ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى.

تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان.

تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى.

يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ تۇرعان كەزدە كىشكەنە تاۋ، ماڭىراق، كەندىرلىك، ارقالىق، سايقان، زايسان، قاراتال، القابەك، بىلەزىك سياقتى جەرلەردى مەكەندەيدى ەكەن… ورىستار قازاق دالاسىنا قوپارىلا ەنىپ وتارلاي باستاعاندا قازاقتار قاراپ جاتپاي قارسىلىق بىلدىرەدى. تۇرىم وسى جولى يتەلىدەن 350, ۋاقتان 200 ءتۇتىندى شىڭجاننىڭ التاي وڭىرىنە وتكىزەدى. سوندا باتىرباي قاجى، مىقيا قاجى دەگەن ەل اقساقالدارى تۇرىمعا اق نيەتپەن باتا بەرەدى. «حالىق تۇرىمدى اتتىعا جول، جاياۋعا ءسوز بەرمەيتىن ادام» دەسەدى. وسىنداي داڭقى الىس-جاقىنعا تاراپ جاتقان ەردىڭ ەرلىگى موڭعولدىڭ قوبىقتاعى سارۋاڭنىڭ قۇلاعىنا تيەدى. «ات توبەلىندەي از قازاقتان تۇرىم شىقسا، ىرگەلى موڭعولدان قورىمجاپ شىقپادى ما؟ التاي، ساۋىردا تۇرىم ەمەس، قورىمجاپ عانا باتىر اتانعانى ءجون عوي» دەپ ءوز باتىرى قورىمجاپتى قايراپ سالىپ، «سول تۇرىمنىڭ كوزىن جوي، بولماعاندا ءبىر مۇشەسىن كەم ەتىپ كەل» دەپ جولعا سالادى. قورىمجاپتىڭ ىزدەپ شىققانىن ەستىگەن تۇرىم جالپاقتى (قازىرگى بۋرىلتوعاي اۋدانى) ورلەپ، ۇلىڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا توسقاۋىلداپ جۇرەدى.

قورىمجاپ تۇرىمنىڭ اۋىلدان اتتانىپ كەتكەنىن ەستىپ، سوڭىنان قۋادى. سودان نە كەرەك، ەكى باتىر ۇلىڭگىر كولىنىڭ ورتاسىندا مۇز ۇستىندە كەزىگىپ قالادى. ءبىرىن-ءبىرى سىرتتاي مەجەلەپ، اتتارىن تۇمسىقتاي توقتاتىپ:

− ەي، جول بوسات! – دەپ اقىرعان قورىمجاپ:

− وسى جەرگە تۇرىم كەلىپتى،

مەنەن بۇرىن كەلىپتى.

ايقاسايىن دەپ كەلدىم،

سوندا تۇرىم نە دەمەكشى؟ – دەگەندە، اتتان قارعىپ تۇسكەن تۇرىم قورىمجاپتى ات ۇستىنەن جۇلىپ الىپ، استىنا باسىپ وتىرا قالىپ:

− مەنىڭ اتىم تۇرىم،

كورىپ پە ەدىڭ بۇرىن.

نەعىپ ءجۇرسىڭ زۇلىم،

مەنىمەنەن الىسقاننىڭ،

بارار جەرى ءولىم.

بىراق، مەن سەنى ايايىن، نە دوس، نە قاس بولاسىڭ، سەنى ءولتىرۋ ەرلىككە دە جاتپاس، – دەپ جانىنان پىشاعىن سۋىرىپ الادى دا:

− پايدالانار پىراعىم،

كەلە مە ساۋعا سۇراعىڭ.

ولتىرمەيىن ءوزىڭدى،

ماعان قاجەت قۇلاعىڭ، – دەپ ءبىر قۇلاعىن كەسىپ الىپ، قويا بەرەدى. وسىدان باستاپ موڭعولدار «قازاقتا تۇرىم بار» دەپ بۇل وڭىردەگى قازاقتارعا تىزەسىن باتىرمايتىن بولىپتى. تاعى ءبىر رەت تۇرىمنىڭ ات-اتاعىن ەستىگەن قوبىقتىڭ سارۋاڭى جەتى مىقتى باتىر شىعارىپ، «ءور التايداعى تۇرىمنىڭ مالىن قۋىپ كەلىڭدەر، ەگەر تۇرىم كۇش كورسەتسە، ەكىنشى موڭعولعا بەتتەمەستەي ەتىپ ماسقارالاپ كەتىڭدەر» دەپ جولعا سالادى.

سارۋاڭنىڭ جەتى باتىرى ورىستە جاتقان تۇرىمنىڭ جىلقىسىنا ءتيىسىپ، جىلقىلارىن قۋىپ كەتكەن حابارى باتىرعا جەتەدى. تۇرىم اتىنا ءمىنىپ، جالپاقتان قۋىپ جەتىپ، جەتەۋىن دە ۇرىپ ءتۇسىرىپ، تەمەكى تارتاتىن نايلارىن قىزدىرىپ، قۇيرىقتارىنا تاڭبا ەتىپ باسىپ قويا بەرەدى. جەتى باتىر «تۇرىمنان تاياق جەپ كەلدىك» دەسە، ءوز بەتتەرىنە شىركەۋ ەكەنىن ويلاپ، ۋاڭدارىنا: «تۇرىم وسى قوبىق وڭىرىنە مال قۋعا اتتانىپ كەتىپتى. جولىن كوپ توسىپ كەزىكتىرە المادىق. جول بويىنداعى موڭعول اۋىلدارى تۇرىمنان كورگەن قورلىعىن ايتىپ زار يلەپ وتىر، ەندى ەپپەن كەلمەسەك اسكەرى دە مول ۇقسايدى» دەيدى. سونان سارۋاڭ كەرەيدىڭ بي-تورەلەرىنە ەلشى جىبەرىپ، تۇرىم ۇستىنەن ارىزدانىپ، «تەنتەكتەرىڭدى الدىما اكەپ بەرىڭدەر» دەپ سالەم ايتادى. ەكى ەلدىڭ اراسىن ىدىراتپاۋدى ويلاعان كەرەي ۇلىقتارى تۇرىمدى ساۋىرعا شاقىرتىپ، سارۋاڭدى دا الدىرتادى. سوندا سارۋاڭنىڭ: «ەلىمدى زارلاتىپ، مالىمدى شاپتى» دەگەنىن ەستىگەن تۇرىم: «كىم-كىمنىڭ مالىن شاۋىپ ءجۇر ەكەن، دالەلگە جۇگىنەيىك. مەنىڭ قايدان، قانشا مال العانىمدى ايتىپ بەرە الاسىڭ با؟ ەگەر ايتا الماساڭ، ماعان سالار ايىپتى كەرەي ۇلىقتارى ساعان سالاتىن بولسىن، وسىعان كەلىسەلىك» دەپتى. سارۋاڭ تاباندا جەتى باتىرىن شاقىرعان ەكەن، تۇرىم الدىندا كولبەتتەنىپ، نە دەرىن بىلمەي كۇمىلجىگەن جەتەۋى قارا تەرگە مالشىنىپتى. سوندا تۇرىم ولاردىڭ مال قۋعانىن ايتا كەلىپ: «وتىرىك دەسەڭدەر جامباستارىن اشىڭدار» دەپ بۇرىنعى ناي باسقان ورىندارىن كورسەتكەندە، سارۋاڭ ەرىكسىز جەتى باتىرىن دۇرەلەۋگە بۇيىرىپتى. كەرەي بيلەرى «سارۋاڭنىڭ يناباتى بار عوي، ايىپتى جەتى باتىرعا سالايىق» دەپ ءبىتىم جاساعان ەكەن.

* * *

تۇرىمنىڭ بۇل ەرلىكتەرى توسىننان بولماعان، بالا كۇنىندە تۇرىم ادۋىن كۇشتىڭ يەسى، بالۋان بولعان ەكەن. ات جالىن تارتىپ، ونىڭ يتەلى ەلىنىڭ نايمان ەلىنە كەتكەن ەسەسىن الىپ بەرۋىمەن تانىلعان ەكەن.

كوپ ەلگە ءسوزىن وتكىزە الماي سۇلدەرسىز قايتقان اۋىل اقساقالدارىن كورگەن تۇرىم ءانشى، كۇيشىلەرى بار اۋىلدىڭ ءبىر توپ جاستارىن ەرتىپ نايمان ەلىنە ساۋىقتاي بارىپ، وندا ويىن-كۇلكى قۇرادى. نايمان بولىسى اۋىلىنا كەلگەن جاستاردىڭ ساۋىقشىلدىعىن كورىپ، ءوز اۋىلىنداعى جاستاردى قوسىپ سەرۋەندەۋگە شىعادى. وسى ورايدى «ءسات» دەپ بىلگەن تۇرىم توبىر ازاماتتىڭ ءبىرى اتىن، ءبىرى قوسىن ماقتاپ كەلە جاتىپ، اقىرى سىناپ كورمەككە ءبىر توبى شابا جونەلگەندە تۇرىم بولىستى اتىنان اۋدارىپ جىبەرىپ، استىنداعى قاراگەر اتىن جەتەگىنە الادى. بىراق، تۇرىمنىڭ قاشۋىنا ۇلگەرتپەي قورشاي كەتكەندە، تۇرىم شىلبىردىڭ ۇشىنا سىلەبەسىن بايلاپ جىبەرىپ، شىرايلاندىرىپ ماڭىنا ادام جولاتپاي، اقىرى قاراكەردى الىپ كەتەدى. ءسويتىپ، قاراكەر ءۇشىن نايمان بولىسى ءوزى الدىنا كەلىپ، داۋدى شەشۋگە ءماجبۇر بولادى.

بۇل تۇرىمنىڭ ەڭ العاش رەت ەرلىك كورسەتىپ، ەلىنە ارا ءتۇسۋى ەدى. تۇرىمنىڭ مۇنداي ەرلىكتەرى مول. قولىما تۇسكەن:

سۇراساڭ ارعى اتام قىزان، تۇرىم،

كورگەمىن جوق اباقتى بۇدان بۇرىن.

تۇبىندە تاس بوساعا جاتپاس ەدىم،

بۇرىنعى ءتىرى بولسا باتىر تۇرىم – دەگەن ولەڭ جولىنا قاراعاندا، ەلىم دەگەن ەردىڭ ەرلىگىن ساعىناتىن ادال جۇرەكتەر قانشاما. باسىنا كۇن تۋىپ، باقىتسىزدىققا تاپ بولعانداردىڭ وسى ءبىر شۋماق ولەڭ-اق ايگىلەپ تۇرعانداي سەزىلەدى.

* * *

تۇرىم قارتايعان كەزىندە «ەندى قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەيىن» دەپ قاجىعا بارادى. قاجىعا باراردىڭ الدىندا ۇل-قىزدارىن، تۋىستارىن جيىپ الىپ: «مەن قاجىعا كەتەم، بىراق ءتىرى كەلمەيمىن، سۇيەگىم كەلەدى، سۇيەگىمدى وسى سارتەرەككە (بۇگىن ەل «تۇرىم سارتەرەگى» دەيدى) كۇمبەز تۇرعىزىپ جەرلەڭدەر» دەيدى. ايتقانداي جىل ۋاعىندا تۇرىمنىڭ قاجىدان سۇيەگى كەلەدى. ۇرپاقتارى اكەلەرىنىڭ وسيەتى بويىنشا كۇمبەز تۇرعىزىپ جەرلەگەن.

ەسكەرتۋ:

تۇرىم جەرلەنگەن مەكەن «تۇرىمنىڭ سارتەرەگى» دەپ اتالىپ كەتتى. ۇلىڭگىر ءوزىنىنىڭ بويىندا تۇرعاتىن بۇل قابىرى مۇندا تۇسكەن سۋقويما سۋى كەيىنىنە تەۋىپ، قابىردى ءشايىپ كەتەتىن قاۋىپ توندىرگەندىكتەن باتىردىڭ ءۇرىم جۇراعاتتارى قابىردى ەجەلگى وتىنىنان كوشىرۋگە ءماجبۇر بولدى.

شىعارمانىڭ تولىق نۇسقاسىن FFCEBOOK پاراقشادان وقىڭىز.