9-мамыр империяның ыдырап кеткеніне әлі күнге дейін бармақ тістейтіндердің бас мерекесі.

9-مامىر يمپەريانىڭ ىدىراپ كەتكەنىنە ءالى كۇنگە دەيىن بارماق تىستەيتىندەردىڭ باس مەرەكەسى.

| May 10, 2015

“ۇلى وتان سوعىسىن” اتاپ ءوتۋ ءداستۇرى بۇگىنگى بيلىكپەن بىرگە قۇردىمعا كەتەدى. ويتكەنى، ەل باسقاراتىن كەلەسى بۋىن وعان قارجى ءبولۋدى، اقشانى تەككە شاشۋ، كەلمەسكە كەتكەن يمپەريانىڭ جەتىستىگىن جىرلاۋ دەپ قابىلدايتىن بولادى. ءدال سولاي بولارىنا سەنىمدىمىن. بۇل مەرەكەنى كەڭەس وداعىنىڭ بىردەن-ءبىر مۇراگەرى سانالاتىن رەسەي يمپەرياسى ءوزىنىڭ «وداقتاستارىنا» كۇشتەپ تانىپ وتىر. سوندىقتان «نوستالگيامەن» ءومىر سۇرەتىن بيلىكتەگى كوممۋنيستەر ودان باس تارتۋعا جول بەرمەيدى. بۇرىن 9-مامىردى سوڭعى ارداگەر قالعانشا تويلايتىن «شارتتى مەرەكە» شىعار دەپ ويلاۋشى ەدىم. بىراق، سول سولداتتاردىڭ قولىمەن ءوت كوسەگەن كوممۋنيستەرگە ارداگەرلەردىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتقانى دا قاجەت ەمەس ەكەنىنە كوزىم جەتتى. بۇل ەڭ الدىمەن سونداي الىپ يمپەريانىڭ ىدىراپ كەتكەنىنە ءالى كۇنگە دەيىن بارماق تىستەيتىندەردىڭ باس مەرەكەسى. ايتپاقشى، ءپۋتيننىڭ وسىعان بايلانىستى بىلاي دەپ وكىنگەنى بار: «سوۆەت وداعىنىڭ ىدىراۋى- XX عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن گەو-ساياسي اپات بولدى». ال، بۇيرىققا باعىنىپ، سىن ساعاتتا سوعىسقا سۇرانىپ، «وتاندى» قورعاۋعا اتتانعان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرگە مەنىڭ قاي-قاشاندا قۇرمەتىم شەكسىز. ولار وزىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى ارتىعىمەن ورىندادى….

جولىمبەت ماكىشتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
قىزىق…

kerey.kz

1989 جىلى قازاق سسر-دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بىرەۋ، ول قازاق ءتىلى بولعان. 2026 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ، ول قازاق ءتىلى بولماق. ماسەلە، 37 جىلدان بەرى پۋبليكاتسياعا ءتىل تۋرالى باپتىڭ 1- تارماعىن كورسەتىپ (قوعامداعى ۇلتشىلدىقتى باسۋ ءۇشىن) ال ىسجۇزىندە 2- تارماقپەن باسا جۇمىس ىستەۋىندە جاتىر. 1989 جىلدان بەرى قازاق ءتىلىنىڭ قۇزىرەتى كونستيتۋتسيانىڭ كۇشىنەن كوبىرەك قازاق ۇلتشىلارىنىڭ ينەرتسياسىنىڭ ارقاسىندا وركەندەدى. ويتكەنى قازاقتىلدى ورتا ۋربانيزاتسيالاندى، بىلايشا ايتقاندا قالاداعى مادەني ايماقتاردى قازاقتىلدى ىشكى ميگراتسيا باسىپ الدى. قازاقشا مەكتەپ، بالا-باقشا، ورتا جانە شاعىن بيزنەس تب ءبارى ىشكى ميگراتسيا مەن ۋربانيزاتسيانىڭ ەسەبىندە كوبەيدى. كونستيتۋتسيادا مەم-ءتىل قازاق ءتىلى دەپ كورسەتىلسە دە مەم-جۇيە 2-تارماقپەن جۇمىس جاسادى. ال كەيبىر مەكەمەلەر مەن وبلىستارداعى قازاق تىلىنە باسىمدىقتىڭ بەرىلۋى تىكەلەي دەموگرافيالىق
ماتەماتيكانىڭ Nature-سى مەن Science-ى

kerey.kz

ماتەماتيكانىڭ Nature-سى مەن Science-ى: ماتەماتيكا سالاسى ءاردايىم باسقا عىلىمداردان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى جانە ەشبىر عىلىمنان تاۋەلسىز، ءوز الدىنا دامىپ كەلەدى. كەرىسىنشە، كوپتەگەن باسقا عىلىم سالالارىن ماتەماتيكاسىز ەلەستەتۋ قيىن. بۇگىنگى جازبامدا ماتەماتيكانىڭ تاعى بىرنەشە ەرەكشەلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل اقپارات عىلىمي ورتادا جۇرگەن كوپتەگەن ادامدارعا پايدالى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بارلىعىمىز بىلەتىندەي، كوپتەگەن عىلىم سالالارى ءۇشىن ەڭ جوعارى ماراپات سانالاتىن نوبەل سىيلىعى ماتەماتيكتەرگە بەرىلمەيدى. الايدا بۇل ماتەماتيكتەر نوبەل الۋعا قابىلەتتى ەمەس دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، باسقا سالالار بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان ماتەماتيكتەر دە بار. ماتەماتيكتەردىڭ «نوبەلى» سانالاتىن الەمدە ەڭ ءىرى ەكى سىيلىق بار. ءبىرىنشىسى – فيلدس سىيلىعى. بۇل ماراپات 40 جاسقا دەيىنگى ەڭ ۇزدىك ماتەماتيكتەرگە، ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن اسا كۇردەلى ەسەپتەردى شەشكەن
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا