كوز قاراس مادەنيەت رۋحانيات الەۋمەت
قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.
kerey.kz
قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر
ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان.
بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى.
بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟
ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا تىرەلىپ تۇرعان سياقتى. ءبىز تاۋەلسىز ەلى بار حالىق رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءوز كۇشىمىزدى تولىق سەزىنىپ ۇلگەرمەدىك-اۋ.
كەيدە قازاقتار ءوزارا قازاقشا سويلەسىپ تۇرىپ، ورىسشا سويلەۋگە ىڭعايى بار ادام كەلسە، بىردەن ءبارى ورىسشاعا كوشە سالادى.
كەيدە قازاقشا سۇراق قويعان ادامعا قازاقتىڭ ءوزى ورىسشا جاۋاپ بەرىپ تۇرادى.
كەيدە بالاسى قازاقشا سويلەپ جۇرسە دە، اتا-اناسى ونى ورىس مەكتەبىنە بەرەدى. سەبەبى ونىڭ قازاقشا بىلگەنىنە ەمەس، ورىسشا بىلمەي قالاتىنىنا الاڭدايدى.
كەيدە مەملەكەتتىك ورگاندا ىستەيتىن قازاق قىزمەتكەر قازاق ازاماتىمەن ورىسشا سويلەسۋدى تابيعي نارسە دەپ قابىلدايدى.
مۇنىڭ ءبارىنىڭ دەموگرافياعا تۇك قاتىسى جوق. بۇل پسيحولوگيا ماسەلەسى. بىرنەشە عاسىر بويى تاريحي سانامىزدا قالعان ينەرتسيا. عالىمدار مۇنى ءارتۇرلى اتاپ جاتادى عوي. بىرەۋى سيمۆولدىق ۇستەمدىك دەيدى. باسقاسى ءتىل يەرارحياسى دەيدى. ەندى ءبىرى وتارلىق سانانىڭ سارقىنشاعى دەپ جاتادى. اتاۋى ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدىسى – قۇبىلىستىڭ ءوزى بار.
ءبىز كەيدە ءوز ەلىمىزدە ءوز ءتىلىمىزدى قولدانۋعا مورالدىق رۇقسات سۇراپ تۇرعانداي كورىنەمىز. ال شىن مانىندە وعان ەشكىمنەن رۇقسات سۇراۋدىڭ قاجەتى جوق.
قازاق ءتىلى – وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. تاريحي ءتىلى. وسى جەردىڭ تابيعي ءتىلى. قازاقشا سويلەۋ ەشكىمگە قارسى ارەكەت ەمەس. قازاقشا سويلەۋ – قالىپتى نارسە.
قازاقشا قىزمەت سۇراۋ – قالىپتى نارسە.
بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋ – قالىپتى نارسە.
قازاقشا قۇجات جۇرگىزۋ – قالىپتى نارسە.
قازاقشا بيزنەس جاساۋ – قالىپتى ارەكەت.
ءبىز كەيدە مۇنى كۇرەس، تالاپ، ساياسي ۇستانىم سياقتى قابىلدايمىز. بىراق شىن مانىندە بۇل – قالىپتى ءومىر بولۋى كەرەك.
بىراق بار جاۋاپكەرشىلىكتى حالىققا ارتىپ قويۋ دا دۇرىس ەمەس. قازاقتاردىڭ ءوز كۇشىن سەزىنۋى، ارينە، ماڭىزدى.
الايدا مەملەكەت ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن حالىقتىڭ موينىنا ىسىرا سالماۋى كەرەك. ال بىزدە قازىرگى جاعداي سولاي. كەز كەلگەن ەلدە قوعامدىق نورمانى الدىمەن بيلىك قالىپتاستىرادى.
ەگەر مينيستر قازاقشا سويلەمەسە، اكىم قازاقشا تالاپ ەتپەسە، مەملەكەتتىك ورگان قازاقشا جۇمىس ىستەۋدى مىندەت ساناماسا، وندا قاراپايىم ازاماتتان تالاپشىل ءارى باتىل بولۋدى كۇتۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز.
ادامدار بيلىكتىڭ ارەكەتىنە قاراپ ۇيرەنەدى. مەملەكەت قانداي ءتىلدى بەدەلدى دەپ كورسەتسە، قوعام سوعان بەيىمدەلەدى. قازاقستاندا قازاق ءتىلىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ۇلكەن قايشىلىق – وسى.
ءبىر جاعىنان مەملەكەت قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالايدى. ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ەداۋىر بولىگى قازاق ءتىلىن باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ەمەس، سالتاناتتى جيىنداردىڭ ءتىلى رەتىندە قابىلدايدى.
قازاقشا قۇتتىقتايدى. قازاقشا ءان ايتادى. قازاقشا كونتسەرت وتكىزەدى. بىراق شەشىم قابىلداۋ، قۇجات ازىرلەۋ، جۇمىس جۇرگىزۋ، تالقىلاۋ باستالعان كەزدە ورىس تىلىنە اۋىسىپ كەتە سالادى.
بۇل قوعامعا ناقتى سيگنال بەرىپ تۇر. جۇمىس جۇرگىزۋ ءتىلى باسقا دەگەن سيگنال.
سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىن تەك قازاقتاردان ىزدەۋ جەتكىلىكسىز. ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى ساياسي ەرىككە كەلىپ تىرەلەدى.
تاريحقا قاراساق، الەمدەگى ەشبىر ءتىل جاي عانا نارىقتىڭ نەمەسە دەموگرافيانىڭ كۇشىمەن تولىق ۇستەمدىككە جەتكەن جوق. فرانتسۋز تىلىنە فرانتسيا مەملەكەتى سۇيەندى. نەمىس تىلىنە گەرمانيا مەملەكەتى سۇيەندى. تۇرىك تىلىنە تۇركيا مەملەكەتى سۇيەندى. وزبەك تىلىنە وزبەكستان مەملەكەتى سۇيەنىپ وتىر.
ال مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ارتىندا مەملەكەت تۇرماعان جەردە ءتىلدىڭ دامۋى باياۋلايدى.
ءتىل حالىق سانى از بولعاندىقتان ەمەس، سول حالىق ءوز تىلىنە تولىق سەنبەگەندىكتەن السىرەگەن جاعدايلار از ەمەس. جانە كەرىسىنشە دە بولعان، كەي تىلدەر حالىق ءوز كۇشىن سەزىنگەن كەزدە كۇرت كۇشەيگەن.
قازىر قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىن قازاقتاردىڭ تاڭداۋى مەن مەملەكەتتىڭ ساياساتى بىرگە انىقتايدى.
ەگەر قازاقتار قازاقشا سويلەۋدى تابيعي نورما دەپ قابىلداسا، ماسەلەنىڭ جارتىسى شەشىلەدى. ەگەر بيلىك قازاق ءتىلىن شىن مانىندە باسقارۋ تىلىنە اينالدىرسا، قالعان جارتىسى شەشىلەدى.
حالىق ءبىر جاققا، بيلىك ءبىر جاققا تارتقان جەردە ناتيجە باياۋ بولادى. ال حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن مەملەكەتتىڭ ساياساتى ءبىر ارناعا توعىسقان كەزدە ءتىلدىڭ كۇشەيۋى تابيعي پروتسەسكە اينالادى.
قازاق ءتىلىنىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى – قازاقتاردىڭ ءوز كۇشىن ءالى تولىق باعامداپ ۇلگەرمەگەنىندە جانە مەملەكەتتىڭ سول كۇشتى تولىق مويىنداماي جاتقانىندا دەپ ويلايمىن.
ءوز ەلىنىڭ يەسى ەكەنىن سەزىنگەن حالىقتىڭ قولدايتىن بيلىگى پايدا بولعان كەزدە، ول ءتىلدىڭ بولاشاعىنا سىرتتان ەشكىم ىقپال ەتە المايدى.
پىكىر قالدىرۋ