Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı.

Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan.

Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi.

Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp twrğan kezde Kişkene tau, Mañıraq, Kendirlik, Arqalıq, Sayqan, Zaysan, Qaratal, Alqabek, Bilezik siyaqtı jerlerdi mekendeydi eken… Orıstar qazaq dalasına qoparıla enip otarlay bastağanda qazaqtar qarap jatpay qarsılıq bildiredi. Twrım osı jolı Iteliden 350, uaqtan 200 tütindi Şıñjannıñ Altay öñirine ötkizedi. Sonda Batırbay qajı, Mıqiya qajı degen el aqsaqaldarı Twrımğa aq nietpen bata beredi. «Halıq Twrımdı attığa jol, jayauğa söz bermeytin adam» desedi. Osınday dañqı alıs-jaqınğa tarap jatqan erdiñ erligi moñğoldıñ Qobıqtağı Saruañnıñ qwlağına tiedi. «At töbelindey az qazaqtan Twrım şıqsa, irgeli moñğoldan Qorımjap şıqpadı ma? Altay, Sauırda Twrım emes, Qorımjap ğana batır atanğanı jön ğoy» dep öz batırı Qorımjaptı qayrap salıp, «sol Twrımnıñ közin joy, bolmağanda bir müşesin kem etip kel» dep jolğa saladı. Qorımjaptıñ izdep şıqqanın estigen Twrım Jalpaqtı (qazirgi Burıltoğay audanı) örlep, Üliñgir özeniniñ boyında tosqauıldap jüredi.

Qorımjap Twrımnıñ auıldan attanıp ketkenin estip, soñınan quadı. Sodan ne kerek, eki batır Üliñgir köliniñ ortasında mwz üstinde kezigip qaladı. Birin-biri sırttay mejelep, attarın twmsıqtay toqtatıp:

− Ey, jol bosat! – dep aqırğan Qorımjap:

− Osı jerge Twrım kelipti,

Menen bwrın kelipti.

Ayqasayın dep keldim,

Sonda Twrım ne demekşi? – degende, attan qarğıp tüsken Twrım Qorımjaptı at üstinen jwlıp alıp, astına basıp otıra qalıp:

− Meniñ atım Twrım,

Körip pe ediñ bwrın.

Neğıp jürsiñ zwlım,

Menimenen alısqannıñ,

Barar jeri ölim.

Biraq, men seni ayayın, ne dos, ne qas bolasıñ, seni öltiru erlikke de jatpas, – dep janınan pışağın suırıp aladı da:

− Paydalanar pırağım,

Kele me sauğa swrağıñ.

Öltirmeyin öziñdi,

Mağan qajet qwlağıñ, – dep bir qwlağın kesip alıp, qoya beredi. Osıdan bastap moñğoldar «Qazaqta Twrım bar» dep bwl öñirdegi qazaqtarğa tizesin batırmaytın bolıptı. Tağı bir ret Twrımnıñ at-atağın estigen Qobıqtıñ Saruañı jeti mıqtı batır şığarıp, «ör Altaydağı Twrımnıñ malın quıp keliñder, eger Twrım küş körsetse, ekinşi moñğolğa bettemestey etip masqaralap ketiñder» dep jolğa saladı.

Saruañnıñ jeti batırı öriste jatqan Twrımnıñ jılqısına tiisip, jılqıların quıp ketken habarı batırğa jetedi. Twrım atına minip, Jalpaqtan quıp jetip, jeteuin de wrıp tüsirip, temeki tartatın nayların qızdırıp, qwyrıqtarına tañba etip basıp qoya beredi. Jeti batır «Twrımnan tayaq jep keldik» dese, öz betterine şirkeu ekenin oylap, uañdarına: «Twrım osı Qobıq öñirine mal quuğa attanıp ketipti. Jolın köp tosıp keziktire almadıq. Jol boyındağı Moñğol auıldarı Twrımnan körgen qorlığın aytıp zar ilep otır, endi eppen kelmesek äskeri de mol wqsaydı» deydi. Sonan Saruañ Kereydiñ bi-törelerine elşi jiberip, Twrım üstinen arızdanıp, «tentekteriñdi aldıma äkep beriñder» dep sälem aytadı. Eki eldiñ arasın ıdıratpaudı oylağan Kerey wlıqtarı Twrımdı Sauırğa şaqırtıp, Saruañdı da aldırtadı. Sonda Saruañnıñ: «Elimdi zarlatıp, malımdı şaptı» degenin estigen Twrım: «Kim-kimniñ malın şauıp jür eken, dälelge jügineyik. Meniñ qaydan, qanşa mal alğanımdı aytıp bere alasıñ ba? Eger ayta almasañ, mağan salar ayıptı Kerey wlıqtarı sağan salatın bolsın, osığan keliselik» depti. Saruañ tabanda jeti batırın şaqırğan eken, Twrım aldında kölbettenip, ne derin bilmey kümiljigen jeteui qara terge malşınıptı. Sonda Twrım olardıñ mal quğanın ayta kelip: «ötirik deseñder jambastarın aşıñdar» dep bwrınğı nay basqan orındarın körsetkende, Saruañ eriksiz jeti batırın düreleuge bwyırıptı. Kerey bileri «Saruañnıñ inabatı bar ğoy, ayıptı jeti batırğa salayıq» dep bitim jasağan eken.

* * *

Twrımnıñ bwl erlikteri tosınnan bolmağan, bala küninde Twrım aduın küştiñ iesi, baluan bolğan eken. At jalın tartıp, onıñ Iteli eliniñ Nayman eline ketken esesin alıp beruimen tanılğan eken.

Köp elge sözin ötkize almay süldersiz qaytqan auıl aqsaqaldarın körgen Twrım änşi, küyşileri bar auıldıñ bir top jastarın ertip Nayman eline sauıqtay barıp, onda oyın-külki qwradı. Nayman bolısı auılına kelgen jastardıñ sauıqşıldığın körip, öz auılındağı jastardı qosıp seruendeuge şığadı. Osı oraydı «sät» dep bilgen Twrım tobır azamattıñ biri atın, biri qosın maqtap kele jatıp, aqırı sınap körmekke bir tobı şaba jönelgende Twrım bolıstı atınan audarıp jiberip, astındağı qarager atın jetegine aladı. Biraq, Twrımnıñ qaşuına ülgertpey qorşay ketkende, Twrım şılbırdıñ wşına silebesin baylap jiberip, şıraylandırıp mañına adam jolatpay, aqırı qarakerdi alıp ketedi. Söytip, qaraker üşin Nayman bolısı özi aldına kelip, daudı şeşuge mäjbür boladı.

Bwl Twrımnıñ eñ alğaş ret erlik körsetip, eline ara tüsui edi. Twrımnıñ mwnday erlikteri mol. Qolıma tüsken:

Swrasañ arğı atam Qızan, Twrım,

Körgemin joq Abaqtı bwdan bwrın.

Tübinde tas bosağa jatpas edim,

Bwrınğı tiri bolsa batır Twrım – degen öleñ jolına qarağanda, elim degen erdiñ erligin sağınatın adal jürekter qanşama. Basına kün tuıp, baqıtsızdıqqa tap bolğandardıñ osı bir şumaq öleñ-aq äygilep twrğanday seziledi.

* * *

Twrım qartayğan kezinde «endi Qwdayğa qwlşılıq eteyin» dep qajığa baradı. Qajığa barardıñ aldında wl-qızdarın, tuıstarın jiıp alıp: «Men qajığa ketem, biraq tiri kelmeymin, süyegim keledi, süyegimdi osı Sarterekke (bügin el «Twrım Särteregi» deydi) kümbez twrğızıp jerleñder» deydi. Aytqanday jıl uağında Twrımnıñ qajıdan süyegi keledi. Wrpaqtarı äkeleriniñ ösieti boyınşa kümbez twrğızıp jerlegen.

Eskertu:

Twrım jerlengen meken «Twrımnıñ sarteregi» dep atalıp ketti. Wliñgir özininiñ boyında twrğatın bwl qabırı mwnda tüsken suqoyma suı keyinine teuip, qabırdı şäyip ketetin qauıp töndirgendikten batırdıñ ürim jwrağattarı qabırdı ejelgi otınınan köşiruge mäjbür boldı.

Şığarmanıñ tolıq nwsqasın FFCEBOOK paraqşadan oqıñız.