كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار
kerey.kz
توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي
مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى.
شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان
جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي
مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار
ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا
عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي
مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا
توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان
بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر
تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە
قۋاتتى اسكەري ساياسي كۇشكە اينالعان كەرەي ۇلىسى مەملەكەتتىك سيپاتقا يە
بولىپ قازىرگى مونعوليانىڭ استاناسى ۋلان باتورعا تاياۋ جەردەگى
قاراقورىمعا ورداسىن تىكتى. كەرەي ۇلىسىندا بەلگىلى ءبىر شەكارا بولماسا دا،
ورداسىنىڭ تىگىلگەن ورىنى، قىسقى قىستاۋلارى، جاز شىعا مال جاياتىن
جايىلىمدارى بولدى. نەگىزگى كاسىبى مال شارۋاشىلىعى مەن اڭشىلىق،
ساياتشىلىق بولدى. سونىمەن قاتار قول ۇستاسى مەن اعاشتان بۇيىمدار جاساۋ
ششەبەرلىگى دە دامىدى. سول زاماننان بەرى قازاق اراسىندا «كەرەيدە ۇل تۋسا،
اعاشقا كۇن تۋادى» دەگەن اتالى ءسوز قالدى. بيلىككە كەلگەن توعرىل حاندى
تۋىستارىنىڭ اراسىنداعى ارازدىقتى پايدالانعان تۋعان اعاسى ەركەقارا
نايمانداردىڭ بەرگەن اسكەري كومەگىنە سۇيەنىپ تاقتان تايدىردى. بىراق ارادا
كوپ وتپەي توعرىل حان مونعول قولباسشىسى شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيدىڭ
كومەگىمەن حاندىق بيلىكتى قايتادان قولىنا الدى. ودان كوپ ۇزاماي اكەسىنىڭ
ءىنىسى گۇر حان ەكى اراداعى تايپالىق جانجالعا ارالاسىپ قاراۋىل قىپشاق
دەگەن جەردە توعرىل حاندى شاۋىپ بيلىكتى تارتىپ الدى. بۇل جولى قاشىپ
قۇتىلعان وعان تاعى دا مونعول حانى ەسۋگەي كومەككە كەلىپ قول ۇشىن بەردى.
توعرىل حاننىڭ يەلىگىندەگى كەرەي تايپاسى كۇشەيگەن كەزدە موڭعولدىڭ
بورجىگىن رۋىنىڭ باسشىسى ەسۋگەي باتىر ءولىپ، ەلى ۇلكەن كۇيزەلىسكە
ۇشىرادى. ونىڭ ارتىندا جەتىم قالعان ۇلدارى ءوز تۋىستارىنان قاتتى قىسىم
كورىپ، ساتقىندىقتىڭ ءدامىن تاتتى. ەسۋگەيدىڭ ۇلكەن ۇلى تەمۋچين وسى كەزدە
اكەسىنىڭ انداسى (دوسى) بولعان توعرىل حاندى ىزدەپ تاپتى. تۇعىرىل حان بۇل
كەزدە كەڭبايتاق ۇلى دالانىڭ تەڭ جارىمىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان كەرەي
جۇرتىنىڭ ۇلى ءامىرشىسى بولاتىن. ول توعرىل حانعا اكەسىنىڭ ورىنىنا وكىل اكە
بولۋدى سۇراپ، سىيعا بۇلعىن ىشىكتى بەردى. توعرىل حان كەلىسىمىن بەرىپ، وسىدان
كەيىن شىڭعىسحاننىڭ دالانىڭ دارا بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى تارتىستا ساياسي
ساحناعا كوتەرىلۋىنە مۇرىندىق بولدى. اكەسىنىڭ ورنىنا اكە بولۋعا سەرت
بەرگەن تۇعىرىل حان ءوزىنىڭ باسىۆنا كۇن تۋعاندا كومەگىن اياماعان ەسۋگەي
دوسىنىڭ بالاسى تەمۋچينگە:
مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ،
قولقاسىنا جارارمىن.
بىتىراعان ەلىڭنىڭ،
باسىن قوسا الارمۆن.
قارا بۇلعىن ىشىكتىڭ،
قارىمجىسىن قايتارام.
توزىپ جۇرگەن ەلىڭدى
تۇتاستىرام قايتادان – دەپ ادال دوسىنىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا دالانىڭ
كوكجالىنا ساي كەلەتىندەي لايىقتى انت بەردى.
- ساسپا بالام، اكەڭ جاقسى ادام ەدى، ارۋاعى ريزا بولسىن، مىنا مەنىڭ
ۇلىم سەنگۇن ىشىمنەن شىققان ۇلىم بولسا، سەن سىرتىمنان شىققان ۇلىم
ەمەسسىڭ بە. قايدا ول مەركىتتەر؟ ساقالدارىنان سۇيرەپ سابالارىنا تۇسىرەيىن
– دەپ بۇكىل كەرەي ۇلىسىنداعى قارۋ ۇستاۋعا جارايتىن ساربازدارىن اتقا
قوندىرىپ تەمۋچيننىڭ اكەسى ەسۋگەيدىڭ قارا شاڭىراعىن قايتادان قالپىنا
كەلتىرگەن ەكەن.
بۇل كەزدە شىڭعىسحاننىڭ قوڭىرات تايپاسىنان شىققان قالىڭدىعى
بورتەنى مەركىتتەر ۇرلاپ اكەتكەن ەدى. ەسۋگەيدەي دوسىنىڭ ۇلىن جاۋىنىڭ
تاباسىنا تاستاۋدى حوشش كورمەگەن توعرىل حان 1179 جىلى سالجۋيد
تايپاسىنىڭ كوسەمى جامۇقامەن بىرىگىپ مەركىتتەرگە وراسان زور سوققى بەردى.
وسى جويقىن شابۋىلدىڭ ناتيجەسىندە جەڭىسكە جەتىپ شىڭعىسحانعا
قالىڭدىعى بورتەنى قايتارىپ بەردى جانە شاشىلىپ كەتكەن ەلىن قولىنا جيىپ
بەردى. بۇل وقيعا توعىرىل حان مەن تەمۋچيننىڭ اراسىنداعى دوستىقتى ودان
ءارى نىعايتا ءتۇستى. تەمۋچين 1189 جىلى شاشىراپ كەتكەن ەلىنىڭ باسىن قوسىپ
بورجىگىن اۋلەتىنىڭ حانى بولىپ سايلانعاندا توعرىل حان ونى
قولداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ، اق تىلەگىن ايتىپ، اق باتاسىن بەردى. وسى
ۋاقىتتان باستاپ توعرىل حاننىڭ قولداۋىنا يە بولىپ، ونىڭ قالىڭ جۇرتىنا
ارقا سۇيەگەن شىڭعىسحاننىڭ تاسى ورگە قاراي دومالاي بەردى. بۇد ماسەلە
توڭىرەگىندە موڭعول، قىتاي جانە اراب تاريحشىلارى وزدەرىنىڭ جازبا
دەرەكتەرىندە شىنايى باعاسىن بەرگەنى انىق ايتىلعان.
اتالمىش وقيعا جونىندە مونعولدىڭ «التىن شەجىرەسى» مەن «قۇپيا
شەجىرەسىندە» تولىق باياندالادى. اراب تاريحشىسى راشيد-اد-ءديننىڭ تاريحي
شىعارمالارىندا دا وسى جونىندە دەرەكتەر مەن ماعلۇماتتار بار. وقيعا 1180
جىلى بولعان. بۇدان بولەك راشيد–اد-ءديننىڭ ايتۋىنشا: ەجەلگى زاماننان
باستاپ كەرەي حاندىعى حالقىنىڭ كوپتىگىمەن، اسكەرىنىڭ قۋاتىمەن جانە
حاندارىنىڭ اتاق داڭقىمەن ءماشھۇر بولدى دەلىنگەن. موڭعول يمپەرياسىنىڭ
تاريحىن زەرتتەۋشىلەر: شىڭعىس قاعاننىڭ العاش ادام بولىپ، ات جالىن
تارتىپ ءمىنىپ، كۇيزەلگەن ەلىن بۇتىندەپ، كۇيرەگەن جۇرتىن جيناعاندا دەم
بەرىپ، دەمەۋ بولعان دا وسى تۇعىرىل حان دەيدى.
تۇعىرىل حان 1130 جىلى تۋعان. شىڭعىس حانننان 32 جاس ۇلكەن.
ەسۋگەيدىڭ سەرت بايلاسقان دوسى. ەسۋگەيدىڭ اتاسى امباعايدى، تۇعىرىلدىڭ
اتاسى مارقۇزدى تاتارلار مەن جۇرجەندەر ۇستاپ الىپ التىن ەلى پاتشاسىنىڭ
قولىنا تاپسىرعان. التىن پاتشاسى ولاردى اعاش ەسەككە شەگەلەپ ولتىرگەن.
ونىڭ سىرتىندا تۇعىرىلدىڭ اكەسى قۇرشاقىز بۇيرىق پەن ەسۋگەيدىڭ اتاسى
قابىل اينىماس دوس بولعان ادامدار.
1198 جىلى توعرىل حان تەمۋچينمەن بىرىگىپ شۇرشىتتەرگە اتتاندى دا،
سايىن دالانى مەكەندەگەن ىرگەلى تايپا تاتارلارعا كۇيرەتە سوققى بەرىپ
جەڭىسكە جەتتى. وسى كورسەتكەن ەڭبەگىن ەسكەرىپ ءشۇرشىت ءبيلنۋشىسى وعان ۆان
حان، ياعني «ۇلىس بيلەۋشىسى» دەگەن اتاق بەردى. وسى كەزدەن باستاپ ونىڭ
داڭقتى ەسىمى باتىس ەۋروپاعا دەيىن جايىلا باستادى. توعرىل حان مەن
تەمۋچين 1201 جىلى سالجۋيد كوسەمى جامۇقا باستاعان الاقاي بۇلاق وداعىنا
سوققى بەردى. 1203 جىلى تاعى دا تەمۋچينمەن وداقتاسىپ نايمان حانى
بۇيرىقتى تىزە بۇكتىردى. توعرىل حاننىڭ نيلقا سانكۇم جانە ۇيقى اتتى ەكى
ۇلى بولعان. سانكۇم تەمۋچيندى وزىنەن كەم ساناعان. ونىڭ سوڭى بىتىسپەس
جاۋلىققا ۇلاستى دا، تەمۋچيندى ولتىرۋگە ارەكەت جاسادى. سالجۋيد كوسەمى
جامۇقانىڭ ورتاعا ءتۇسىپ ارانداتۋىمەن بۇل وقيعا مۇلدەم شيەلەنىسىپ كەتتى.
وسىدان كەيىن تەمۋچين الاپات سوعىسقا مىقتاپ دايىندالدى دا 1203 جىلى
اقتىق شايقاسقا شىقتى. وسى شايقاستا كەرەيلەر ويسىراي جەڭىلىپ تاريح
ساحناسىنداعى ايشىقتى ورىنىنان ايرىلا باستادى. كەرەيلەردىڭ جەڭىلگەن
قولىن تەمۋچين وزىنە قوسىپ الدى. جەڭىلىستىڭ اششى ءجامىن تاتىپ، تەمۋچيننان
قاشقان توعىرىل حان بالاسى سامكۇنمەن بىرگە نايمان جەرىنە قاشىپ بارا
جاتقان جولدا شەكارا كۇزەتشىلەرىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قازا تاپتى. ونىڭ باسىن
كەسىپ نايماننىڭ دايان حانىنا اكەلدى. ونىڭ توعرىل حان ەكەندىگىن تانىعان
دايان حان مىناداي جوقتاۋ ايتقان ەكەن:
ۋا، توعرىل حان، توعرىل حان،
ايباتتى الىپ حان ەدىڭ.
داڭقىڭ كەتكەن الەمگە،
اتاعى زور جان ەدىڭ.
قۇتلىق اجە وسىرگەن،
بۇيرىقتان تۋعان دانا ەدىڭ.
ءدۇيىم نايمان جۇرتى ازا تۇتىپ جىلاپ جاتسا الگى باس ىرجىڭداپ كۇلىپ
تۇعىرىنان ىرشىپ ءتۇسىپتى. دايان حان مۇنى جاماندىققا جورىپتى. اقىرى ول
شىندىققا اينالىپ نايمان حاندىعى دا تەمۋچيننەن جەڭىلىپ تاريحي ارەنادان
جوعالىپ كەرەي مەملەكەتىنىڭ جولىن قۇشتى. تۇعىرىل حاننىڭ سانكۇننەن
باسقا سىبىردەگى قازاقتار ۇكى حان اتاعان ۇيقى، ال، قىتاي دەرەگىندە ويحۋ دەگەن
بالاسىنان تايبۇعا، تايشىق ەسىمدى بالالارى بولعان. وسى تايبۇعا شىڭعىس
حاننىڭ الدىنا كەلىپ باس يەدى. ءبىر كەزدە تۇعىرىل حاننىڭ وزىنە جاساعان
جاقسىلىعىنىڭ قارىمتاسى رەتىندە شىڭعىس حان وعان بۇتىندەي ءسىبىر جەرىنە
يەلىك ەتىپ، جەكە حاندىعىن قۇرۋعا رۇقساتىن بەرەدى. وسىدان كەيىن سىبىردە
نەگىزگى حالقى كەرەي رۋلارىنان قۇرىلعان تايبۇعا جۇرتى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى
(ورىسشا سيبير يۋرت) ۇزاق جىلدار بويى ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇردى. سول
زامانداعى كەرەيدىڭ اتاقتى تاريحي ۇلعاسى كوكەش باقسىنىڭ شىڭعىس حانعا
ارناعان تولعاۋىنداعى:
تاڭىردەن سۋات الدىڭ،
تۇعىرىلدان قۋات الدى.
نايماننان حاتشى الدىڭ،
كەرەيدەن باقسى الدىڭ.
قوڭىراتتان اقىل الدىڭ،
جالايىردان باتىر الدىڭ،
مەركىتتەن قاتىن الدىڭ – دەگەن ءسوزىنىڭ تۇپكى استارىندا سول زامانداعى
ءالى سىرى اشىلماعان تاريحتىڭ التىن پاراقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بارلىق
قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتىر. كونە تاريحتىڭ قويناۋىنا ۇڭىلەتىن بولساق
تۇعىرىل حاننىڭ نەمەرەسى تايبۇعا اۋلەتتەرى دە ۇلان عايىر ءسىبىر ولكەسىنە
بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حاننان ۇلدارىنا مۇرا بولىپ قالعان التىن وردا
مەن اق وردانىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ دەربەس مەملەكەتتىك ساياساتىن جۇرگىزدى.
شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ءوزارا باقتالاستىعى مەن جاۋلاسۋى سالدارىنان
التىن وردانىڭ دا ىرگە تاسى قوپارىلىپ، شاڭىراعى شايقالىپ قۇردىمعا كەتە
باستادى. وسىنداي الماعايىپ زاماندا تايبۇعا اۋلەتتەرى جاڭادان كۇش الا
باستاعان ماسكەۋ كىنازدىگىمەن ەلشىلىك بايلانىس ورناتىپ، ەكەۋ ارا ىمىراعا
كەلە باستادى. ولار ۇسىنعان سالىقتى دا تولەۋدەن باس تارتپادى. بىراق تا
ولاردىڭ دا بولاشاعى بۇلىڭعىر ەدى.
1563 جىلى شىڭعىس حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدان تارايتىن شايبان
تۇقىمى كوشىم مۇرتازاۇلى قازاق دالاسىنان كەلگەن قالىڭ قولمەن قاسىم
ۇلدارى جادىگەر مەن بەكبولاتتى تاقتان تايدىرىپ سىبىرگە شيرەك عاسىرداي
بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس اۋلەتىمەن جانە توعىرىل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا
اۋلەتتەرىمەن ارادا بولعان تالاس پەن تارتىستىڭ سالدارىنان ءسىبىر حاندىعى دا
كۇيرەپ، ءبىرجولا تاريح ساحناسىنان جوعالدى. ءبىر زاماندا وزدەرىنە باس ءيىپ،
ەتىكتەرىنىڭ تابانىن جالاعان ماسكەۋ كىنازدارىنىڭ قاندى شەڭگەلىنە ءتۇستى.
ءسىبىردى مەكەندەگەن قازاق رۋلارى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمنىڭ تۇسىندا قازاق
حاندىعىنىڭ قۇرامنا كىردى. كوشىم حاننىڭ ۇلدارى ءالي، ەسىم، قاناي
سۇلتاندار، نەمەرەلەرى ابىلكەرەي، داۋلەتكەرەيلەر ىرگەسى شايقالعان
حاندىقتى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ورىس وتارشىلارىمەن قانشاما
تەكەتىرەس قارسىلىق كورسەتسە دە تايبۇعا جۇرتى اتانعان ءسىبىر حاندىعىنىڭ
ءتۇتىتىنىن تۇزۋلەپ شىعارا المادى. ءوز زامانىندا ءۇش تۇمەن قولدى جيناپ، كەز
كەلگەن سىرتقى جاۋعا تويتارىس بەرە الاتىن حاندىقتىڭ جۇقاناسى دا
قالمادى. سول كەزدەگى ورىس دەرەكتەرىندە، رەمەزوۆ، ستوگانوۆ، ەسيپوۆ
جىلنامالارىندا ءسىبىر حاندىعىندا ءجۇز ەلۋ مىڭداي ادام بولعان ەكەن.
تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان كەزەڭدە ەدىل مەن جايىق وزەندەرىنىڭ
اڭعارىندا قۇرىلعان تۇمەن حاندىعى دا جويىلدى. بۇگىندە بۇل جەرلەر رەسەي
فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى استراحان، ورىنبور، چەليابى، تۇمەن، قورعان،
ومبى، نوۆوسيبيرسك (قۇلىندى دالاسى) وبلىستارىنىڭ اۋماعى جانە التاي
ولكەسىنىڭ سولتۇستىك بولىگى. توعرىل حاننىڭ نەمەرەسى تايبۇعادان تاراعان
ۇرپاقتار بۇگىندە وزدەرىنە قان جاعىنان دا، سالت-ءداستۇر جاعىنان دا الدەقايدا
جاقىن جانە مەملەكەتتىڭ نەگىزگى تىرەگى بولعان كەرەي رۋلارىنىڭ اراسىنا
ءسىڭىسىپ كەتتى.
انەل شالقاربەك، ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
اعا وقىتۋشىسى.
پايدالانعان ادەبيەتتەر:
1 مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شىڭعىس حان» دەرەكتى تاريحي حيكاياسى
2 مۇحتار ماعاۋيني راشيد-اد-دين «ۋاقيعالار جىلناماسى»
3 شالقاربەك كارىباي، ءسىبىر حاندىعى نەمەسە تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ
وركەندەۋى جانە كۇيرەۋى.
پىكىر قالدىرۋ