت عيماراتتارى

    ورىنبوردا 1917 جىلى جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءىنىڭ ارالىعىندا وتكەن ەكىنشى جالپىقازاق قۇرىلتايىنىڭ قاۋلىسىندا سەمەي قالاسى الاش اۋتونومياسىنىڭ استاناسى، الاش وردا حالىق كەڭەسىنىڭ ورناتىلاتىن جەرى بولىپ جاريالاندى. ناقتى ايتقاندا، الاش ۇكىمەتىنىڭ عيماراتتارى ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى جاڭا سەمەيدە ورنالاسقان. جاڭا سەمەيدى ول كەزدە ورىسشا زارەچنايا سلوبودا دەپ اتاعان، ال قازاقشا حالىق ونى اتالمىش تاريحي وقيعالارىنا بايلانىستى الاش قالاسى دەپ جۇرگەن. سول كەزدەگى جاڭا سەمەي ءتىنىباي، تاراقتى جانە جولامان قالاشىقتارىنان قۇراستىرىلعان ەدى. ال مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنىڭ ەكىنشى تومىندا بەر جاق، باس جاتاق دەگەن اتاۋلارى دا كەزدەسەدى.         رەسەي يمپەرياسىنىڭ زامانىندا سەمەي ءىرى ءبىر ايماقتىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىەدى، سەمەي قالاسىنا قازىرگى شىعىس قازاقستان، پاۆلودار وبلىستارى، قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىر شەتى قاراعان. سونىمەن قاتار، قالا ءىرى

  • ساتباەۆ نەگە قۋعىندالدى؟

           قازاق جەرىندەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ يدەياسى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا پايدا بولعان ەدى. كورنەكتى عالىم سوعىستىڭ قيىنشىلىعىنا مويىنسۇنباي، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ ءىسىن تاباندى تۇردە قولعا الدى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋى رەسپۋبليكامىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدى شەشىمدەرىن تۇجىرىمداۋعا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ، عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشتى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى، كىتاپحانالار مەن مۇراجايلار، لابوراتوريالار، سونىمەن بىرگە بازالار مەن فيليالدار قارايدى، سونداي-اق، بۇل مەكەمەلەردەگى ءتيىستى سالالاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار جانە قىزمەتكەرلەرمەن قامتاماسىز ەتەدى.        قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى اشىلعاننان كەيىن دەربەس عىلىم سالالارىندا زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋى ەتەك الا باستايدى. قوعامدىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم سالالارىندا كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ اشىلۋى، ولاردىڭ دامۋىنا

  • حريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ قاشقارياداعى ىزدەرى

    Eldeç Orda شامامەن ون جىلدىڭ الدىندا ۇرىمجىدە، قۇلجادا xريستيان ءدىنىن ۋاعىزدايتىن ۇيىمدار بار ەكەن، ۇيىمعا قازاقتاردا قاتىسىپ ءجۇر ەكەن دەپ ەستىگەن ەدىم. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ۇرىمجىدەن “قۇداي ءسوزى” اتتى xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ توتە جازۋمەن شىعارعان قازاقشا كىتابىن تاۋىپ الدىم. ماعان كەز بولعانى “قۇداي ءسوزى” بولعانىمەن ولاردىڭ باسىپ شىعارعان باسقا مازمۇنداعى كىتاپ، ديسكى مەن جارنامالارى كوپ ۇقسايدى. اپتادا ءبىر كۇن جينالىپ “ۋاعىز” ايتادى ەكەن، جينالىسقا قاتىسىپ كورگەن قازاق-ۇيعىرلار دا كوپ ەكەن، كەيبىرى تۇلان تۇتىپ داۋعا بارىپتى دەپ بىردە ۇرىمجىدەن، بىردە قۇلجادان ەمىس-ەمىس ەستيتىن بولدىم. سول ءبىر ءداۋىر xريستيان ميسسيونەرلىگى تۋرالى داقپىرتتىڭ ءبىرشاما گۋلەگەن ءداۋىرى بولدى. سونداعى ەستىگەن اڭگىمەلەرىمدى تەرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ… جالپى، xريستيان ميسسيونەرلەرىنىڭ ۇيعىر-قازاققا “اۋىز سالۋى” بۇل جولى عانا

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ وسىمانلىمەن بايلانىسى بولعان با؟

    قىتاي قازاقتارىندا “ىستامبول” نەمەسە “تۇركيا” دەيتىن كىسى ەسىمدەرى بار. جانە بۇل ەسىمدەر 1905-1950 جىلدار اراسىندا تۋعان كىسىلەردە جيى كەزدەسەدى. بالا كۇنىمدە “مىسىر ءشارىسى” دەيتىندى شەشەمنىڭ اۋزىنان كوپ ەستيتىنمىن. شەشەمنىڭ ۇلى اكەسى تۇگەنشە دەگەن كىسى جالباعاي ۇكىردايدىڭ xاتشىسى بولىپ قوسىمشا شاۋەشەك كونسۋلىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قاجىعا بارىپتى، سوندا ىستامبولداعى “مىسىر ءشارىسىن” ارالاپتى. دەمەك قىتايداعى قازاقتاردى ەڭ اۋەلدە وسىمانلىمەن بايلانىستىرعاندار- قاجىشىلار ەكەنى انىق ءبىلىنىپ تۇر. التايدا تۇڭعىش رەت ءمامي بەيسىنىڭ باس بولۋىمەن “اباقيا” اتتى زاماناۋي ءجاديتشى مەكتەپتىڭ اشىلۋىن مىسالعا كەلتىرسەك وندا وسىمانلىشا جانە فرانتسسۋزشا بىلەتىن بىراق كەلگەن تەگىن جاسىرىن ۇستايتىن اپەندىلەردىڭ بار ەكەنىن دەرەكتەن وقىپ بىلەمىز. ءتىپتى، ءبىزدىڭ اۋىلداعى يسا قاجىنىڭ مەدرەسەسىندەگى (1907-ج) قارا اپەندى اتانعان وسىمانلى ادامى دا ۇلكەن مىندەتەرمەن كەلگەنگە ۇقسايدى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: