ПОЛИЦЕЙЛІК МЕМЛЕКЕТТЕ «ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» ҚАЛАЙ ҚҰРЫЛАДЫ?!

پوليتسەيلىك مەملەكەتتە «جاڭا قازاقستان» قالاي قۇرىلادى؟!

| Feb 8, 2022

جازۋشى-پۋبليتسيست

مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ):

273570361_10227457061721770_7467411172705589605_n

2020 جىلى 25 مامىردا اقش-تا ميننەاپوليستىك ءبىر پوليتسەي دجوردج فلويد دەگەن افروامەريكالىقتى تىزەسىمەن اسفالتقا ەزگىلەپ ولتىرگەندە بۇكىل اقش-تى تسۋنامي سياقتى نارازىلىق تولقىنى شارپىعان. ناتيجەسىندە بۇكىل پوليتسەيلەر تىزەرلەپ تۇرىپ حالىقتان كەشىرىم سۇراعان (سۋرەتتە).

بىزدە قازاقستاندا 2022 جىلى قاڭتار دۇربەلەڭى كەزىندە «وگون نا پوراجەنيە!» بۇيرىعىمەن 227 ادام وققا ۇشادى. «قاتەلەسىپپىز، كەشىرىم سۇرايمىز!» دەگەن ەشكىم جوق. قازا تاپقان پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتباسىنا 9 ملن تەڭگەدەن وتەماقى تولەندى. ال جازىقسىز وققا ۇشقانداردىڭ وتباسىنا كوك تيىن دا جوق. كەي دەرەككوزدەرىنىڭ حابارلاۋىنشا حالىققا وق اتۋ جونىندەگى بۇيرىق بەرۋدەن باس تاتقان جامبىل وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى، گەنەرال جانات سۇلەيمەنوۆ وزىنە ءوزى قول سالعان. پوليتسيا ءمۋنديرىنىڭ ابىرويىن ساقتاپ قالعان ازعانتاي ادامنىڭ ءبىرى سول بولسا كەرەك.

بىزدە پوليتسيا جۇمىسىن رەفورمالاۋ تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەنىنە بىرنەشە جىل بولدى. پوليتسيا جۇمىسىن باعالاۋ ولشەمدەرى وزگەرتىلەدى دەپ جار سالىنعان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى قىسقارتىلاتىن بولعان. قوعامنىڭ سەنىم دەڭگەيى مەن حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ەڭ باستى نىساناعا الىناتىنى ايتىلعان. بىراق ءبارى وتىرىك ەكەن. وكىنىشكە قاراي قازاقستاننىڭ بۇگىنگى پوليتسياسى سوناۋ وتارشىل اق پاتشا زامانىنان، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن ۇزبەي جالعاسىپ كەلە جاتقان جازالاۋشىلىق فۋنكتسياسى ءتىپتى وزگەرمەگەنىن كورسەتىپ بەردى.

ەندى ارى قاراي پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى ارتتىرىلاتىنى، ولاردىڭ جاراقتانۋى كۇشەيتىلەتىنى ءمالىم بولدى. قازاقستان ونسىز دا پوليتسەيلىك مەملەكەت ەدى، ەندى سۋپەر پوليتسەيلىك مەملەكەتكە قاراي باعىت ۇستانعانىن كورىپ وتىرمىز.

پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جازالاۋشىلىق سيپاتى نازارباەۆ رەجيمى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعاندا حالىققا قىزمەت ەتۋ فۋنكتسياسىنا الماسپايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. پوليتسيانىڭ قاتىگەزدىكتەرى، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن اياققا تاپتاۋى، تەرگەۋ يزولياتورىنداعى ازاپتاۋلار بيلىك قانشاما جاسىرعىسى كەلسە دە اشكەرە بولىپ جاتىر. حالىقتى ۇنەمى تەمىر كىسەنمەن ۇستاپ تۇرۋعا بولمايدى.

مۇنداي «ەسكى» پوليتسيامەن «جاڭا قازاقستان» قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.

Marat Baidildauly

قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان. بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟ ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا
عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.