Жекешелендірдік. Жетістік пе?

جەكەشەلەندىردىك. جەتىستىك پە؟

| Jun 28, 2019

حالىقتىڭ حال-احۋالىن جاقسارتۋ ۇكىمەتتىڭ الدىنداعى ەڭ ءبىرىنشى مىندەت. ول ءۇشىن
حالىقتىڭ ناقتى تابىسى ارتۋى كەرەك، الايدا ونىڭ ءوسۋى مۇلدە ماردىمسىز. حالىق
قاراجاتىنىڭ شىعىس قۇرىلىمىنا قاراساق، ادامدار قازىر بارلىق تابىسىنىڭ جارتىسىنان
استامىن تاماققا جۇمساۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى، ءبارى قىمبات جانە باعا كۇننەن كۇنگە ارتا
تۇسۋدە. ال الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى قانداي دەسەك، بۇل باعىتتا دا ءتىلدى تىستەتەتىن
ماسەلەلەر كوپ.
وسى ماسەلەلەردى ايتا كەلىپ ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسىنىڭ
جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان دەپۋتاتتىق
ساۋالىندا جەكەشەلەندىرۋگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاي-كۇيى تۋرالى سۇراۋ
سالدى. «بۇگىنگى تاڭدا جەكەشەگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك نىساندار سانى 500-گە جەتىپ قالدى.
سونىڭ جارتىسى كوممۋنالدىق مەنشىككە جاتاتىن ەمحانالار، ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى،
دياگنوستيكالىق ورتالىقتار، ديسپانسەرلەر، ساناتوريلەر، سپورتتىق كلۋبتار، مۋزىكالىق
جانە كوركەمسۋرەت مەكتەپتەرى، وقۋشىلار سارايلارى. وسىلاردى جەكەشەگە ساتقاننان
مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ماردىمدى ءتۇسىم كەلگەن جوق. ولاردى جەكەشەلەندىرۋگە بەرگەن
سەبەبىمىز نىساندار قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ، باعالارىن تومەندەتۋ، قىزمەت تۇرلەرىن
كوبەيتۋ دەلىندى. بىراق سونى تەكسەرىپ جاتقان ادام بار ما؟ تەك ءىس-ارەكەتىنىڭ ءپروفيلىن
ساقتاۋ، جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن كەمىتپەۋ ينديكاتورى عانا باقىلانادى»، دەي كەلىپ
ا.قوڭىروۆ ءوزىنىڭ ساۋالىندا پرەمەر-مينيستردەن جەكەشەگە بەرىلگەن الەۋمەتتىك
نىسانداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى تولىق اقپارات بەرۋدى سۇرادى. سونىڭ ىشىندە قىزمەت
الۋشىلارعا ەلەكتروندى ساۋالناما جۇرگىزۋ ارقىلى نىسانداردىڭ قازىرگى ساپاسىن انىقتاۋ
سۇرالدى. سونىمەن بىرگە ساتىپ الىنعان نىساندارعا قانشا ينۆەستيتسيا قۇيىلعانى،
جاڭادان قانشا جۇمىس ورىندارى اشىلعانى، قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ارتقانى نەمەسە كەمىگەنىن
انىقتاۋ ۇسىنىلدى. دەپۋتات وسىنشا (500) دانا الەۋمەتتىك نىسان ازايعانى سەبەپتى
ولاردى باقىلاعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قانشا
قىزمەتكەرى قىسقارعانىن دا سۇرادى. باسقاسىنا جاۋاپ بەرسە دە ءدال وسىعان ا.مامين جاۋاپ
بەرە المايتىن شىعار. ويتكەنى، ەشقانداي باق اقپاراتتارىندا 500 نىسان جەكەشەگە
بەرىلگەنى سەبەپتى سونشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قىسقاردى دەگەن اقپارات بولعان ەمەس.
ءتىپتى، جەكەشەلەندىرۋدىڭ پايداسىن دا ايتا الار ما ەكەن؟

س.ەلەۋ، ساراپشى

Kerey.kz

قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى