ПОЛИЦЕЙЛІК МЕМЛЕКЕТТЕ «ЖАҢА ҚАЗАҚСТАН» ҚАЛАЙ ҚҰРЫЛАДЫ?!

POLICEYLİK MEMLEKETTE «JAÑA QAZAQSTAN» QALAY QWRILADI?!

| Feb 8, 2022

Jazuşı-publicist

Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev):

273570361_10227457061721770_7467411172705589605_n

2020 jılı 25 mamırda AQŞ-ta minneapolistik bir policey Djordj Floyd degen afroamerikalıqtı tizesimen asfal'tqa ezgilep öltirgende bükil AQŞ-tı cunami siyaqtı narazılıq tolqını şarpığan. Nätijesinde bükil policeyler tizerlep twrıp halıqtan keşirim swrağan (surette).

Bizde Qazaqstanda 2022 jılı Qañtar dürbeleñi kezinde «ogon' na porajenie!» bwyrığımen 227 adam oqqa wşadı. «Qatelesippiz, keşirim swraymız!» degen eşkim joq. Qaza tapqan policiya qızmetkerleriniñ otbasına 9 mln teñgeden ötemaqı tölendi. Al jazıqsız oqqa wşqandardıñ otbasına kök tiın da joq. Key derekközderiniñ habarlauınşa halıqqa oq atu jönindegi bwyrıq beruden bas tatqan Jambıl oblıstıq policiya departamentiniñ bastığı, general Janat Süleymenov özine özi qol salğan. Policiya mundiriniñ abıroyın saqtap qalğan azğantay adamnıñ biri sol bolsa kerek.

Bizde policiya jwmısın reformalau turalı aytılıp jürgenine birneşe jıl boldı. Policiya jwmısın bağalau ölşemderi özgertiledi dep jar salınğan. Policiya qızmetkerleriniñ sanı qısqartılatın bolğan. Qoğamnıñ senim deñgeyi men halıqtıñ qauipsizdigin arttıru eñ bastı nısanağa alınatını aytılğan. Biraq bäri ötirik eken. Ökinişke qaray Qazaqstannıñ bügingi policiyası sonau otarşıl aq patşa zamanınan, keşegi keñestik kezeñnen üzbey jalğasıp kele jatqan jazalauşılıq funkciyası tipti özgermegenin körsetip berdi.

Endi arı qaray policiya qızmetkerleriniñ sanı arttırılatını, olardıñ jaraqtanuı küşeytiletini mälim boldı. Qazaqstan onsız da policeylik memleket edi, endi super policeylik memleketke qaray bağıt wstanğanın körip otırmız.

Policiya qızmetiniñ jazalauşılıq sipatı nazarbaev rejimi ömir sürip twrğanda halıqqa qızmet etu funkciyasına almaspaytınına közimiz jetti. Policiyanıñ qatıgezdikteri, azamattardıñ konstituciyalıq qwqıqtarın ayaqqa taptauı, tergeu izolyatorındağı azaptaular bilik qanşama jasırğısı kelse de äşkere bolıp jatır. Halıqtı ünemi temir kisenmen wstap twruğa bolmaydı.

Mwnday «eski» policiyamen «Jaña Qazaqstan» qwru mümkin emes.

Marat Baidildauly

Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi