1934-35 жылы жаңа Шыңжаң өлкелік үкіметі құрылған соң шетелден оқу, шетелге оқушы жіберу жұмысы кешенді жүзеге асты. Соның негізінде өлкелік үкімет Совет Одағынан оқитын жас талапкерлерге конкурс жариялап арнайы үкіметтің оқу стипендиясын бөлді, нәтижесінде 1935-39 жылдары ұзын саны 300-ге тарта студент Совет Одағында білім алды.

1935 жылдары Шығыс Түркістандық студенттердің ең көп оқуға түскен білім ордасы- Ташкендегі САГУ еді, атап айтқанда Орталық Азия Мемлекеттік Университеті. Ташкеннен оқыған Шыңжаңдық студенттер Шығыс Түркістанның барлық аймақтарында түрлі қызметте жұмыс істеді, оларды кейін “Ташкентшілдер” деп те атады.

1939 жылдан кейін Мәскеу мен Шыңжаң өлкелік үкіметтің арасы дипломатиялық дағдарысқа ұшырады, соның кесірінен ресми Үрімжі Совет Одағы құрамындағы студент азаматтарды елге шақыртып алды. Білім саласындағы ауыс-түйіс кілт тоқтады.

Архивтік статистикаға сүйенсек 1935-39 жылдары шетелге шығып оқыған Шығыс Түркістандық студенттің 95%-і Совет Одағында, 5%-і ішкі қытайда (Нанкин, Ланжоу) білім алған. Ішкі қытайда білім алу мүмкіндігінің аз болуы Өлкелік үкімет пен ресми Нанкин үкіметі арасындағы саяси тоқырау себеп болса керек, дегенмен оншақты студент Ланжоу, Нанкинде оқуын жалғастырған.

Бір қызығы, шетелде және ішкі қытайда білім алған студенттерге Екінші Жаһан соғысы жанамалай әскер еткен. Советке оқуға түскен кейбір студент жастар арасында майданға аттанғандары болды. Ал Жапон-Қытай соғысы кезінде ішкі қытайға әскери барлау саласы бойынша стипендиямен оқыған ұйғыр мен қазақтар болған. Олардың кейінгі тағдыры өте қызық.

1939 жылдан кейін кілт тоқтап қалған Өлкелік үкіметтің шетелге оқушы шығару бағдарламасы араға 10 жыл кешігіп 1951 жылы қайта қолға алынды. Нәтижесінде 1951-58 жылдары 150-ге тарта студент Совет Одағында білім алды. Естеріңізде болса осы жылдары заңғар жазушы Қ.Жұмаділ марқұм Алматыда білім алған еді. 1958 жылдан соң Совет Одағы мен Қытай коммунистік үкіметі арасына тағы да жік түсті, бүкіл байланыс арналары жабылды. Қытай мүлде жабық елге айналды…

1978 жылдан кейін жылымық пайда болды, 1980 жылдан бастап оқу ісі қайта қаралды, кейбір түзетулер енгізілді. 1983-84 жылдан соң шетелден оқу үдерісі қайта толқыды, бірақ бұл қатарда әлі де болсын Совет Одағы болмады, керісінше алыс шетелге (АҚШ, Еуропа) мәдени байланыс қарқынды дамыды. 80- жылдың аяғына қарай ұйғыр мен қазақ жастары АҚШ пен Еуропа университеттерінде білім алды. Сол жылдары мәдени майдан бүкілқытайда қарқынды жүрді, оның соңы 1989 жылғы студенттердің толқуына әкелді, ресми билік студент жастардың саяси күшке айналуынан мейлінше үрейленді. Аталған жағдай Шыңжаңда да қайталанды, студент жастар Үрімжіде алаңға шықты, элитаны ашық диалогқа дебатқа шақырды.

1991 жылы Совет Одағы құрдымға кетті. Сол жылдан бастап Қазақстанда білім алу үдерісі қайта көтерілді. 2001-2003 жылға келгенде жылына мың-екі мың студент Қазақстан университеттеріне оқуға тапсырды. Бұл 1935-39 жылдан кейінгі рекордтық ең жоғары көрсеткіш. 2010 жылдан кейін Орталық Азия респубиликаларында (соның ішінде Қазақстанда) оқитын Шыңжаңдық студенттер (көбінше қазақтар) саны күрт азайды, есесіне АҚШ, Еуропа және т.б шетелде оқу көрсеткіші жоғары болды. 2017-2021 жылдары Қазақстанға оқуға тапсырушы Шыңжаңдық студенттер (қазақтар) саны тіпті құлдырау деңгейіне жетті.

2022-23 жылдары оқуға тапсырушы студенттер арасында Шыңжаңдық қазақтардан бөлек оқу грантін игеруші қытайлық өзге азаматтар да кездеседі. Есесіне Шыңжаңда ішкі қытайда білім алу немесе жұмыс істеу көрсеткіші жалғасты жоғарлаған. Сонымен бірге, Қазақстаннан бөлек алыс шетелдерде білім алу көрсеткіші де өскен.

Соңғы жылдары қытайда білім беру саласы түрлі реформалардан өтті, оқу жүйесі кешенді жаңартылды. Аталған жүйе негізінде білім алған қазақ қандастардың Қазақстанға келуі, бұл жақтың білім беру жүйесіне бейімделуі жеке мәселе болғалы тұр.

Ал, қытайдағы қазақтар үлкен масштабта 3 үлкен санатқа бөлінеді. Олар:

* Төтеше оқығандар;

* Төтеше және қытайша оқығандар;

* Қытайша оқығандар.

Қытай сарапшылары осы үш категория бойынша стратегиялық кешенді жоспар құрған. Қазірдің өзінде таза қытайша білім алған ұрпақ қоғамның түрлі саласында көрініс тауып алдыңғы екі буын ұрпақпен жабық конкурент болып жатыр. Соған байланысты қытайда бұрын 100 мыңдаған тұтынушысы бар таза қазақша контенттердің дәурені құлдырады, есесіне шұбар тілді контент пайда болды.

Енді қайтбек керек?

Менің ойымша мынадай Қазақстандық мүмкіндіктер бар:

Мәдени ықпалдастық

Яғни қытайда әсіресе ШҰАР-да қазақстандық контетті түрлі жолдармен ықпалын көтеру;

Экономикалық ықпалдастық

Қазақстандық бизнес өкілдері қандастар көп тұратын аймақтарда сауда бизнес ынтымақтастығын көбірек қаперге алуы тиіс;

Геосаяси ықпалдастық

ШҰАР аймағы Орталық Азияның географиялық бір бөлігі саналады. 1864 жылғы “Шәуешек келісімі” негізінде бүгінгі шекаралық белдеу сызығы қалыптасты. Бірақ геосаясатты бұрынғы қалпында қала берді, атап айтқанда ОА ШҰАР-ға, ШҰАР ОА-ға геосаяси әсерін тигізеді. Біз осы ықпалдастықты Қазақстандық мүддеге жұмыс жасата білетін дипломатиялық қабілетке ие елміз;

Елдес ОРДА

06.02.2024