ءولىم، قازا دەيتىن كاپىردى كوپ ەلەمەۋشى ەدىم. سارى ماسانىڭ ىزىڭىنداي ءبىر سارىندى قۇبىلىس ەدى ول. الپىستى ارالاعان مەن وندايدى از كورىپ، از ەستىدىم بە؟ بىراق،

مۇنىم وتىرىك ەكەن. «ومارعازى دۇنيە سالدى» دەگەندە توبەشاشىم تىك تۇردى. ءاسىلى ، ءومىر وزىممەن تۇيىسەر جەر – سول ماڭدا تىرلىكتىڭ بار شىرايى ءبىر جارىق ەتەدى بىلەم. وسى جارق ەتۋ جايشىلىقتاعى ءسونىپ – جانۋلاردان باسقا نارسە. سوڭعى تىنىسىندا ومارعازىنىڭ دا تىرلىگى وسىلاي جارق ەتتى.
جاسى بيىل 65كە كەلەتىن –دى. بۋرانىڭ قارا سانىنداي كورىنەر بۇل بىرقاۋىم جاس. ايتسەدە، ومارعازى سىندىلارعا ازدىق ەتۋشى ەدى. ازدىق ەتتى دە. كەيىندەپ سۇيەكتى دۇنيەلەرگە دەن قويعان ونىڭ وي سورابى اۋىر، جوبا-جوسپارى دەگەنىڭىز باسىنان اساتىن. الگى ايتقان 65 جىلدىڭ ءوزى دە ومارعازىعا تولىق بۇيىرمادى عوي. 21جاسىندا ادەبيەتكە قالام تارتتى. امال نە، ساياسي بۇلتالاقتاردىڭ كەسىرىنەن جازالانعان، ايداۋ-سۇرگىندە قاڭعىلەستەگەن كەزدەرىن ەسەپتەگەندە كوپ ءومىرىن سەل الىپ، جۇت جايلادى ەمەس پە؟ ءوز باسى جاي ادام ەمەس، عاجايىپ جارالعان دەگدار جان. زەرەك-زەردەلىگىندە باعا جوق. جويقىن ءبىلىمدار، تۇيگەن-ءتۇيس ىنگەنى لاي تەڭىز ەدى-اۋ. ومىكەڭدى ەكى-اق نارسە: قيال مەن سەنىم ءومىر سۇرگىزدى. ءبىر ەسەپتەن، قيال سول دەگەنىنە جەتتى دە، سەنىمى اقتالدى عوي ونىڭ. بۇلاي دەيتىنىس، ادەبيەتتە ماڭدايى جارىق سۇلەيمەننىڭ كەنىشىندەي ءبىر قازىنانىڭ كىلتىن قولىندا ۇستادى. ءجابىر، جالادان جاسىمادى. باكىن-شۇكىنگە اينالا قويعان جوق. «جىعىلساڭ، ناردان جىعىلدىڭ» كەرىمەن جۋانداتا جازدى، جارىقتىق. «اڭ شادىرىن وق تابادى»، «تارازى» روماندارى، قۇداي بىلەدى-اۋ، قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن تۋماعان ءتول. روماننان كوپ نە بار. ال، ومارعازىنىڭ مىنالارى ادامزاتتىڭ قاي-قاشانعى اشى جىرى ەسەبىندە الدىنا جان سالا قويماس. «اڭ شادىرىن وق تابادى»دان ورىلگەن قوعامدىق قايشىلىقتاردىڭ اسقىنۋى ساياسي تاسىلمەن تەجەلمەي، اقىندىق شابىتپەن توعىستىرىلۋى، ارلەنۋلى «تارازى» رومانى تاريحي تابيعيلىقتىقىزعىشت اي قورۋشى جانداردىڭ وزەكجاردى ارمانى بولدى. ومارعازى وسىنداي قاتەرلى ءبىر جاناما ءستيلدىڭ ونەر-ورنەگىمەن «مىنە، مەنمىن!» دەپ كەۋدەسىن قاققان جازۋشى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز.
ەڭ قىزىعى، شىعارمادا كورنەۋ تۇرعان اقىن دا، «قىزعىششتاي قورۋشى» دا جوق. تەك ول روماننىڭ رۋحي حالىنان شىرقىراي ءۇن قاتادى. سول ءۇن ساي-سۇيەكتى سىرقىراتار، ءارى قاجەتتى ءۇن. ءۇستىرتتى شاق-شۇق ەتەتىن تۇرپايىلىقتان، امىرشەڭدىكتەن ساۋ. ومىكەڭ شىعارماسىنىڭ تۇيمەدەيىنەن تۇيەدەيىنە شەك شىت جاڭا. بولارى بولىپ، بوياۋى سىڭگەن ادەبي جارلىلىق ۇشىراسپايدى. ول جاسامپازدىق ومىرىندە قاقپايعا جۇرمەدى. قۇلاعىنا قۇداي سىبىرلاعاندى جازعان. وزىنشە وزگەشە جازىپ، الەم ادەبيەتىنىڭ «ەڭسەگەي بويلارىمەن» قارا تالاستى دا وتىردى. قايران قالاسىز با، قالمايسىز با؟ قوعامنىڭ ساياسي ەمەۋرىنىسىز ادەبيەتى ءبىر كۇن ءومىر سۇرە المايتىن ەلدە ول الگى جاناما ءستيلدىڭ تىڭ، باس ەركىندىگى بار جاڭالىعىن قالاي ۇستاندى، قالاي وڭىنا كەلتىرە الدى ەكەن؟ تەگى، سالقار ۇلى تالانت دەگەنىڭىز الاپات قىرسىقتىجايىمەن بيپازداپ جەڭەدى-اق، ءسىرا. اقىل-ويدىڭ قۋىس-قۋىسىنا سول توڭمويىندىقتى قۋىپ تىعادى-اۋ، ءسىرا. كەيىنىرەك قىتايداعى ادەبي اعىمداردىڭ باس ءجىبى بوساعان سايىن باعى جانىپ، تالانت يەسىنىڭ قىر-سىرى اشىققا، بيىك-بەلەسكە كوتەرىلگەن. وعان جاڭاعى 65 جىلدىق ءومىرىنىڭ جەتىسپەي قالۋى سول-تۇعىن. ەندى ءبىر سىلتەپ كورەيىن دەگەندە اۋىرۋ شىرمادى… اجال قۋ «الا باۋلى قۇرىعىن سالدى-اي!»
جازۋشى سومداعان ەكى رومان (بىتكەنى), جەتى پوۆەست (بىتكەنى), ون التى داستان مەنمىڭعا جۋىق ولەڭ، دراممالىق توعىز تۋىندىسىنىڭ ءبارى كەمەلىنە كەلە كەنەزىنە تولعان دۇنيەلەر. الا-قۇلاسى جوق. ونان تىس الەۋمەتتىك تاقىرىپ پەن سىن تۇرعىسىنداعى ماقالا، جازبالارىنىڭ ءوزى اتكوپىر. وڭاشا اڭگىمەنىڭ ۇستىندە «ءاي، سەرىك، مەنىڭ ويىپ الاتىن ون تومدىق نارسەم بار ەكەن-اۋ» – دەگەنىن ەت قۇلاعىممەن ەستىدىم. ومار-عازىنىڭ اقىندىق ىرىلىگىن باسىرەلەيتىن سالماقتى مونوگرافيالىق ەڭبەك تە جازىپ ەدى. مۇنداي عۇمىرنام الىق تولعاۋ ول جاقتا ەشكىمنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان جوق.
ەل ءىشى ەمەس پە، تۇۋ باستا ومارعازى جاسامپازدىعىنا اقيلانا قارايتىندار، قالا بەردى ادەبيەتتىڭ جاڭا سارىن جاس سۇلباسىن جاتسىناتىندار ءورىپ جۇرسە دە، بىرتىندەپ سولاردىڭ كومەيىنە قۇم قۇيىلعانىن بىلەمىز. تەگى، دارقان تالانت بار قيانپۇرىستىقتى الاقانىندا ويناتاتىن سياقتى. قاۋىپ-قاتەردىڭ تالايىن جونگە سالىپ-اق، ىننەن-ىنگە قۋىپ تىعاما دەيىم. ادامزاتتىڭ الدەبىر دانالىق لەبىزدەرى ءۇنسىز مويندايتىن قۇلقىنىڭ بارلىعىنا كوزىم جەتتى. ەندەشە، جازۋشىنىڭ دانالىعىن مويىنداعان ءوز ۇلتى عانا ەمەس-تىن. قىتاي قاۋىمى دا وعان قوعاداي جاپىرىلىپ ەدى. سونىڭ ءبىرىن ايتساق، «اق مىسىق» اتالعان ءۇش ءبولىمدى كومەديا وسىعان كۋا. ادام پەندەسىنىڭ تۇڭعىش رەتكى ءبىر قيلى توڭكەرىسى دەلىنەر ايدار تاعىلىپ، قىتايعا ون جىل الەك سالعان «مادەنيەت رەۆوليۋتسياسى» تاقىرىپ ەتىلگەن «اق مىسىق» جازىلعان كەزدە قىتايلىق ەسەڭگىرەگەگەن ادەبيەت بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشۋعا ءدات تۇتپاعان ءارى قيسىنىن تاپپاعان ەدى. باسقا تاپپاسا قويسىن، ونىڭ باپاسىن ءبىزدىڭ ومىكەڭ تاپقان – «اقمىسىق» جازىلعان. بىراق، جارىق كورمەدى. بار سەبەبى – «ءازىر كىم بولۋىنا قاراماي، بۇرىن مەملەكەت باسشىلىعىندا بولعانداردى سايقىمازاققا اينالدىرۋعا جول قويىلمايتىن ىشتەي بەلگىلەمە بار ەكەن. قايدام، «اق مىسىق» كومەدياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى ماۋ زى دۇڭنىڭ توقالى جياڭ شچىڭ، بۇرىنعى مەملەكەت توراعاسى ۋاڭ حۋىن باستاتقان شىنجىربالاق-شىبارتوستەر بولاتىن. بۇعان نە جورىق؟ شىعارما جاريالانباعانمەن كەي تاراۋ ۇزىندىلەرى قىتاي تىلىنەن ورىن الدى. اۋىزشا تارادى. جۇرت دۋىلداستى-اي كەلىپ. ەلدىڭ بەلدى ادەبيەتشىلەرى قول ۇشىن بەرىپ كومەكتەستى. ۇكىمەت ەسىگىن توزدىردى. كوردىڭىز بە، ەسىك توزدى دەسەك تە توزبايتىن نارسە دە بار ەكەن. «اق مىسىق» كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇركەۋلى كۇيىندە قالدى. ۇيالماي ايتا الامىن، ومارعازى ءبىر عانا «اقمىسىق» كومەدياسىمەن-اق، دۇنيە ادەبيەتىنىڭ ەسىگىنەن ەندىركەلەي كىرەتىنىنە جۇلدىزدىڭ وڭ-تەرىسى جوق.
ۇساق-تۇيەگىن قوسپاعاندا ومارعازىمەن ءوز باسىم ەلۋ ءتورت رەت وڭاشا وتىرعان ەكەم. سوندا نە ايتىپ، نە قويمادىق ءبىز. ومىكەڭ ۇلكەندىگىن بۇلدامايتىن. ءتىلى مايدا، سوزىنە قالايدا ءبىر قالجىڭ ارالاستىرۋدان جازباۋشى ەدى. سول وڭاشا وتىرۋدىڭ كوبىندە ول «اق مىسىعىنىڭ» بۇيىعىپ جاتقانىنا قينالاتىن. «قاشان تىشقان الار ەكەن؟» «العاشقىسىن سەنىڭ قانجىعاڭا بايلايمىن» – دەسە، مەن ايتامىن: «قوي، ابدەن اشىقتى، مىسىقتىڭ ءوزى-اق جەسىن» -دەپ.
سولاي دا-سولاي، ءومىر ءوتتى، دەم ءبىتتى. تىرىسىندە مىنا تۇرعان جەر، ءبىر بەلدىڭ استىندا جۇرگەن ومارعازىنى قازاقستان ونشالىق بىلمەسە، بۇل – باياعى قازاقتىڭ سورى. ول جاعىن ءسوز ەتسەك، ۇزاق حيكايا; ءبارىن قويايىق. ءولىم مەن ءومىر تۇيىلىسكەندەجارق ەتكەن اقىن تىرلىگىنىڭ شىراي-كەلبەتىن ەندى تانۋعا دەن قويا السا دا قازاقستان بىردەڭەدەن قىسىر قالماس. ومارعازى وڭاي كىسى مە؟ ونىڭ شىعارماشىلىق اۋقىمىندا نە جوق. قازاققا كەرەگىنىڭ ءبارى بار. ۇلتتىق پسيحولوگيانىڭ قويناۋىنان تامىرلانعان اسەم، ۇلى شىعارمالارىنىڭ قادىرىنە جەتسەك تە، جەتپەسەك تە ونىڭ تۇگى كەتپەيدى. الدەقاشان-اق ءوز الدىنا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاۋ كوتەرگەن تولاعايىنا اينالىپ كەتكەن. بەلىنەن اتتار كۇش بۇل ماڭدا جوق. ەندگى جاستار، تاۋەلسىز ەلدىڭ ەندىگى قىرشىندارى، ومارعازى ويلارىنىڭ ءدامىن تاتپاي، اۋىزدانباي تۇرىپ، بايىرعى ءتورت تۇرمانى ساي قازاققا ءام زامانعا ومەشەگىن سوزعان قازىرگى قازاقتاي بولۋى دا ەكىتالاي. ەكىتالايىلىلىق، ەكى ۇشتىلىقتان جامان نارسە جوق. كورىپ جۇرسىزدەر، ەكى باعلى قازاق شىن قازاق ەمەس.
ومارعازى پوەزياسىن تانىتۋدا «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ سارايى تۇزىك كورىنەدى. تاياۋ جىلدارى «قۇس جولى» داستانىن، قىرۋار ولەڭدەرىن باستى. تارتىمدى العى ءسوز جازعانىنا، ءبىر ويدى بۇلك ەتكىزگەنىنە شۇكىر. «ومارعازى ءيىسى قازاق پوەزياسىنا جاڭالىق اكەلدى» دەگەندى دە ەستىدىك. سولايىندا سولاي عوي. دەگەنمەن، توتەسىنەن قويىپ كەتكەن ارزانقولدىلاۋ پىكىر مە دەيمىن. توتەسىنەن قويىپ كەتكەن ارزانقولدىلاۋ پىكىرلەرمەن الداۋسىراتار كىسىڭ ول ما؟ وعان ساي قوماقتى كوزقاراس، بايىپتى باعالاۋ قايدا№ بىرەر جىل ارالاپ، ومارعازىنىڭ ون تومدىعى قىتايدا جارىق كورەتىنىنە جۇرەك سەنەدى. كوڭىل ورنىقتى. سوعان ات سالىساتىن بەلدى، بىلىكتىلەر، اۋزىمەن قۇس تىستەگەن قازاق زيالىلارى ول جاقتا بار. ەڭ قىزىعى، جالپاق ەل قازاقستان جۇرتىنا تانىتۋدىڭ قامىن ويلاستىرۋ عوي. قىتايدا باسىلعان كىتاپ بۇل جەردىڭ قازاعىنا ازىق بولا المايدى. ۇيتكەنى اراپ ءارپىن تانيتىندار جوققا ساكىن. اۋ، اعايىندار، ومارعازى دۇنيەلەرىن سەندەر دە شىعارىڭدار. س ونان كەدەي بولىپ قالمايسىڭ. اناۋ-مىناۋ دا، «قازاقتىڭ ءبىر تۋار ۇلى» دەلىنىپ جاتقان كەزدەگى اۋىز بايلىعىڭمەن ەمەس، قۇدايىڭا قاراپ ايتاتىن «ءبىر تۋار ۇلىم» دەيتىندەرىڭ سول – ومارعازى.
مارقۇمنىڭ توپىراعى تورقا، جاتقان جەرى ءجايلى بولعاي.

06.1997