31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس.

الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە:

ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى.

ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار.

ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم.

ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا تۇرمەسىندەگى ساياسي تۇتقىنداردى بوساتادى. وكىنىشتىسى تۇرمەلەگى ساياسي تۇتقىنداردىڭ كەيبىرى اتۋ جازاسىنا ۇشىراپ ءمايىتى سول جەرگە تاستالعان ەدى. سۋرەتتە سول كورىنىستىڭ ءبىرى كورسەتىلگەن. كوتەرىلىسشىلەر تۇرمە قۇرباندارىنىڭ ءمايىتىن تازالاپ، اۋرلاپ جەرلەۋدە.

بەسىنشى سۋرەت: ارنايى كورنەكىلىك ءۇشىن، جازبا اۆتورى.

القيسسا

شىعىس تۇركىستان ءوڭىرى گەوگرافيالىق تاريحى جاعىنان جوڭعاريا جانە قاشقاريا دەپ ەكى ۇلكەن بولىككە بولىنەدى. قازاقتار جوڭعاريانىڭ قۇرامىنداعى ىلە اڭعارى، ەرەنقابىرعا-بوعدا بوكتەرى، تارباعاتاي، التاي تاۋلارى جۇلگەسىندە ءومىر سۇرەدى.

شىعىس تۇركىستان ءوڭىرى تسين يمپەرياسى باقىلاۋىنداعى شەكارالىق ايماق بولعانىمەن 19.عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىندا اعىلشىن جانە رەسەي يمپەرياسىنىڭ تالاس-تارتىس زوناسىنا اينالدى. الپاۋىت ەلدەر ءۇشىن اۋعانستان قالاي بۋففەرلىك ايماققا اينالسا ەكى يمپەريا ءۇشىن شىڭجاڭ ءدال سولاي ساياسي بۋففەرلىك زوناعا اينالدى. سوعان بايلانىستى تۇرعىلىقتى قازاقتار مەن ۇيعىرلار ۇزاق جىلدار بويى يمپەريالىق ساياسي پيعىلدىڭ ۇنەمى قۇربانىنا اينالىپ وتىردى.

حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى اتالعان ايماقتا سوۆەتتىك ساياسي ءھام ەكونوميكالىق باسىمدىق الدەقايدا تەرەڭ سيپات الدى. اعىلشىن يمپەرياسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ماقساتىندا ماسكەۋ ناقتى ساياسي جوسپارلاردى كەزەڭ-كەزەڭى بويىنشا جۇزەگە اسىردى.

1934 جىلى سوۆەت وداعىنىڭ اسكەري وپەراتسياسى نەگىزىندە وڭىردە بۋففەرلىك ۇكىمەت قۇرىلدى. ۋاقىتشا ۇكىمەت قىتاي ورتالىق ۇكىمەتىنەن ات كەكىلىن كەسىستى. سوۆەت وداعىنىڭ اۋە كۇشتەرى قۇمىل قالاسىندا اۋە اسكەري بازاسىن قۇردى، سونىمەن ورتالىق گوميندان ۇكىمەتىمەن بايلانىس كىلت ءۇزىلدى.

ماسكەۋدىڭ ساياسي ماقساتى شىعىس تۇركىستاندا بۋففەرلىك كوممۋنيستىك ۇكىمەت قۇرۋ ارقىلى سوتسياليستىك بازا جاساقتاۋ جانە ىشكى قىتايدا پارتيزاندىق ءىس-قيمىلمەن اينالىسىپ جۇرگەن قىتاي كوممۋنيستەرىن ۇرىمجىگە توپتاۋ ەدى. سونىمەن قىتايلىق كوممۋنيستەردىڭ بازاسى شىڭجاڭعا جاقىن شەكارالىق ايماقتارعا قاراي كوشىرىلەتىن بولدى. سول جىلدارى كومينتەرن ادامدارى جۇزدەپ، مىڭداپ قىتايعا جىبەرىلدى. موڭعوليا گەوگرافيالىق جاقتان ىڭعايلى ايماق بولعاندىقتان ولگي وڭىرىنە جىبەرىلگەن كومينتەرن ادامدارى شىعىس تۇركىستانعا جىبەرىلدى.

رەسەيلىك يمپەريانىڭ ايماقتاعى ىقپالىنا بايلانىستى قازاق ينتەلليگەنتسياسى ەكىگە جارىلدى. ش.كوگەدايۇلى باستاعان تورەلەر ۇرپاعى رەسەيلىك ىقپالمەن ساناسا وتىرىپ ۇلتتى ساقتاپ قالۋدى جانە قازاق سسر-مەن ساياسي، مادەني بايلانىستى ۇزبەۋدى كوزدەدى. ەلىسقان ءالىپۇلى باستاعان اتتوبەلىندەي از عانا توپ وزىنە ەرگەن 3000-عا جۋىق ءتۇتىن كوشتىڭ لەگىمەن شىڭجاڭنان ىشكى قىتاي اۋماعىنا ياعني گانسۋ، تسينحاي وڭىرىنە كوشتى. سالىستىرمالى تۇردە بۇل ايماق اعىلشىن يمپەرياسىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ويانعان كۇردەلى ايماق ەدى. تيبەت پەن گانسۋ كوريدورىنا عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن ەۋروپالىق باقىلاۋدىڭ نازارىنا ەندى كوشپەلى قازاقتار ىلىگە باستادى. ەلىسقان ءالىپۇلىنىڭ ساياسي ماقساتى گانسۋ-تسينحاي-شىڭجاڭ شەكاراسىندا اسكەري بازا قۇرىپ كوممۋنيستىك بيلىكپەن كۇرەسۋ ەدى. ول ءۇشىن الپاۋىت كۇش كەرەك، ماقسات- گومين بيلىكپەن ىنتىماقتاسۋ جانە گوميندان ارقىلى اعىلشىن كۇشتەرىنە جۇگىنۋ. دەگەنمەن ول كەزدە قىتايدىڭ وزىندە ورتالىقتانعان ساياسي-اسكەري بيلىك جوق-تىن. ونىڭ ورنىنا ايماق-ايماقتى جەكەلەگەن ءالى جەتكەن اسكەري جانە قارجىلىق توپتار بيلەيتىن. ەلىسقان ەلى كوشىپ بارعان گانسۋ مەن تسينحايدى ما اۋلەتى بيلەپ توستەيتىن.

قوش، سوۆەتتىك بيلىكتى جاقتاعان قازاق ينتەلليگەنتسياسى بۋففەرلىك ۇكىمەتتىڭ اكىمشىلىك، ساياسي جانە مادەني سالالارىنا تىعىز ارالاستى. ۇكىمەت قارجىسىمەن مادەني-اعارتۋ ۇيىمدارى قۇرىلدى جانە جاپپاي مەكتەپ اشۋ، تەاتر قۇرۋ، مادەني ءومىر مەن ءباسپاسوز قىزمەتىن جاقسارتۋ ناۋقانى باستالدى. 1934-39 جىلدارى ءبىر عانا التاي ءوڭىرىنىڭ وزىنەن 60-قا جۋىق قازاق مەكتەبى بوي كوتەردى. ءىرى جانە شاعىن قالالار مەن اۋىلدى ەلدىمەكەندەردە پەداگوگيكالىق كۋرستار اشىلدى. ول جەردە جۇزدەگەن ورتا دەڭگەيلى مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءبىلىمىن جەتىلدىردى. مادەنيەت پەن ءباسپاسوز، رۋحاني سالالارعا ۇكىمەتتىك جوسپار ەنگىزىلىپ قاراجاتى ءبولىندى. تۇتاس ءبىر كەزەڭدى قامتىعان التىن ءداۋىر باستالدى.

دەگەنمەن 1937 جىلدان باستاپ بارلاۋ ورگاندارى قۇرىلدى. 1938 جىلدان باستاپ باقىلاۋ مەن بارلاۋ قىزمەتى كۇشەيدى. 1939 جىلدان باستاپ ساياسي تۇتقىنداۋ باستالدى. ءدال وسى جىلى نەشە ون مىڭ ازاماتتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ءۇرىمجى، شاۋەشەك، قۇلجا مەن التاي قالالارىندا ساياسي لاگەرلەر مەن تۇرمەلەر سالىندى. ول جەرلەردە قازاق وقىعاندارى مەن اتقامىنەرلەرى تەرگەلدى، اۋىر ازاپتى سۇراققا تارتىلدى. بارلاۋ جانە تەرگەۋ قىزمەتى سوۆەتتىك نكۆد-نىڭ جۇيەسى بويىنشا جاسالدى. ءتىپتى كەي جاعدايدا سوۆەتتىك نكۆد تەرگەۋشىلەرى دە شىڭجاڭدا بەلسەندى قىزمەت اتقاردى.

التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە ەرەنقابىرعا مەن بوعدا، باركول وڭىرىنەن نەشە مىڭداعان ادامدار تەرگەۋگا الىنىپ تۇرمەگە جابىلدى. تۇرمەدەن ءتىرى شىققان ادامدار قاتارى از بولدى. باستى تاعىلعان ايىپ – “جاپون تىڭشىسى”، “اعىلشىن شپيونى”، تب. ناتيجەسىندە 1939-41 جج. ارالىعىندا قازاق وقىعاندارىنىڭ دەنى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانىنا اينالدى. 1940 جىلدان باستاپ ساياسي قىسىم مەن قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر پايدا بولدى. كوتەرىلىس نەگىزىندە 1943-44 جىلى اقۇي ۇكىمەتى، كەيىن قۇلجا قالاسىندا شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. ۋاقىتشا ۇكىمەت سوۆەت وداعىنىڭ بۋففەرلىك ايماقتاعى ىقپالىن ساقتاۋعا جوسپارلانعان نىسانعا اينالدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قانى مەن جانى ارقىلى كەلگەن ۇكىمەت ستراتەگيالىق ويىنشىققا اينالدى. 1946 جىلى ۋاقىتشا ۇكىمەت تاراتىلىپ ورنىنا كەلىسىمپاز كواليتسيالىق بيلىك جاساقتالعان سوڭ قازاق ينتەلليگەنتسياسى تاعى ەكىگە ءبولىندى. ءبىرى سوۆەتشىل-شىعىس تۇركىستانشىلدار; ەكىنشىسى اعىلشىن الەمىنە ءۇمىت ارتقان گومينداندىق چين تۇركىستانشىلدار. ماناس وزەنى ەكى ساياسي زونانىڭ شەكارا سىزىعىنا اينالدى. داريانىڭ ەكى جاعالاۋى مىڭداعان اسكەريلەردىڭ شەپ قۇرعان ايماعىنا اينالدى.

ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس العاش رەت بۇرق ەتە قالعان تۇستا سوۆەتتىك مايلى جىلىككە مويىنسۇنباعان ەلىسقان ەلىنىڭ باعىتى گانسۋدان ءوتىپ تسينحاي مەن تيبەت ارقىلى اعىلشىن يمپەرياسى باقىلاۋىنداعى پاكىستانعا جەتكەن ەدى. 3000-نان استام ءتۇتىن ءۇي، 18 مىڭنان استام قازاقتىڭ دەنى گانسۋ مەن تيبەتتە قالىپ تەك ءۇش مىڭعا جۋىعى (جولدا كورمەگەندى كورىپ) پاكىستانعا جەتەدى. پاكىستانداعى اعىلشىن ۇكىمەتى ولاردى تاۋلى ايماقتا وڭاشالاپ جىل بويى كارانتينگە ۇستايدى. كارانتين سالدارىنان جانە ۇزاق جىل 6000 مەتر بيىك تيبەت جوتالارىندا ءومىر ءسۇرىپ بىردەن ىلعال ايماققا كەلگەندىكتەن ءتۇرلى وبا تاراپ ءۇش مىڭنىڭ باسىم بولىگى تاعى قىرىلىپ قالادى. كوشتى باستاپ بارعان ەلىسقان ءالىپۇلى دا سول جەردە كوز جۇمدى. امان قالعان از عانا قازاق ون جىلدان استام ۋاقىت پاكىستاندا تۇرىپ كەيىن تۇركياعا كوشەدى. كوشتىڭ جۇقاناعى عانا تۇركياعا جەتەدى.

چين تۇركىستانشىل قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ ءبىر بولىگى 1950 جىلدان كەيىن تيبەتتىڭ سارى جون جوتاسى ارقىلى ءۇندىستان باقىلاۋىنداعى كاشمير ايماعىنا جەتەدى. كاشميرگە ورنىققان سوڭ ولار 1930 جىلدارى ەلدەن كوشىپ كەتكەن ەلىسقان ەلىمەن بايلانىس جاساپ پاكىستانمەن قارىم-قاتىناس ورناتادى.

ارعى بەتتىڭ تاريحى قىسقاشا وسىنداي، ءبىلىپ جۇرەيىك، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ەسكە الىپ جۇرەيىك. رۋحى شاد بولسىن!

ەلدەس وردا

31.05.2026