31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas.

Aldımen suretterge tüsinikteme:

Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi.

Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar.

Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım.

Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala türmesindegi sayasi twtqındardı bosatadı. Ökiniştisi türmelegi sayasi twtqındardıñ keybiri atu jazasına wşırap mäyiti sol jerge tastalğan edi. Surette sol körinistiñ biri körsetilgen. Köterilisşiler türme qwrbandarınıñ mäyitin tazalap, aurlap jerleude.

Besinşi suret: arnayı körnekilik üşin, jazba avtorı.

Älqissa

Şığıs Türkistan öñiri geografiyalıq tarihı jağınan Joñğariya jäne Qaşqariya dep eki ülken bölikke bölinedi. Qazaqtar Joñğariyanıñ qwramındağı İle añğarı, Erenqabırğa-Boğda bökteri, Tarbağatay, Altay tauları jülgesinde ömir süredi.

Şığıs Türkistan öñiri Cin imperiyası baqılauındağı şekaralıq aymaq bolğanımen 19.ğasırdıñ soñğı jartısında Ağılşın jäne Resey imperiyasınıñ talas-tartıs zonasına aynaldı. Alpauıt elder üşin Auğanstan qalay bufferlik aymaqqa aynalsa eki imperiya üşin Şıñjañ däl solay sayasi bufferlik zonağa aynaldı. Soğan baylanıstı twrğılıqtı qazaqtar men wyğırlar wzaq jıldar boyı imperiyalıq sayasi piğıldıñ ünemi qwrbanına aynalıp otırdı.

HH ğasırdıñ 20-30 jıldarı atalğan aymaqta Sovettik sayasi häm ekonomikalıq basımdıq äldeqayda tereñ sipat aldı. Ağılşın imperiyasınıñ ıqpalın älsiretu maqsatında Mäskeu naqtı sayasi josparlardı kezeñ-kezeñi boyınşa jüzege asırdı.

1934 jılı Sovet Odağınıñ äskeri operaciyası negizinde öñirde bufferlik ükimet qwrıldı. Uaqıtşa ükimet Qıtay ortalıq ükimetinen at kekilin kesisti. Sovet Odağınıñ äue küşteri Qwmıl qalasında äue äskeri bazasın qwrdı, sonımen Ortalıq Gomindan' ükimetimen baylanıs kilt üzildi.

Mäskeudiñ sayasi maqsatı Şığıs Türkistanda bufferlik kommunistik ükimet qwru arqılı socialistik baza jasaqtau jäne işki qıtayda partizandıq is-qimılmen aynalısıp jürgen qıtay kommunisterin Ürimjige toptau edi. Sonımen qıtaylıq kommunisterdiñ bazası Şıñjañğa jaqın şekaralıq aymaqtarğa qaray köşiriletin boldı. Sol jıldarı Komintern adamdarı jüzdep, mıñdap qıtayğa jiberildi. Moñğoliya geografiyalıq jaqtan ıñğaylı aymaq bolğandıqtan Ölgiy öñirine jiberilgen Komintern adamdarı Şığıs Türkistanğa jiberildi.

Reseylik imperiyanıñ aymaqtağı ıqpalına baylanıstı qazaq intelligenciyası ekige jarıldı. Ş.Kögedaywlı bastağan töreler wrpağı Reseylik ıqpalmen sanasa otırıp wlttı saqtap qaludı jäne Qazaq SSR-men sayasi, mädeni baylanıstı üzbeudi közdedi. Elisqan Älipwlı bastağan attöbelindey az ğana top özine ergen 3000-ğa juıq tütin köştiñ legimen Şıñjañnan işki Qıtay aumağına yağni Gansu, Cinhay öñirine köşti. Salıstırmalı türde bwl aymaq Ağılşın imperiyasınıñ qızığuşılığı oyanğan kürdeli aymaq edi. Tibet pen Gansu koridorına ğılımi ekspediciya wyımdastırıp jürgen Europalıq baqılaudıñ nazarına endi köşpeli qazaqtar ilige bastadı. Elisqan Älipwlınıñ sayasi maqsatı Gansu-Cinhay-Şıñjañ şekarasında äskeri baza qwrıp kommunistik bilikpen küresu edi. Ol üşin alpauıt küş kerek, maqsat- Gomin' bilikpen ıntımaqtasu jäne Gomindan' arqılı Ağılşın küşterine jüginu. Degenmen ol kezde qıtaydıñ özinde ortalıqtanğan sayasi-äskeri bilik joq-tın. Onıñ ornına aymaq-aymaqtı jekelegen äli jetken äskeri jäne qarjılıq toptar bileytin. Elisqan eli köşip barğan Gansu men Cinhaydı Ma äuleti bilep tösteytin.

Qoş, Sovettik bilikti jaqtağan qazaq intelligenciyası bufferlik ükimettiñ äkimşilik, sayasi jäne mädeni salalarına tığız aralastı. Ükimet qarjısımen mädeni-ağartu wyımdarı qwrıldı jäne jappay mektep aşu, teatr qwru, mädeni ömir men baspasöz qızmetin jaqsartu nauqanı bastaldı. 1934-39 jıldarı bir ğana Altay öñiriniñ özinen 60-qa juıq qazaq mektebi boy köterdi. İri jäne şağın qalalar men auıldı eldimekenderde pedagogikalıq kurstar aşıldı. Ol jerde jüzdegen orta deñgeyli mektep mwğalimderi bilimin jetildirdi. Mädeniet pen baspasöz, ruhani salalarğa ükimettik jospar engizilip qarajatı bölindi. Twtas bir kezeñdi qamtığan altın däuir bastaldı.

Degenmen 1937 jıldan bastap barlau organdarı qwrıldı. 1938 jıldan bastap baqılau men barlau qızmeti küşeydi. 1939 jıldan bastap sayasi twtqındau bastaldı. Däl osı jılı neşe on mıñ azamattıñ üstinen qılmıstıq is qozğaldı. Ürimji, Şäueşek, Qwlja men Altay qalalarında sayasi lagerler men türmeler salındı. Ol jerlerde qazaq oqığandarı men atqaminerleri tergeldi, auır azaptı swraqqa tartıldı. Barlau jäne tergeu qızmeti Sovettik NKVD-nıñ jüyesi boyınşa jasaldı. Tipti key jağdayda Sovettik NKVD tergeuşileri de Şıñjañda belsendi qızmet atqardı.

Altay, Tarbağatay, İle jäne Erenqabırğa men Boğda, Barköl öñirinen neşe mıñdağan adamdar tergeuga alınıp türmege jabıldı. Türmeden tiri şıqqan adamdar qatarı az boldı. Bastı tağılğan ayıp – “Japon tıñşısı”, “Ağılşın şpionı”, tb. Nätijesinde 1939-41 jj. aralığında qazaq oqığandarınıñ deni sayasi quğın-sürginniñ qwrbanına aynaldı. 1940 jıldan bastap sayasi qısım men quğın-sürginge baylanıstı wlt-azattıq köterilister payda boldı. Köterilis negizinde 1943-44 jılı Aqüy ükimeti, keyin Qwlja qalasında Şığıs Türkistan Respublikası qwrıldı. Uaqıtşa ükimet Sovet Odağınıñ bufferlik aymaqtağı ıqpalın saqtauğa josparlanğan nısanğa aynaldı. Nätijesinde halıqtıñ qanı men janı arqılı kelgen ükimet strategiyalıq oyınşıqqa aynaldı. 1946 jılı uaqıtşa ükimet taratılıp ornına kelisimpaz koaliciyalıq bilik jasaqtalğan soñ qazaq intelligenciyası tağı ekige bölindi. Biri Sovetşil-Şığıs Türkistanşıldar; ekinşisi Ağılşın älemine ümit artqan Gomindan'dıq Çin Türkistanşıldar. Manas özeni eki sayasi zonanıñ şekara sızığına aynaldı. Dariyanıñ eki jağalauı mıñdağan äskerilerdiñ şep qwrğan aymağına aynaldı.

Wlt azattıq köterilis alğaş ret bwrq ete qalğan twsta Sovettik maylı jilikke moyınswnbağan Elisqan eliniñ bağıtı Gansudan ötip Cinhay men Tibet arqılı Ağılşın imperiyası baqılauındağı Päkistanğa jetken edi. 3000-nan astam tütin üy, 18 mıñnan astam qazaqtıñ deni Gansu men Tibette qalıp tek üş mıñğa juığı (jolda körmegendi körip) Päkistanğa jetedi. Päkistandağı Ağılşın ükimeti olardı taulı aymaqta oñaşalap jıl boyı karantinge wstaydı. Karantin saldarınan jäne wzaq jıl 6000 metr biik Tibet jotalarında ömir sürip birden ılğal aymaqqa kelgendikten türli oba tarap üş mıñnıñ basım böligi tağı qırılıp qaladı. Köşti bastap barğan Elisqan Älipwlı da sol jerde köz jwmdı. Aman qalğan az ğana qazaq on jıldan astam uaqıt Päkistanda twrıp keyin Türkiyağa köşedi. Köştiñ jwqanağı ğana Türkiyağa jetedi.

Çin Türkistanşıl qazaq intelligenciyasınıñ bir böligi 1950 jıldan keyin Tibettiñ sarı jon jotası arqılı Ündistan baqılauındağı Kaşmir aymağına jetedi. Kaşmirge ornıqqan soñ olar 1930 jıldarı elden köşip ketken Elisqan elimen baylanıs jasap Päkistanmen qarım-qatınas ornatadı.

Arğı bettiñ tarihı qısqaşa osınday, bilip jüreyik, sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderin eske alıp jüreyik. Ruhı şad bolsın!

Eldes ORDA

31.05.2026